منبع پایان نامه درباره علم اصول فقه، استنباط حکم، جهان اسلام، روش پژوهش

دانلود پایان نامه ارشد

آن ها را در ضمن حدود 500 آيه بيان نموده است و دومين منبع مهم، شناخت سنت رسول خدا است كه در آن شرايط و موانع احكام به گونه كامل بيان گرديد و اين منبع از براي مجتهد در مقام استنباط احكام حوادث واقعه و موضوعات مستحدثه، نقش بسيار مهمي را دارد بايد دانست در صورتي كه اجتهاد در منابع فقهي به كار گرفته نشود، منابع فقه هيچ گاه نمي‌توانند در برابر رويدادها و مسائل تازه پاسخگو شوند و نيز فقه هيچ گاه نمي‌تواند از توسعه مصاديق و فروع برخوردار گردد، و بدين سبب برخي از عالمان و دانشيان اسلامي، اجتهاد را واجب عيني و برخي ديگر واجب كفايي دانسته‌اند، و اين بدين جهت است زيرا با اعمال آن در منابع فقهي، نه تنها موجب مي‌شود كه‌ تفكر فقهي را در قالب هاي ثابت متحجر و منجمد و راكد نگردد و قوانين و احكام ديني به صورت سنت هاي راكد و اعمال تكراري و بي روح در نيايد و در برابر رويدادها و پديده‌هاي جديد و مسايل تازه از حركت باز نايستد و در برابر مقتضيات زمان و شرايط آن بيگانه نگردد، بلكه علاوه بر اين عاملي است كه طرز تفكر اسلامي را پيشاپيش زمان و پديده‌هاي آن همواره در حركت قرار مي‌دهد.

الف) بيان مسئله
با توجه به اينکه اجتهاد، هدف علم اصول فقه و ثمره ي آن است، و اجتهاد در اصطلاح اسلامي، بذل جهد و کوشش براي استنباط احکام شرعي فرعي از منابع فقه اسلامي است. اجتهاد به اين معنا، کار بسيار مهم و مقدسي است که خداوند در قرآن مجيد آن را بر گروهي از مسلمانان واجب کرده است. انسان پس از ايمان به خداوند متعال و شريعت آسماني اسلام و احساس مسؤوليت در برابر پروردگار، از آن جا که در امتثال اوامر و اجتناب نواهي، خود را بنده خداوند مي شمرد، لذا بر خود لازم مي داند که رفتار و کردار خود را در همه جنبه هاي زندگي بر اساس قانون آسماني و شريعت اسلامي انجام دهد و عقل و انديشه اش او را وا مي دارد که در همه تصرفات فردي و اجتماعي خود، تنها بر اساس آن شريعت حکم کند، بدين معني که خود را ملزم بداند که همواره از وظيفه اي که دين او عمل بدان را فرمان داده است پيروي نمايد. و بنابراين اجتهاد در ميان فقه شيعه از اهميت سرشاري برخوردار است. و همه ي مشکلات در پرتو شايستگي و کارداني اجتهاد حل و فصل مي گردد. در اين زمان ها که براي ما به جهت دوري از رهبران معصوم خود، ديگر هيچ راهي به سوي علم به احکام وجود ندارد، جز اجتهاد. بنابراين با توجه به اينکه آنچه در اين تحقيق مدنظر است بررسي تحولات اجتهاد در ادوار مختلف فقه شيعه مي باشد و اينکه اصل اجتهاد در اسلام چيست؟ بديهي است طرح اين مسئله براي مخاطبان ضمن جذاب و سودمند بودن به واسطه ي حقايق والاي ديني، اخلاقي آن، رشته اتصال و ارتباط مسلمانان با اهل بيت پيامبر ص را محکمتر مي کند. اين تحقيق ضمن اينکه خواننده را در پرتو مقايسه و مقارنه به درک و فهم عميقي از تحولات اجتهاد نايل مي سازد باب جديدي را براي تحقيقات بعدي فراهم مي نمايد. اميد است مقبول درگاه حضرت احديت واقع شود.

ب) پيشينه پژوهش
– مرتضي مطهري، در مجموعه آثار خود مي نويسد:«از نظر من جهشها و تغييرات کيفي فقه شيعي از روزي که فقها وظيفه اجتهاد را برعهده گرفتند در سه مرحله صورت گرفته است: مرحله اول دراوائل قرن پنجم به دست شيخ طوسي، مرحله دوم در قرن هفتم به دست محقق حلي و علامه حلي و مخصوصا علامه حلي از نظر اصول فقه و جدا کردن حساب احاديث صحاح و ضعاف از يکديگر، و مرحله سوم در قرن سيزدهم هجري به وسيله خاتم المتاخرين حاج شيخ مرتضي انصاري انجام يافت و اگر جنبه هاي مبارزه با قشريگري را در نظر بگيريم و سهم عظيم استاد المجتهدين وحيد بهبهاني را در مبارزه با جمود اخباريگري فراموش نکنيم و مخصوصا به طرد مکتب اخباريگري از فقه شيعه توجه کنيم بايد يک مرحله ديگر اضافه نماييم و آن در قرن دوازدهم به وسيله وحيد بهبهاني است.»1
– گروهي از نويسندگان در کميته علمي کنگره بررسي مباني فقهي حضرت امام خميني ره “نقش زمان و مکان در اجتهاد” در کتابشان تحت عنوان اجتهاد و زمان و مکان 1 مي نويسند:«اجتهاد در شيعه تا حدود قرن پنجم به معناي رايج آن روز، غير معمول بلکه ممنوع بود. از اين قرن يعني زمان شيخ طوسي و شيخ مفيد که از برجسته ترين علماي شيعه و پايه گذار بسياري از علوم اسلامي هستند، اجتهاد با مفهوم و محتواي جديدي مطرح شد»2

– حسين عزيزي در کتابشان تحت عنوان مباني و تاريخ تحول اجتهاد مي نويسند:«به نظر مي رسد اجتهاد شيعي هر چند در شيوه ها و قلمرو اجتهاد، ژرفايي و شکوفايي قابل ستايشي داشته و به اصطلاح در دوره هاي گوناگون، ابواب گوناگون اجتهاد را در عرصه فقه و اصول فتح نموده است، اما در روند تاريخي خود غالبا در چارچوب اجتهاد فردگرايانه محصور مانده و راه خود را در پيش روي از اين مرحله، به مراحل ديگر مسدود يافته است.»3

– سيداحمد ميرخاني، در کتاب تاريخ اجتهاد و تقليد خود مي نويسد:«بنابر مبنائي که شيعه اثني عشري دارد اجتهاد و تقليد از زمان خود پيغمبر ص بوده ولي نه به اين صورتي که فعلا در عصر ما در بين جماعت شيعه متداول است. در زمان خود رسول اکرم(ص) آن حضرت بيان احکام و آيات قران را مي کردند و اين منصب اختصاص بخود آن حضرت داشته. قران مي فرمايد: «وانزلنا اليک الذکر لتبين للناس ما نزل اليهم و لعلهم يتفکرون». سوره نحل آيه 44 ما براي تو قران نازل کرديم تا آن چه براي آنها فرستاده شده بيان کني شايد که عقل و فکر خود را بکار بسته و به آيات پروردگار خود انديشه نمايند. از اين آيه بخوبي استفاده مي شود که بيان قران و احکام آن براي مردم بعهده پيغمبر ص است، در مرتبه اول آن حضرت بايد دستور دهد و مردم عمل کنند. 4
– علامه سيد عبدالحسين شرف الدين، در کتاب خود با عنوان اجتهاد در مقابل نص مي نويسد:»يکي از مواردي که خالد بن وليد در مقابل نص اجتهاد نمود، در روز فتح مکه بود. در فتح مکه پيغمبر ص خالد را از جنگ و کشتار منع فرمود. چنانکه مورخان و سيره نويسان تصريح کرده اند و محدثان موثق با اسناد صحيح خود روايت نموده اند. پيغمبر ص آن روز به خالد و زبير فرمود: جز با کسي که با شما وارد جنگ مي شود، جنگ و خون ريزي نکنيد ولي با اين وصف خالد بيست و چند مرد از قريش و چهار نفر از”هذيل” را کشت. پيغمبر ص وارد مکه شد، ديد زني را کشته اند. از حنظله کاتب پرسيد چه کسي او را کشته است؟ حنظله گفت: خالد وليد. جضرت به وي دستور داد خالد را ملاقت کند و از کشتن زنان و کودکان و مزدوران بر حذر دارد. 5

– احمد لقماني، در کتاب خود شيخ مفيد معلم امت مي نويسد:»فقه دانشي است مقدس و نوراني که از وسعتي بسيار و قدمتي فراوان بهره مند است. اين علم از قديمي ترين دانشهاي اسلامي است که در همه ي زمانها در سطح بسيار زيادي تعليم و تدريس مي شده است. رشد و تکامل فقهاي بسيار ارزشمند و تاليف آثار پربها نشان از اهميت فراوان اين دانش است از آنجا که رسالت اين دانش مقدس: بيان وظايف شرعي و بايدها و نبايدهاي عملي و تکليفي مسلمانهاست، فقيهان بزرگي در زمان حضور ائمه ع تربيت شده اند. آنان با تشويق ائمه و راهنمايي آن راهنمايان الهي در نحوه ي استنباط و استخراج فروع از اصول به اجتهاد و فتوا دادن مي پرداختند. در دوره ي غيبت اين شيوه رو به کندي گراييد و نقل و ثبت حديث به جاي اجتهاد و استنباط نشست. هر چند بعضي همچون ابن ابي عقيل و ابن جنيد اسکافي تلاشهايي کردند اما نتيجه اي نبخشيد. در سده ي چهارم هجري و با ظهور شيخ شيرين سخن، مرحوم مفيد، رواج فقه و تجديد آن به شيوه ي دوره ي حضور ائمه(ع) گرديد. اين عالم رباني با اطلاعات گسترده اي که از مکتبهاي فقهي اهل تسنن و مشربهاي فقهي درميان عالمان شيعه داشت، به تدوين فقه اجتهادي و تطبيقي پرداخت».6

ج) سوالات تحقيق:
1- نظر فقهاي اماميه در مورد تحولات اجتهاد چيست؟
2- اجتهاد تا چه ميزان پاسخگوي مشکلات ناشي از بي قانوني بوده است؟
3- اصل اجتهاد در اسلام چيست؟
4- آيا معصومين هم اجتهاد مي نمودند و روششان چگونه بود؟
د) فرضيه ها:
1- اصل اجتهاد و جايگاه ويژه آن در جهان اسلام به عنوان يکي از اصلي ترين مسائل مطرح در مکتب تشيع است.
2-اجتهاد از گستره و ژرفاي بيشتري برخوردار بوده است و مي تواند به عنوان مبناي گفتمان و سوژه قابل بحث و معياري ناب از اسلام و مايه ي اتحاد و محور مشترک بين مذاهب باشد.
3- اصولا اجتهاد مايه ي حيات اسلام و پويايي قوانين آن است.

ه) روش تحقيق:
الف- روش پژوهش: روش توصيفي و تحليلي مي باشد.
ب- روش گردآوري اطلاعات: روش کتابخانه اي و مراجعه به منابع و مستندات معتبر فقهي اماميه و نيز استفاده از سايتهاي تخصصي فقهي.
ج: ابزار گردآوري اطلاعات: رونوشت و فيش برداري از مجلات، کتب فقهي تشيع.
د: روش تجزيه و تحليل اطلاعات: بصورت گزينشي و مقايسه اي و تطبيقي از مستندات فقهي.
اهداف پژوهش

1- با توجه به اين که تحولات اجتهاد در دورانهاي مختلف فقه و تجزيه و تحليل ابعاد گوناگون آن به واسطه ي عظمت و تاثير گذاري فوق العاده ي ان در بقاء و حيات اسلامي از نيازهاي قطعي جامعه ي اسلامي بوده روشن شدن ماهيت ان امري لازم و ضروري است.
2- هدف علمي اين تحقيق بررسي تحولات اجتهاد در مکتب شيعه و بررسي اصل اجتهاد در اسلام مي باشد.

ز) ساماندهي تحقيق:

اين تحقيق در يک مقدمه و چهار فصل به همراه نتيجه گيري و پيشنهادات تدوين يافته شده است. فصل اول به بيان کليات تعاريف، مفاهيم و تاريخچه به بررسي پرداخته است. فصل دوم تاثير مکان و زمان و عرف و احوال آدميان در اجتهاد مورد بررسي قرار داده است.
در فصل سوم، مهمترين مباحث مربوط به تحولات اجتهاد در ادوار مختلف فقه اماميه مورد بررسي قرار داده شده است. و فصل چهارم به بررسي انفتاح و انسداد باب اجتهاد پرداخته است.

فصل اول:

کليات
(تعاريف، مفاهيم و تاريخچه)

1- 1 معناي لغوي اجتهاد
در لغت نامه دهخدا اجتهاد به معني جهد کردن و کوشيدن در راي و صواب جستن آمده است.7
اجتهاد در لغت به معني تحمل جهد و مشقت باشد چنان که گفته مي شود”اجتهاد في امر ثقيل”8
هم چنين در فرهنگ فارسي معين، اجتهاد به معناي جهد کردن، کوشيدن، مجتهد بودن، کوشا بودن، راي صواب جستن، جهد، سعي، کوشش استادي است. و از نظر فقهي، استنباط مسائل شرعي به قياس از کلام الله و حديث و اجماع به شرايطي که در کتب شرعي ثبت است. 9
اجتهاد از ريشه ي«جهد» گرفته شده است و در آن سه مفهوم تلاش، توان و دشواري ديده مي شود. صيغه هاي هم خانواده اي مانند: «اجتهاد»«جهاد» و«جهد» نيز بر نوعي تلاش سرسختانه و دشواري علمي و عملي دلالت دارند. اطلاق واژه ي جاهدوا در آيه ي«والذين جاهدوا فينا لنهدينهم سبلنا»(سوره عنکبوت/ آیه 69) صرفا بر همان معناي لغوي دلالت مي کند.
امام خميني در پيامي، کوشش هاي علمي و فقهي بزرگان اسلام را بارزترين مصداق جهاد در راه خدا مي داند. بعضي از دانشمندان معاصر نيز در پرتو چنين برداشتي از قرآن، اين آيه را خاستگاه اجتهاد در اسلام دانسته اند. 10
اجتهاد در لغت به معني کوشش و جد و جهد کردن است. 11
1-2 اجتهاد در اصطلاح شرعي
اجتهاد در عرف فقها به کار گرفتن کوشش و تلاش است؛ براي بدست آوردن احکام شرعي فرعي، از دليل هاي شرعي آن. اجتهاد از جهد گرفته شده و به معني تحمل مشقت و صرف کردن تمام توان و کوشش است، تا از ادله فقه ظن به حکم شرعي پيدا شود، يا ملکه اي است که در پرتو آن دليل هاي شرعي و عقلي را بدست مي اورند تا احکام شرعي و وظايف عملي را از آن ها بيرون آورند. و به عبارت ديگر اجتهاد، ملکه اي است که به وسيله آن قدرت بر استنباط حکم شرعي و فرعي از دليل آن حاصل مي گردد. 12
و هم چنين اجتهاد تلاش و به کارگيري توان براي خلاص شدن از شک در رسيدن به ظن غالب اطمينان و بالاتر از آن. 13
اجتهاد به اين معنا، کار بسيار مهم و مقدسي است خداوند در قرآن مجيد آن را بر گروهي از مسلمانان واجب کرده است و مي فرمايد:
همه ي مومنان نمي توانند براي جهاد و جنگ در راه خدا به سفر بروند، و باي

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه درباره علم اصول فقه، قاعده لاضرر، عنصر زمان، عسر و حرج Next Entries منبع پایان نامه درباره امام صادق، امام زمان