منبع پایان نامه درباره خاورمیانه، نظریه دولت، دولت رانتیر، قدرت سیاسی

دانلود پایان نامه ارشد

شرق و منبع اصلی سرمایه را تشکیل می دهد. این وضع جبراً به دخالت حکومت متمرکز نیز نیازمند بود.» (ازغندی،20، 1385)
البته انتقادهایی نیز به این نظریه شده است که ما در این پژوهش از نظر آقای دکتر ازغندی استفاده می کنیم. ایشان معتقدند این نظریه گرچه می تواند برای ضعف اقتصادی ایران وسازوکارهای آن مفید باشد اما در عین حال این نظریه دارای نارسایی های نظری بسیاری است. بدین خاطر نباید انتظار داشت با استفاده از آن بتوان به تمامی علت های چندگانه مسائل پیچیده اجتماعی و سیاسی پی برد و تمام زوایای پنهان و آشکار روابط دولت و جامعه ایرانی را در طول تاریخ تبیین کرد. اکثر طرفداران نظریه شیوه تولید آسیایی و استبداد شرقی به ویژه کاتوزیان، معتقد است رویکرد استبداد دیوانی انگلس در کتاب آنتونی دورینگ و نطریه جامعه آب پایه ویتفوگل در کتاب استبداد شرقی به تنهایی قادر به توصیف شرایط ایران نیست، از همین رو او نیز همانند آبراهامیان با توسل به رویکرد پیشنهادی مارکس، ماهیت دولت در کشورهای آسیایی را در قالب گزاره های کلی با وضعیت سیاسی و اجتماعی ایران در عصر میانه انطباق می دهد. این کلی نگری یا یک بندنگری اقتصادی مانع دخالت دادن متغییرهای مهمی همچون تحولات تاریخی، سازمانی و فرهنگی در تبیین ماهیت دولت بوده است. تمامی نظریه پردازان استبداد شرقی بنیاد استبداد شرقی را متکی به بروکراسی گسترده ای می پندارند که عمده ترین وظایف آنها اداره شبکه آبرسانی است، در حالیکه اداره امور سیاسی کشور در سالهای سلطنت پادشاهان قاجار هرچند که بر اساس قاجاری و به عهده اعضا خانواده قاجار بوده ولی دیوان سالاری بزرگی نداشتند.آنها بر جامعه ای حکومت میکردند که شیوه آبیاری غیر متمرکز حتی باعث تقویت اجتماعات و متنفذین محلی در برابر حکومت مرکزی نیز نشده بود. (ازغندی،32، 1385)
2-2-2 نظریه دولت پاتریمونیال
پاتریمونیالیسم همانند نظریه استبداد شرقی ماهیت سیاست و حکومت را از بعد داخلی مورد مداقه قرار داده است. از نظر ماکس وبر پاتریمونیالیسم نوعی حاکمیت سیاسی سنتی است که در آن یک خاندان پادشاهی، قدرت را از طریق دستگاه عریض و طویل اداری و به شکل اجبارآمیز اعمال می کند. «یکی از تبعات نگرش پاتریمونیالیستی، تصور مخالفان سیاسی به عنوان دشمنان بوده است. از این رو سیاست اغلب به معنای «فن از میدان به در کردن دشمنان و رقبا» تلقی شده است تا به عنوان هنر جلب همکاری و سازش.»(بشیریه،ن معاصر،1386)
وبر پاتریمونیالیسم با سلطه موروثی را عمدتاً برای کشورهای خاورمیانه مطرح ساخت و معتقد است که ابتدایی ترین ساخت سیاسی سنتی با اقتدار یک رئیس بر قبیله شکل میگیرد و دستگاه اداری – اجرایی اقتدار به صورت مستقیم از اعضا خانواده «پدرسالار» به وجود آمده است. توسعه و گسترش اعضای این برورکراسی عظیم و تغییر ترکیب آن از اعضای خانواده به مأمورین حکومتی، ساخت پدرسالارانه را به ساخت پاتریمونیالیسم مبدل می ساز. بدین خاطر از نظر او جوامع اسلامی نوعی ساخت پاتریمونیال را پس از گذراندن دوره کاریزمایی اولیه، تجربه و ایجاد کرده اند. (بشیریه،ن معاصر،26، 1386)
در سنخ شناسی رژیم های سنتی وبر، پاتریمونیالیسم و سلطانیسم را مترادف همدیگر قرار داده است. سلطانیسم اصطلاحی بود که برای توصیف نظام های سنتی خاورمیانه استفاده کرد و حالت افراطی رژیم های پاتریمونیالیسم است که در آنها سلطه بر پایه اراده شخصی قرار گرفته و بالاترین مقام حکومتی اعم از شاه یا رئیس و یا حاکم و یا هر عنوان دیگری از تمامی قید و بندهای نظام سنتی آزاد است و لذا به جای اعمال قدرت رسمی و قانونی، روابط وفادارانه و چاکرمنشانه و وابستگی های خصوصی، شبکه اصلی ارتباطات حکومتی را شکل می دهد. از نظر ماکس وبر در یک جمع بندی ویژگی های اصلی نظام پاتریمونیالیسم عبارتند از: در نظام پاتریمونیال بوروکراسی های اداری سیاسی به صورت کامل به مثابه ابزار و سازمانهای خصوصی در اختیار انحصار شخص پادشاهی قرار دارد. در شرایط حاکمیت قدرت سیاسی یک جانبه شخص پادشاه و تحت رژیم پاتریمونیال شاهد رشد نظام سرمایه داری ناقص دلال صفت هستیم. رژیم پاتریمونیال برخلاف نظام فئودالیسم هیچ تعهدی نسبت به حفظ مرزها و فعالیت نیروهای اجتماعی ندارد و بدین خاطر بلامنازع در صحنه اقتصادی حاضر و فعال است. و آخرالامر فرق نظام پاتریمونیال با دیوان سالاری های عقلانی مبهم بودن مرز میان دو حوزه عمومی و خصوصی است. (بشیریه،201، 1387)
علاوه بر این در اکثر نظام های نوپاتریمونیال عناوین رسمی و نهادهای دموکراسی برقرار هستند ولی قدرت به سان گذشته در اختیار حاکم باقی می ماند. نظام اقتصادی این نوع کشورها و دولت ها نامشخص و پایگاه اجتماعی آنان نیز محدود است. از میان تعاریف مطرح شده، تعریف دولت پاتریمونیالی که جیمز بیل در نوشتههای خود برای کشورهای خاورمیانه ارائه می دهد از دیگر تعاریف جامعه تر است او به 6 ویژگی اشاره میکند که ما در اینجا به صورت خلاصه آن را ارائه می دهیم:
1.شخص پادشاه یا حاکم در رأس هرم قدرت سیاسی و اقتصادی قرار دارد و از طریق سازمان ها و روابط شخصی حکومت می کند نه از طریق سازمان های رسمی.
2.شخصی بودن امر سیاست و تجمع قدرت در وجود یک شخص، درنهایت به غیر رسمی شدن آن منتهی می گردد
3.از آنجایی که تصمیم گیری ها در نظام های پاتریمونیال به شدت متمرکز و شخصی است، لازم است حاکم در فرایند هر چه بیشتر از خویشاوندان و کسانی که در محفل درونی او جایگاهی دارند کمک بگیرد.
4.سیاست تفرقه بینداز و حکومت کن از ویژگی های از اصول و ویژگی های یک نظام پاتریمونیال است.
5.گفتیم بقای نظام در گرو اعمال سیاست تفرقه بینداز و حکومت کن یعنی ایجاد تنش دایمی میان طرفداران وفادار به کانون اصلی قدرت و نیروهایی که به هر علتی از کانون قدرت فاصله می گیرند. در این شرایط به قول ماکس وبر وجود یک دیوان سالاری بزرگ و کاملاً وفادار به شخص حاکم، به مثابه فرمانده کل نیروهای مسلح کشوری و لشکری لازم است.
6.در کشورهای خاورمیانه حکام سنتی پاتریمونیال سعی میکنند با ایجاد ارتباط بین حکومت خود با مذهب آنرا به نحوی منطقی جلوه دهند و مشروعیت و مقبولیت به دست آورند. در این نوع نظام ها شخص اول مملکت نقش ظل الله و موهبت الهی را داراست. بنابرین مخالفت با او برابر عداوت با قادر متعال و سزای او بسیار سنگین است. (ازغندی،28و29، 1385)
باز هم برای انتقاد از نظریه پاتریمونیالی رجوع می کنیم به قلم دکتر ازغندی که معتقد است که این نوع نظام ها چه به شکل پاتریمونیال و چه به صورت شخصی تر آن یعنی سلطانیسم یا همان نئوپاتریمونیالیسم به خاطر محدود بودن قدرت سیاسی، پایه مشروعیت بسیار ضعیفی دارند. بنابرین دور از انتظار نیست که با طیف وسیعی از مقاومت هاو مخالفت ها روبرو باشند و برای کنترل شرایط بحرانی متوسل به زور و استفاده از امکانات نظامی و قهرآمیز شوند. اولویت قائل شدن این نظام ها به نظامیان را باید در این ارتباط دید. نظریه دولت پاتریمونیال همانند استبداد شرقی یک دیدگاه درونی و دولت محور است. ایراد اساسی دیگری که بر این دیدگاه وارد است، ماکس وبر اصطلاح سلطانیسم- پاتریمونیال برای توصیف نظام های سنتی خاور نزدیک به کار برد در حالی که پژوهشگرانی که ر سالهای پس از جنگ جهانی دوم نظرات وبر را به طور عام برای تحلیل ماهیت و کارکرد دولت کشورهای آسیایی، آفریقایی و آمریکای جنوبی که دارای نظام های استبدادی بوده ان، به کار گرفته اند، بدین خاطر از ویژگی های نظام پاتریمونیال وبر فاصله گرفته اند.

3-2-2 نظریه دولت تحصیلدار(رانتیر)
رانت به مثابه ی یک اصطلاح اقتصادی به درامدهایی گفته می شود که بدون زحمت یدی و تلاش و فکر به دست می آید بدین خاطر اقتصاددانان بین منابع درآمدی غیرتولیدی- یعنی منابع زیر زمینی و خدادی- که منبع درآمد بسیاری از کشورهای جهان سوم را تشکیل می دهند با درآمدهای ناشی از تولید صادرات و مالیات تمایز قائل هستند. به عبارت دیگر رانت به درآمدهایی گفته می شود که یک دولت از منابع خارجی یعنی با فروش منابع زیرزمینی و دریافت کمک ها از بیگانگان به دست می آورد. این درآمدها با فعالیت های تولیدی اقتصاد داخلی ارتباطی ندارند و درقبال فعالیت تولید اقتصادی داخلی پرداخت نمی شود. نمونه بارز رانت، درآمدهای ناشی از فروش نفت، گاز اورانیوم، آهن،مس و…. می باشد. به رغم اینکه واژه رانت و دولت رانتیر در ادبیات اقتصاددانان اروپایی از جمله آدام اسمیت، دیوید ریکارد و کارل مارکس در قرن نوزدهم مطرح شد ولی به طور کلی با بروز شرایط جدید بین المللی پس از جنگ جهانی دوم، تعدادی از علمای علوم اجتماعی در چارچوب رهیافت اقتصاد سیاسی در باب چگونگی ایجاد و ماهیت دولتها بویژه دولتهای خاورمیانه و تک محصولی به بحث و بررسی پرداخته اند. به عنوان مثال لوسیانی ببلاوی دولت رانتیر را این گونه تعریف می کنند: «هر دولتی که 42 درصد یا بیشتر از کل درآمد خود را از رانت خارجی حاصل از صدور یک یا چند ماده خام به دست آورد، دولت رانتیر لقب میگیرد. بدین سان رانت منشاء خارجی دارد و به هیچ وجه با فرایندهای تولید داخلی ارتباطی ندارد. (ازغندی،39 و 40، 1385)
طرفداران نظریه دولت تحصیلدار با اختلافات حزبی در بررسی ماهیت دولتهای نفتی خاورمیانه استدلال می کنند که پویش های مربوط به دولت مالیات گیرنده و دولت مفت خور کاملاً متفاوت هستند. نخست یک رابطه معناداری میان تحصیلدار بودن دولت ها و ماهیت غیر دموکراتیک آن وجود دارد. به نوشته لوسیانی «کشوری که به درامد حاصل از فرستادن و فروش منابع زیرزمینی مانند نفت به سایر نقاط جهان متکی است، ممکن است مبارزه قدرت و جناح گرایی را تجربه کرده باشد، ولی بعید است تقاضا و خواسته هایی در حمایت از دموکراسی پذیرا باشد.» یک دولت تحصیلدار عموماً دارای قدرت انحصاری وکنترلی است که توجهی به منافع جامعه نمی کند ولی در عین حال توسط رانت های پرداختی، درصدد جلب حمایت نخبگان و گروههای رقیب برای حفظ قدرت انحصاری خویش برمی آید. (حاجی یوسفی،61، 1378) این سازوکار ، توانایی های دولت به خصوص کارویژه های استخراجی و دوباره توضیحی دولت را به شدت تضعیف می کند و در نتیجه دولت در مقابل تغیرات درآمدهای رانتی خود که عمدتاً خارج از اراده آن قرار دارد به شدت آسیب پذیر می ماند.
اما پس از جنگ جهانی دوم برخی از دانشمندان علوم اجتماعی (فیلیپ، داوید پیرس، هوک تیز، کاظم وبلاوی، جیاکو مولوسیانی) در قالب رهیافت اقتصادی برای بررسی چگونگی ایجاد و ماهیت دولتهای تک محصول خاورمیانه، مرکز بحثهای خود را بر رانت متمرکز کردند. از نظر این دانشمندان دولتهای رانتی ویژگیهای زیر را دارند:
1. هر دولتی که 42% یا بیشتر ازکل درآمد خود را از رانت خارجی حاصل از صدور یک یا چند ماده خام به دست آورد رانتیر است.
2. دولت رانتیر نه تنها انحصار دریافت رانت را دارد بلکه هزینه کردن رانتها را نیز در اختیار خود دارد و از این رو یک موسسه توزیع درآمدهای حاصل از مواهب الهی است.
3. هواداران این نظریه با اختلافات کم دربررسی ماهیت دولتهای نفتی خاورمیانه میگویند که پویشهای مربوط به دولتها مالیات گیرنده و دولتهای نفتی کاملا متفاوت است. نخست دیوانسالاری دولتهای اخیر غیر عقلانی است و فلسفه وجودی آن اصل عدم دریافت مالیات در برابر عدم وجود نمایندگی است.
از جمله انتقاداتی که بر این مدل می توان وارد کرد این است که اولاً این مدل، ساخحت اجتماعی جوامع گوناگون و تفاوت های فرهنگی تاریخی آن را نادیده می گیرد و فقط به سیاست و حکومت می پردازد. به عبارت دیگر این مدل اقتصاد سیاسی نقش قدرت اجتماعی را نادیده می گیرد. رویکرد صرفاً اقتصادی به دولت و نوع رابطه با آن جامعه، این نظریه را از فهم سایر متغییرهای مستقل و عوامل شتاب دهنده باز می دارد بویژه آنکه هر کدام از دولتهای تحصیلدار شرایط اقتصادی- نفتی می تواند بر ماهیت دولت تأثیرگذار باشد. (ازغندی،47، 1385)

4-2-2 نظریه دولت مطلقه
الگوی دولت مطلقه هم از جنبه نظری و هم از جنبه عملی دراروپا و به خصوص فرانسه در اواخر قر

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه درباره ناسیونالیسم، دولت مطلقه، نظام سیاسی، صاحب نظران Next Entries منبع پایان نامه درباره جنگ جهانی اول، دولت ایران، انقلاب اکتبر، عثمانی ها