منبع پایان نامه درباره حق تصرف، مجمع البیان، علامه طباطبایی

دانلود پایان نامه ارشد

بر تو به حق فرو فرستادیم تا در میان مردم به آنچه خداوند به تو نمایانده است، داوری کنی و طرفدار خائنان مباش» و در آیات دیگر فرموده است: «ای مؤمنان از خداوند فرمان برید و از پیامبر و زمام دارانی که از شمایند فرمان برداری کنید و اگر به خداوند و روز باز پسین ایمان دارید، هرگاه در کاری اختلاف نمودید آن را به کتاب خدا و سنت پیامبر عرضه دارید که این بهتر و نیک انجام تر است»
از آیات شریفه یاد شده و شماری دیگر از آیات به روشنی استفاده می‌شود که خدای آگاه و دانا در قلمرو امور دنیوی و در جهت سعادت مندی اخروی بندگان به استقلال، شأن قانونگذاری دارد و رسول اکرم از ناحیه پروردگار متعال مسئولیت یافته تا قانون و حکم الهی را بیان و تفسیر نماید و این خود یک نوع وضع قانون تبعی نامیده می‌شود؛ بدین لحاظ پیامبر گرامی را می‌توان قانون گذار شریعت نامید و با این توضیح یک نوع ولایت تشریعی برای آن حضرت نام برده می‌شود. پس ولایت تشریعی یک گونه اختیاری است که خداوند متعال به رسول اکرم داده تا قانون را برای سر و سامان دادن زندگی مردم وضع کند. اکنون با عطف توجه به آنچه یاد گردید، گفته می‌شود: از دیدگاه عالمان شیعه حق تصرف در امور تکوینی و تدبیر و اداره کار بندگان در جهان به اذن پروردگار متعال به حضرت رسول اکرم و پیشوایان معصوم بعد از حضرت داده شده است.60
در پایان به دو تعریف مشابه تعریف بیان شده درباره ولایت تشریعی امامان اشاره می‌گردد:
ولایت تشریعی مقام و منصب قرار دادی است که بخاطر اداره شئون اجتماعی به گروه برگزیده ای از جانب خداوند داده شده است.61
به عبارت دیگر: ولایت تشریعی نوعی سلطه و اختیار در صدور و بیان امر یا نهی شرعی که ممکن است در تبیین، تبلیغ، اعمال زعامت سیاسی و یا قضاوت و یا جعل حکمی جدید بر اساس مصلحتی دائمی یا موقت می‌باشد.62
جمع بندی
– طبری به عنوان یک مورخ، محدث، مجتهد، فقیه ومفسر در میان دانشمندان اهل سنت، جایگاه ویژه‌ای دارد به خصوص تفسیر ایشان که به أم التفاسیر معروف است.
– ریشه لفظ امام، أم است و برای آن معانی اصل، پایه، قصد کردن، پیشوا بیان شده است.
– جمع امام، أئمه است و در کتب لغت مصادیق مختلفی از جمله: قرآن کریم، پیامبر اکرم، راهنمای مسافران و…. نقل شده است.
– دانشمندان شیعه و سنی براساس اختلاف در مبانی فکری شان تعاریف گوناگونی از امامت داده‌اند.
– تعاریف عام امامت، شامل نبوت هم می‌شود مانند این تعریف: «هوالذی له الرئاسه العامه فی الدین و الدنیا جمیعا»
– تعاریف خاص امامت، شامل نبوت نمی‌شود و این گونه بیان شده است: امامت مقامی الهی است که خدای متعال شایسته‌ترین افراد را از میان بندگانش برای هدایت گری و رهبری امور زندگی دنیوی و اخروی مردم انتخاب می‌کند.
– اهل در لغت به معنای انس همراه با تعلق خاطر و وابستگی است. بیت به معنای خانه است، جائی که انسان شبانگاه در آن‌جا پناه می‌گیرد. نبوت، مصدر نبو به معنای رفعت است و از آن جهت برخی انسان‌ها را نبی شناختند که از جهت روحانی و معنوی رفعت مقام مخصوص دارند.
– مراد از اهل بیت النبوه، خانه‌ای است که متعلق به مقام نبوت است نه خانه شخص پیامبر.
– ولایت در لغت به کسر واو به معنی نصرت و به فتح واو به معنی تصدی و صاحب اختیاری است.
– ولایت تکوینی یعنی به اذن و اراده خدا به هر گونه که بخواهد می‌تواند امور بندگان را در جهان سامان دهد و گردش کار در جهان هستی را تنظیم کند.
– ولایت تشریعی، نوعی سلطه و اختیار در صدور و بیان امر یا نهی شرعی است که مکن است در تبیین، تبلیغ، اعمال زعامت سیاسی و یا قضاوت و یا جعل حکمی جدید بر اساس مصلحت دائمی یا موقت باشد.
فصل دوم
آیات دلالت کننده بر امامت امام علی و اهل بیت به دلالت مطابقی

درآمد
بدون شک خدای متعال مسیر اصلی معارف اسلام را با انگیزه سعادت و نیک بختی بشر در دنیا و آخرت بیان نموده است. و این مسیر و معارف در زمان حیات پیامبر خاتم حضرت محمد مصطفی تفسیر، تبیین و تفصیل داده شده است. یکی از مسیر‌های مهم و اصلی که در آیات قرآن مطرح گردیده است موضوع جانشینی و رهبری اهل بیت بعد از رحلت پیامبر اکرم بوده است.
خدای متعال اساس مسأله امامت و ولایت معصومین را در آیات قرآن کریم بیان نموده است و مصداق آن، در احادیث نبوی و علوی تفسیر و تبیین شده است به همین دلیل در احادیث فراوانی در نزد مسلمانان اعم از شیعه و سنی، اهل بیت به عنوان معنای مصداقی از مسیر کلی امامت و ولایت نام برده می‌شوند.
در این فصل ما به سه آیه از آیات امامت و ولایت امیر مؤمنان (آیات ولایت، تبلیغ، مباهله) که بارزترین آیات به دلالت مطابقی63 و لحاظ ظهور الفاظ و بیان تعیین مصداق آن‌ها بوده اشاره کرده و به بیان آراء مفسران شیعه و اهل سنت به همراه نقد و بررسی آراء عالم برجسته اهل سنت یعنی محمد بن جریر طبری پرداخته می‌شود.
گفتار اول: آیه ولایت
یکی از محوری‌ترین آیات قرآن کریم در ارتباط با امامت و ولایت اهل بیت که همیشه مورد توجه، استناد و استدلال عموم مفسران شیعه و سنی قرار گرفته است آیه ولایت است. خداوند فرموده است: «إِنما وَلِیکمُ الله وَ رَسُولُهُ وَ الذِینَ آمَنُوا الذِینَ یقِیمُونَ الصلاةَ وَ یؤْتُونَ الزکاةَ وَ هُمْ راکعُونَ»64 (سرور شما تنها خداوند است و پیامبر او و (نیز) آنانند که ایمان آورده‏اند، همان کسان که نماز برپا مى‏دارند و در حال رکوع‏ زکات مى‏دهند.)
معنایابی واژه‌ها
بر عالمان علوم اسلامی پوشیده نیست که نقش شناخت معانی درست و دقیق از واژه‌ها و مفاد گزاره‌ها در دریافت و فهمیدن نظریه‌ها و نتیجه گیری از آن‌ها تاثیر بسزایی دارد. به همین خاطر بر محققین لازم و ضروری است برای فهمیدن معانی کلمات کلام وحی به کتب لغت مراجعه کرده و همچنین آن معنا را از معانی کاربردی و استعمالی در دوره‌های بعد از نزول آیات جدا سازد.
حال با توجه به این نکته به بررسی واژگان آیه شریفه ولایت می‌پردازیم:
نقش معنای واژه إنما:
یکی از ابزار حصر در ساختار زبان عرب واژه انما است. زمخشری مفسر و ادیب معروف اهل سنت در خصوص لفظ انما در آیه شریفه آورده است: «و معنى «إنما» وجوب اختصاصهم بالموالاة»65 (معنای انما وجوب مختص بودن دوستی به این افراد است.)
ابن منظور نوشته است: «انما اثبات آنچه بعدش ذکر می‌شود و نفی غیر از آن می‌کند.‏»66
علامه طباطبایی می‌نویسد: حصر در انما حصر در افراد است به این معنا که مخاطبان آیه شریفه گمان دارند ولایت برای این افراد جنبه عمومی دارد یعنی شامل این افراد و دیگران است، اما با لفظ انما نشان داده می‌شود که تنها افراد نام برده شده ولایت دارند. 67
معنای واژه ولی
واژه ولی و معادل‌های آن از پر کاربرد‌ترین کلمات در آیات قرآن می‌باشد. و بدین سبب محل بحث بین عالمان شیعه و سنی شده است به خصوص در آیه ولایت که در تغییر مسیر خط فکری انسان تأثیر به سزایی دارد.
لغت نگاران برای ولی 20 معنای متفاوت شمرده‌اند.68
به عنوان نمونه جوهری نوشته است: ولی به معنای نزدیکی وقرابت وکسی که ما را سرپرستی کرده، یعنی کار ما را او انجام داده است، می‌باشد و مولا به معنای سر پرست، بنده، پسرعمو وداماد آمده است و ولایت به معنای نصرت است. سیبویه می‌گوید ولایت –به فتح واو –به معنای نصرت و به کسر آن به معنای سلطنت است و ولایت به معنای قرابت نیز یاد شده است. مولا به هم پیمان گفته شده و به کسی که مسئولیت و سرپرستی کسی را بر عهده گرفت، به وی ولی می‌گویند. 69
راغب اصفهانی آورده: «وَلَاء، و تَوَالِی‏ یعنى دوستى و صمیمیت که دو معنى از آن‌ها حاصل میشود و افزون می‌گردد تا جایی که میان آن معانى چیزى که از آن‌ها نباشد نیست و این معنى یعنى دوستى براى نزدیکى، مکانى، نسبى، دینى، بخشش و یارى کردن و اعتقاد و ایمان به کار می‌رود.
وِلَایة- با کسره حرف (و) یارى کردن است ولى- وَلَایة- با فتحه حرف (و) سرپرستى است و نیز گفته شده هر دو واژه حقیقتش همان سرپرستى است که کارى را به عهده بگیرند.»70
از مجموع دیدگاه لغت دانان در این باره می‌توان گفت: ولی و ولایت یک نوع نزدیکی و ارتباط دادن میان دو چیز با فاصله است که این ارتباط، سبب نوعی حق تصرف و مالکیت در تدبیر و اداره کردن کار دیگری است. کسی که از دیگر مردم برتر و شایسته تر در اداره زندگی آنان است، و بتواند نطام مند کار مردم را رهبری و سرپرستی نماید، یک نوع ولایت بر آن فرد به وجود می‌آید و در واقع ولی و سرپرست آن می‌گردد. 71
برای شناخت معنای حقیقی لفظ ولی باید به قرائن موجود در آیه توجه نمود که عبارتند از:
قرینه حالیه: که عبارت است از سبب نزول آیه که مباحث آینده بیان خواهد شد. واین قرینه نشانگر آن است که مقصود گوینده از لفظ «انما ولیکم» ولایتی است که خداوند متعال و پیامبرش از آن برخوردارند و آن ولایت همان سرپرستی، رهبری و تدبیر امور زندگی دنیوی و اخروی مردم است.
قرینه لفظیه: که همان عبارتهای مختلفی است که از لسان مبارک حضرت رسول درباره مقام والای امام علی بعد از خود صادر شده است، همچون حدیث منزلت و وزارت.
لفظ انما در ابتدای آیه نیز حکایت از انحصاری بودن ولایت افراد نام برده شده دارد و همچنین هم ردیف آمدن این اسامی دلیل هم معنا بودن ولایت برای تمامی آنان است، یعنی لفظ ولی هر معنایی داشته باشد، برای همه افراد نامیده شده در آیه یکسان است. اکنون با توجه به قرینه‌های یاد شده در آیه می‌توان فهم درست معنای ولی را استفاده نمود و گفت که قرائن دلالت دارند بر دو معنا:
الف: اولی و احق؛ به عبارت دیگر شایستگی و برتری افراد نام برده شده در برعهده گرفتن امور مردم
ب: سرپرستی و رهبری؛ یعنی هر یک از آنان به درستی سرپرست و پیشوای مردم‌اند.72
شان نزول آیه ولایت‏
در تفسیر مجمع البیان از «عبد الله بن عباس» چنین نقل شده:
که روزى در کنار چاه زمزم نشسته بود و براى مردم از قول پیامبر حدیث نقل مى‏کرد ناگهان مردى که عمامه‏اى بر سر داشت و صورت خود را پوشانیده بود نزدیک آمد و هر مرتبه که ابن عباس از پیغمبر اسلام حدیث نقل میکرد او نیز با جمله «قال رسول الله» حدیث دیگرى از پیامبر نقل مى‏نمود.
ابن عباس او را قسم داد تا خود را معرفى کند، او صورت خود را گشود و صدا زد اى مردم! هر کس مرا نمى‏شناسد بداند من ابو ذر غفارى هستم با این گوشهاى خودم از رسول خدا شنیدم، و اگر دروغ مى‏گویم هر دو گوشم کر باد، و با این چشمان خود این جریان را دیدم و اگر دروغ مى‏گویم هر دو کور باد، که پیامبر فرمود:
«على قائد البررة و قاتل الکفرة منصور من نصره مخذول من خذله.» (على پیشواى نیکان است، و کشنده کافران، هر کس او را یارى‏کند، خدا یاریش خواهد کرد، و هر کس دست از یاریش بردارد، خدا دست از یارى او برخواهد داشت.)
سپس ابوذر اضافه کرد: اى مردم روزى از روزها با رسول خدا ص در مسجد نماز مى‏خواندم، سائلى وارد مسجد شد و از مردم تقاضاى کمک کرد، ولى کسى چیزى به او نداد، او دست خود را به آسمان بلند کرد و گفت: خدایا تو شاهد باش که من در مسجد رسول تو تقاضاى کمک کردم ولى کسى جواب مساعد به من نداد، در همین حال على که در حال رکوع بود با انگشت کوچک دست راست خود اشاره کرد. سائل نزدیک آمد و انگشتر را از دست آن حضرت بیرون آورد، پیامبر که در حال نماز بود این جریان را مشاهده کرد، هنگامى که از نماز فارغ شد، سر به سوى آسمان بلند کرد و چنین گفت:
خداوندا برادرم موسى از تو تقاضا کرد که روح او را وسیع گردانى و کارها را بر او آسان سازى و گره از زبان او بگشایى تا مردم گفتارش را درک کنند، و نیز موسى درخواست کرد هارون را که برادرش بود وزیر و یاورش قرار دهى و بوسیله او نیرویش را زیاد کنى و در کارهایش شریک سازى. خداوندا! من محمد پیامبر و برگزیده توام، سینه مرا گشاده کن و کارها را بر من آسان ساز، از خاندانم على را وزیر من گردان تا

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه درباره امام حسین، شخصیت حقوقی، علامه طباطبائی Next Entries منبع پایان نامه درباره الغای خصوصیت، دوران جاهلیت، مجمع البیان