منبع پایان نامه درباره حریم خصوصی، مجمع البیان، هتک حرمت، حکومت اسلامی

دانلود پایان نامه ارشد

کتاب حاضر در یک مقدمه و سه فصل تنظیم شده است. وی تجسس و سؤظن را از مشکلات اطلاعات و تحقیقات بر می شمارد بنابراین از تجسس و ادله حرمت، تفکیک تجسس حرام از تجسس حلال و جواز تجسس در موارد خاص به طور مفصل بحث کرده است و نتیجه میگرد که بدونه شک تجسس در اسرار مردم حرام است ولی در مواردی که مصالح اجتماعی اقتضا کند و مصالح تجسس اهم از مصلحت حفظ اسرار مردم باشد تجسس جایز بلکه واجب است اما در حد ضرورت.
3 ـ ضرورت و نوآوری تحقیق
اگرچه درباره مسـأله تجسس و جاسوسی در حریم افراد در زمینه های مختلف نگارش هایی انجام شده است.
اما با بررسی های انجام شده در کتب فقهی مشخص گردید که فقها حول این موضوع به صورت کامل بحث وبررسی نکرده اند و فقط برخی ازمسائل تجسس را مطرح کرده اند.
ازسوی دیگر بررسی حکم فقهی تجسس از آن جهت اهمیت دارد که فقه همه ابعاد زندگی بشر را تحت پوشش قرار می دهد و تمام اعمال انسان را در بر می گیرد.
لذا لازم و ضروری است که حول مبنای حکم تجسس و مقتضای ادله آن پژوهش کامل انجام شود.
4ـ سؤالات تحقیق
1- تجسس در چه مواردی حرام است؟
2- چه مواردی ازحکم حرمت تجسس خارج می شوند؟
3-تجسس در مواردی که جایز است ولی موجب هتک حرمت افراد می شود حکم آن چگونه است؟
5 ـ فرضیات تحقیق
1ـ تجسّس در امور خصوصی افراد و تجسّس بر ضد نظام و بیضه اسلامی
2- برخی مصادیق و موارد تجسّس، از جمله تجسّس در امر ازدواج، تفحص از عورات کودک توسط والدین او، تجسّس در تعیین وصی، قیم، وکیل در امور اولاد، تجسّس جهت حفظ عرض و آبروی مردم، تجسّس در مورد امام جماعت، تفقد و تجسّس از احوال محرومان جامعه، تفحص و تجسّس از عملکرد کارگزاران حکومت اسلامی و تجسّس از اعمال دشمنان داخلی و خارجی از حکم حرمت خارج هستند.
3ـ تجسّس در مواردی که جایز است ولی موجب هتک حرمت افراد می شود جایز نیست.
6 ـ هدف ها و کاربردهای تحقیق
در پژوهش حاضر هدف نظری عبارت است از: شناخت مبانی و ادله حکم حرمت تجسس و قلمرو این ادله از یک جهت، و از جهت دیگر موارد استثنایی تجسس که از حکم حرمت خارج است و احکام انواع تجسس از جمله مجازات جاسوس ذمی و…از منظر فقه امامیه مورد بررسی قرار می گیرد.
اهداف کاربردی این پژوهش عبارتند از:
1- استفاده دانشجویان و دانش پژوهان فقه و حقوق اسلامی و دیگر طالبان علم.
2- استفاده در وزارت امور خارجه
3- استفاده در تقنین در مجلس شورای اسلامی و مجلس خبرگان
4- استفاده وزارت اطلاعات و نیروهای نظامی و انتظامی.
7ـ روش و نحوه انجام تحقیق و بدست آوردن نتیجه
روش تحقیق در پژوهش حاضر روش توصیفی- تحلیلی است و روش گردآوری اطلاعات روش کتابخانه ای است.
8 ـ ساماندهی (طرح) تحقیق
رساله حاضر با عنوان «بررسی حکم فقهی تجسّس و موارد استثنایی آن» شامل چهار فصل می باشد. فصل اول شامل مقدمه و دو بخش است. در مفدمه یک سری مطالب کلی مانند: بیان مسئله، سابقه تحقیق، ضرورت و نوآوری تحقیق، فرضیات تحقیق، هدف ها و کاربردهای تحقیق، روش و نحوه انجام تحقیق و ساماندهی تحقیق شرح داده شده است. در بخش اول تجسّس از لحاظ لغوی و اصطلاحی بررسی شده و نیز تعریف لغوی و اصطلاحی برخی از واژگان مرتبط با تجسّس مانند تحسس، جاسوس، نقیب و عریف، حریم خصوصی بیان شده است.در بخش دوم تاریخچه بیان شده است.
در فصل دوم به حرمت تجسّس و ادله آن در فقه پرداخته شده که شامل دو بخش است بخش اول ممنوعیت و حرمت تجسس در حریم خصوصی افراد و بخش دوم ممنوعیت و حرمت تجسس بر ضد نظام و بیضه اسلامی است و در هر یک ادله ی عقلی و نقلی آنها بررسی شده است.
فصل سوم: شامل مستثنیات حرمت تجسّس می باشدکه شامل تحقیق و تفحص در امر ازدواج، تحقیق و تفحص از اعمال کودک و نوجوان و جوان توسط ولی او، تحقیق و تفحص در تعیین وصی، قیم، وکیل در امور اولاد، تحقیق و تفحص جهت حفظ عرض و آبروی افراد، تحقیق و تفحص در امور امام جماعت، تحقیق و تفحص از احوال کارگزاران حکومت اسلامی، تجسّس از اعمال دشمنان داخلی و خارجی… می باشد.
فصل چهارم: در مورد احکام و ضمانت اجرای انواع تجسّس حرام است. بخش اول احکام تجسّس در حریم خصوصی افراد و بخش دوم احکام تجسّس بر ضد نظام و بیضه اسلامی می باشد و در آخر پیشنهادات و نتیجه گیری و فهرست منابع ذکر شده است.

فصل اول: تعریف و تاریخچه

بخش اول: تعاریف
در هر پژوهشی مهم ترین رکن قبل از ورود به بیان ماهیت تحقیق، برای جلو گیری از کج روی ها و اشتباهات، بیان شفاف تعاریف اصلی پژوهش و تحقیق می باشد. در این قسمت ما به بررسی تعاریف لغوی و اصطلاحی واژگان اصلی پژوهش و دیگر واژگان مرتبط با پژوهش می پردازیم. البته لازم به ذکر است تعاریف درپژوهش حاضر فقط شرح اسم می باشد.
گفتار اول: تجسّس
از جمله کلید واژه ها و مفاهیم اصلی پژوهش حاضر واژه تجسس ازمنظر لغت و اصطلاح است. در این قسمت به بررسی این واژه می پردازیم. ممکن است تصوّر شود که تجسّس معنا و مفهومی واضح دارد و نیازی به بررسی و بیان آن نیست، اما با توجه به معانی مختلفی که این واژه و واژه های هم معنای آن دارد. لازم است معانی مختلف آن را مطرح کنیم و مورد بررسی قرار دهیم.
1- معنای لغوی تجسس
«تجسّس» درلغت و عرف به معنای جستجو از باطن و درون امور است.
صاحب اقرب الموارد می گوید:
«تجسّس الخبر تفحص عنه، و بواطن الأمور بحث عنها…. الجاسوس و الجسیس صاحب سّر الشر و هو العین الذی یتجسّ الأخبار ثم یأتی بها ». (شرتوتی، 1403، 123)
«تجسّس الخبر» یعنی در پی خبر به جستجو پرداخت و نهان امور را کاویدن… جاسوس و جسیس به حامل پیام فتنه انگیز گفته می شود، یعنی همان جاسوسی که در پی خبر می گردد و آن گاه که به دست آورد، آن را به دروغ می آراید.
همچنین می نویسد:
«تحسّس: استمع الحدیث القوم و طلب خبرهم فی الخیر… و بالجیم فی الشّر» (شرتوتی، 1403، 891)
«تحسّس» یعنی به سخن قوم گوش فرا داد و خبر آنها را به قصد خیر دریافت کرد و «تجسّس» یعنی خبر و احوال آنها را به نیت شر و فتنه دریافت نمود.
در لسان العرب آمده:
«قال الحیانی: تَجَسـتُ فلاناٌ و من فلانِ، بحثتُ عنه کَتَحَسَّستُ» (ابن منظور، بی تا، ج 1، 604)
لحیانی می گوید: «تَجَستُ فلاناً و من فلان» یعنی پیرامون او جستجو کردم همانند «تَحَستُ».
از ظاهر این سخن مشخص می شود که میان معنای لغوی تجسس و تحسس تفاوتی نیست.
همچنین نوشته شده:
«الحاسوس الذی یتحسّس الأخبار مثل الجاسوس بالجیم أو هو فی الخیر و بالجیم فی الشَر و قیل: التجسّس بالجیم، أن یطلبه لغیره و بالحاء، أن یطلبه لنفسه، و قیل: بالجیم البحث عن عورات، و بالحاء الاستماع و قیل: معناهما واحد فی تطلب معرفة الأخبار» (ابن منظور، بی تا، ج 1، 604)
حاسوس یعنی کسی که در جستجوی خبرهاست، همانند جاسوس و یا آن که حاسوس در کسب خبر نیت خیر دارد. اما جاسوس نیت شر و فتنه دارد. برخی گفته اند: در «تجسّس» جاسوس خبر را برای دیگری می خواهد اما در تحسّس خبر را برای خود می خواهد. برخی هم گفته اند: «تجسّس» جست و جوی عیوب است و «تحسّس » گوش فرا دادن است و نیز گفته شده هر دو به یک معنا به کار می روند و آن اخباریابی و طلب شناخت اخبار می باشد.
صاحب مصبا ح المنیر می گوید:
«جسّه بیده جسّاٌ من باب قتل یَقتلُ، و اجتسّه لِیتعرفه، و جسّ الأخبار و تَجَسّسها تتبّعها، و منه الجاسوس لأنَّهُ یَتَتَبّع الأخبار و یفحصُ عن بواطن الأمور» (مشکینی اردبیلی، 1364، 125)
«جسّه بیده جساً» که از باب «قَتَلَ یَقتُلُ» می باشد و نیز «اجسَّسه» یعنی برای شناسایی، وارسی کرد«جسَّ الأخبار وتجسّسها» یعنی دنبال نمودن و پی گیری خبرها، جاسوس نیز از همین باب است، زیرا در جستجوی خبرها و کنکاش از درون امور است.
در کتاب مقاییس الغة در معنای «جسّ» می نویسد:
«هو تعرف الشی و بمسّ لطیف و الجاسوس فاعولٌ» (ابن فارس، 1404، 414) نیز از همین باب است، زیرا او هر خبری را که بخواهد به آرامی و بی سرو صدا به چنگ می آورد.
در صحاح نوشته شده:
«جستُ الأخبار تجسّتُها أی نفحصت عنها و منه الجاسوس» (جوهری، 1407، ج 3، 913) «جستُ الأخبار و تسستها» یعنی از اخبار فحص و جستجو کردم و از همین ریشه کلمه جاسوس می باشد.
در نهایه آمده است:
«التجسّس بالجیم التفتیش عن بواطن الأمور و اکثر ما یقال فی الشر و الجاسوس صاحب سر الشر» (ابن اثیر، 272)
«تجسّس» جستجو کردن از چیزهایی پنهانی است و بیشتر در کشف نهانی های شر استعمال می شود و جاسوس به کسی گفته می شود که بدیهای پنهان مردم را پی گیری می کند.
از اخفش نقل شده است:
«لیس تعبد الجسَّ-بالجیم، عن التحسس- بالحاء- لأن التجسّس البحث عن یکتم عنک و التحسّس- بالحاء- طلب الأخبار البحث عنها و هنا قول شأن فی الفرق- إنَّهُ بالحاء تطلبه لنفسه و بالجیم أن یکون رسولاٌ لغیره قال ثعلب» (قرطبی، بی تا، 333)
معنای تجسّس با تحسّس، تفاوت زیادی ندارد. زیرا «تجسّس» فحص از چیزی است که بر تو پوشیده است و «تحسّس» به دنبال اخبار و در جستجوی آن بودن است.
ثعلب بر این باور است که رأی دیگری در این جا وجود دارد که میان این دو تفاوت می گذارد، چرا که در تحسّس، شخص خبرها را برای خود می خواهد اما در تجسّس، فرد خبر گیر اخبار را برای دیگری می خواهد و فرستاده ی اوست. (قرطبی، بی تا، 333)
قرطبی در کتاب تفسیر خود پس از نقل سخن منسوب به اخفش، می گوید در نظر اول عدم تفاوت معروف است.
در مجمع البیان نیز آمده:
«التجسّس» التفتیش عن بواطن الأمور و تتبّع الأخبار و اکثر ما یقال فی الشر، و منه الجاسوس، و هم صاحب سر الشر، کما أن الناموس صاحب سر الخیر» (طریحی، 1375، 57)
«تجسّس» یعنی جستجو کردن از باطن امور و جستجوی اخبار و اکثراٌ گفته شده در شر استعمال می شود و جاسوس نیز از همین ریشه است و او حامل پیام فتنه انگیز است، همچنان که ناموس حامل پیام خیر است.
در جامع البییان آمده:
«تجسّس» جست وجو یا یافتن عیب برادر، به منظور اطلاع از اسرار او» (طبرسی، 1324، ج 26، 175)
در فرهنگ نفیس نیزنوشته شده:
«تجسّس» خبر جستن و بیشتر در بدی گویند. (نفیسی، 1343، 708)
طباطبایی (1363، ج 18، 323) در المیزان می گوید:
«تجسّس» تتبع و تفحص از امور مخفی و مستور مردم برای اطلاع یافتن آنها.
در تفسیر ابن کثیر نوشته شده:
«تجسّس» تلاش برای کسب خبر است به قصد فتنه انگیزی. (ابن کثیر، بی تا، 214)
آنچه از مجموعه سخن و آرای اهل لغت به نظر می رسد، این است که «تجسّس» بیشتر در انگیزه شر به کار می رود.
مثلاٌ چنانکه گذشت در اقرب الموارد و لسان العرب و نهایه و مجمع البیان، بیان شده که تجسّس غالباً در امور شر استعمال می شود.
از سوی دیگر، ظاهر عبارت مصباح المنیر و کلام منسوب به اخفش این است که تجسّس منحصر در عیوب و بدی ها و تحسّس تنها جستجوی خوبی ها و امور خیر نیست و چنین انحصاری در معنای این دو واژه وجود ندارد. به نظر می رسد صاحب لسان العرب نیز تفاوت معنا و انحصار را تنها در واژه جاسوس می داند. آری صاحب اقرب الموارد «تحسس» و «تجسس» را دارای دو معنای متفاوت می داند. اما آنچه اعتبار دارد مصدر است نه تک واژه ها و از معنای مصادر، وجود و اعتبار چنین قیدهایی به دست نمی آید.
افزون بر این واژه ی «تجسّس» در برخی روایات در معنایی به کار رفته که مربوط به آن نیست (بلکه خلاف انتظار به کار رفته) که در فصل بعدی به بررسی آن خواهیم پرداخت.
خلاصه اینکه «تجسّس» از«جسَّ» ریشه می گیرد و در لغت وعرف به معنای جستجو از باطن و درون امور است (خواه برای خود باشد یا دیگری باشد) و انگیزه ی این جستجو، در صدق مفهوم تجسس دخالتی ندارد. به این ترتیب غرض و هدف از تجسس هر چه باشد، (خوب یا بد) در صدق مفهوم تجسس تفاوتی ایجاد نمی کند، انگیزه ی خیر اگر دخالتی هم داشته باشد، تنها در نفی حکم (حرمت) است ن

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه درباره حریم خصوصی، حکومت اسلامی، فقهای امامیه، آیات و روایات Next Entries منبع پایان نامه درباره فقه امامیه، مجمع البیان، فرهنگ اصطلاحات، حکومت اسلامی