منبع پایان نامه درباره امام صادق، عام و خاص، امام زمان

دانلود پایان نامه ارشد

علمي و محيط فکري شيعي چيره شد و گرايش عقلي کلامي و فقهي را که بر اجتهاد و استدلال متکي بود با لکل مغلوب ساخت. مرکز علمي قم که در آن هنگام بزرگ ترين و مهم ترين مجمع شيعي بود به طور کامل در اختيار اين مکتب قرار داشت و فقهاي قمي همگي از محدثان و مخالف با هرگونه استدلال و اجتهاد و تفکر عقلاني در جامعه شيعي بوده اند.
– مکتب قديمين:
ابن عقيل عماني و ابن جنيد اسکافي هر دو از دانشمندان قرن هاي سوم و چهارم هستند که نخستين دوره فقه اجتهاد شيعه را به صورت مجموعه ي مدون و مستقل در آوردند. مستقل از حديث و جدا از آن، ليکن براساس آن و در چارچوب آن به کمک استدلال عقلي و اعمال فکر و اجتهاد و نظر.
– مکتب واسطه
در همين دوره عده اي از فقيهان صاحب فتوا در مراکز علمي شيعه بوده اند که گرچه مانند قديمين اجتهاد نمي کرده اند ليکن از روش محافظه کارانه و مقلدانه و سنت گراي اهل الحديث نيز پيروي نمي کردند و در مسائل فقهي به نظر و اجتهاد قائل بوده اند. مهمترين شخصيت هاي اين گرايش علي بن بابويه قمي(م 329)و محمدبن احمد بن داود بن علي قمي(م 368) به شمار مي روند.26
1-8 پيوند فقه و اجتهاد
تفقه به معني عام، همان جهاد و تلاش براي دريافت ژرف و گسترده معارف و احکام و قوانين دين و سنت هاي الهي حاکم بر جهان آفرينش است. همان گونه که مي بينيم امام باقر و امام صادق علهيم السلام در فرصت بدست آمده در يک موقعيت تاريخي و مساعدتر تنها بر نشر احکام حلال و حرام و عبادت نمي پردازند. بلکه امام صادق ع به خصوص بينانگذار مکتب تشيع به معناي فقهي آن به تشريع اصول عقايد فلسفه و کلام و سياست و اجتماع و اقتصاد و شئون زندگي دامن همت به کمر مي بندد و امام رضا(ع) از توطئه ها و نيرنگ بازي هاي مامون به نفع مکتب اسلام و معارف خاص اهل بيت(ع) حسن استفاده کرده، در برابر فلسفه هاي ايراني، هندي، يوناني، اسکندراني و مصري مي ايستد و اصول عقايد و شريعت ناب اسلام را ترويج مي کند. به همين مناسبت به امام صادق ع فقيه و آل محمد ص مي گويند و همان بزرگوار است که شرايط مجتهد و اصول استنباط احکام را تبيين مي فرمايد و در برابر مکتب هاي شاخصي که با اتکا به حاکميت آن روز در شرف تکوين است. مکتب فقهي شيعه اماميه را پايه گذاري و ابواب فقه را تدوين مي کند. مکتب فقهي امام صادق(ع) اصول و فروع را از هم جدا نمي کند و تفقه در همه جنبه هاي دين صورت مي گيرد.27
1-9 ريشه ديني اجتهاد
کسي که اخبار ائمه دين را سير و تتبع مي نمايد، موارد بسياري را ملاحظه خواهد کرد؛ که در آن ها ائمه ي دين با صحابه و پيروان يا با مخالفين خود به مباحثه و مناظره پرداخته، احکام شرعي را از کتاب خدا. سنت پيغمبر(ص) به طريق معمولي استنباط نموده اند، اين همان معني اجتهاد است که در مجاورات امروزي ما جاري است و بنابراين معني اجتهاد، به دست آوردن حکم شرعي است از بيانات ديني به طريق نظر و استدلال که با به کار انداختن يک رشته قواعد مربوط قواعد اصول فقه انجام مي يابد.
بنابراين يکي از وظايف مقرر اسلام براي جامعه ي مسلمين، تشخيص علمي احکام دين است از راه اجتهاد و پر روشن است که، انجام اين وظيفه براي همه ي افراد مسلمين امکان پذير نمي باشد و تنها عده ي معدودي قدرت و توانايي انجام اين وظيفه را داشته، مي توانند با بررسي بيانات ديني از راه استدلال و نظر و به کار انداختن قواعد استنباط، احکام و مقررات اسلام را بدست آورند.28
1-10 اجتهاد و چگونگي آن
ما معتقديم، مجتهد شدن در احکام و قوانين عملي اسلامي در زمان غيبت امام زمان عج بر جميع مسلمانان وجوب کفايي دارد. بدين معني که در هر زمان بر مسلمانان واجب است به اين مساله توجه کنند، ولي هرگاه کساني کفايت اين مسئوليت را تعهد کردند و نيازهاي ديني جامعه اسلامي برآورده شد، از عهده ي بقيه ساقط مي شود، و ديگران مي توانند در احکام عملي و مسائل ديني خود از آنان که به مرحله ي اجتهاد رسيده اند پيروي کنند. بنابراين، در هر زماني مسلمانان بايد در وضع خود بينديشند و ببينند اگر کساني داوطلبانه تحصيل اجتهاد کرده اند و شايستگي رتبه ي اجتهاد را داشته اند، در امور و احکام ديني به آن ها مراجعه کنند و از آنان تقليد کنند. اگر چنين کساني را که صلاحيت مرجعيت داشته باشند، نيافتند. بر جميع مسلمانان واجب است که خود را براي بدست آوردن مقام اجتهاد آماده کنند و اگر اين کار ممکن نبود يا مشکل بود، لازم است از ميان خود کساني را بر اين کار برگزينند تا آنان خود را براي رسيدن به اين مقام آماده سازند و روانيست از مجتهدان گذشته تقليد کنند. 29
1-11 آموزش صحيح اجتهاد
يكي ديگر از ادله اجتهاد، رواياتي است كه در آن ها ائمه(ع) شيوه درست اجتهاد و استنباط احكام را به شاگردان خود مي آموختند، يعني ائمه ع ضمن بيان قواعد و اصول احكام، در مقام عمل نيز طرز صحيح اجتهاد را تعليم مي دادند و از اين طريق مجتهد مي پروراندند، مثلا: يكي از اصحاب به نام عبدالاعلي مولي آل سام مي گويد: به امام صادق(ع) عرض كردم كه ناخن انگشت پايم قطع شده و پارچه اي بر آن گذاشته ام، چگونه براي وضو مسح كنم؟ حضرت فرمود: يعرف هذا و اشباهه من كتاب الله عزوجل قال الله تعالي: «ماجعل عليكم في الدين من حرج امسح عليه..» حكم اين مسئله و نظاير آن از قرآن فهميده مي شود، آن جا كه مي فرمايد: در دستور هاي ديني سختي و مشقت براي شما نهاده نشده است پس بر همان پارچه مسح كن.
در حديث زراره مي گويد به امام باقر(ع) عرض كردم: از كجا فهميده مي شود كه در وضو، مسح بايد به بعضي از سر و پا باشد؟ حضرت خنديد و فرمود: حكم اين مسئله را هم پيامبر فرموده و هم در قرآن كريم آمده است، آن گاه حضرت كيفيت استدلال به آيه ي شريفه را چنين بيان فرمود: چون خداوند در مورد شستن صورت فرمود: «فاغسلوا وجوهكم» مي فهميم بايد تمام صورت را شست و در مورد شستن دست ها هم حدي را تعيين كرد و آن مرفق بوده است و و«ايديكم الي المرافق» اما در مورد مسخ سر و پا فرمود: «و امسحوا برووسكم و ارجلكم الي الكعبين»(مائده/آیه6) بر كلمه ي رووس و ارجل حرف باء را آورده، از اين حرف مي فهميم كه مسح به بعض سر و پاست اين تفصيل و استدلال حضرت براي تعليم چگونگي اجتهاد و استنباط احكام است. 30
1-12 اصل اجتهاد از ديدگاه قرآن کريم
آياتي از قران كريم بر اهميت و لزوم اجتهاد به منظور دستيابي به معارف بلند وحي تاكيد نموده اند. از آن جا كه اين آيات با تعبير هاي گوناگون به طرح موضوع محل بحث پرداخته اند، از اين رو مي توان آن ها را به گروههاي متعدد تقسيم نمود و پيرامون هر كدام به صورت جداگانه به تامل و تحليل پرداخت.
از نگاه راقم اين سطور صريحترين آيه اي كه همراه با تاكيد به تشريع اصل اجتهاد و بيان اهميت آن در حيات ديني مومنان پرداخته، آيه ي ذيل است:
«و ما كان المومنون لينفروا كافه فلو لا نفر من كل فرقه منهم طائفه ليتفقهوا في الدين و لينذروا قومهم اذا رجعوا اليهم لعلهم يحذرون»(توبه/آیه 122)
و شايسته نيست مومنان همگي كوچ كنند. پس بايد از هر فرقه اي از آنان، گروهي كوچ كنند تا در دين شناخت عميق پيدا كنند و قوم خود را آنگاه كه به سوي آنان بازگشتند بيم دهند، باشد كه آنان بترسند.
كلمه ي لولا در آيه شريفه به معني هلا است كه به منظور تحضيض و ترغيب به انجام امري به كار مي رود. تفقه به معني طلب چيزي است به گونه اي كه در آن تمحض و تخصص يابد. از اين رو تفقه در دين به معني فراگرفتن دين به صورت تخصصي است.
آيه شريفه، مومنان را از عزيمت دسته جمعي به جهاد نهي نموده و از آنان خواسته است تا همزمان با عزيمت گروهي از آنان براي جهاد، جمعي نيز به منظور تفقه در دين به حضور پيامبر(ص) باز يافته و پس از مراجعت به سوي قوم خويش، پيام وحي الهي را بدان ها ابلاغ و آنان را از سرپيچي از فرامين خداوند بيم دهند. 31
1-13 مقدمات اجتهاد
اجتهاد و استخراج حكم الهي در عصر حضور معصوم(ع) بر مقدمات علمي متوقف نبود زيرا اجتهاد در آن عصر، استفاده ي حكم از كلام شريف پيامبر ص و امام معصوم(ع) بود، هر چند به جهت تعدد پرسش و پاسخ و جواب، كلمات پيامبر(ص) و امامان ع از جهت ظاهر و اظهر، عام و خاص مختلف مي شد، اما به حسب محاورات عقلايي، عام بر خاص و ظاهر بر اظهر حمل مي شود، و انسان ها برخي قواعد عقلايي را به حسب فطرت جاري مي كنند، اما در عصر غيبت، استخراج حكم از حجت، بر مقدماتي موقوف است كه مجتهد را از استنباط متمكن مي كند. اجتهاد، دانستن منابع گوناگون استنباط و دلايل تفصيلي آن است و به كارگيري هر يك از آن منابع، متوقف بر مقدماتي است، مانند آن كه دانستن قرآن مبتني بر آگاهي از صرف، نحو، لغت و تفسير است، و دانستن سنت نيز افزون بر موارد ياد شده، بر آگاهي از علم رجال و درايه متوقف مي باشد، چنان كه استدلال صحيح در فقه، بر آگاهي از چگونگي استدلال در علم منطق و شناخت قواعد فقه متوقف است، و مقدمات ديگري كه هر يك در كار استخراج احكام شرعي نقش دارند. اين مقدمات به صورت مختصر عبارت اند از:
1. شناخت علوم ادبيات عرب از نحو، صرف و لغت به مقداري كه فهم معناي كتاب و سنت بر آن متوقف است، ولي معرفت مباحث دقيقي مانند چگونگي اعلال، در استنباط احكام نقشي ندارد.
2. آشنايي با علم رجال و درايه به اندازه اي كه در تشخيص احوال راويان و يا سند صحيح از ضعيف در روايات به آن نياز است.
بعضي گفته اند: اگر ملاك در جواز عمل به روايت، اطمينان به صدور آن از معصوم ع باشد، نياز به علم رجال اندك خواهد بود، زيرا با عمل مشهور به آن روايت، اطمينان حاصل مي شود، هر چند راويان آن روايت ثقه نباشند، چنان كه با ترك مشهور، اطمينان به عدم صدور آن حاصل مي شود، گرچه راويان آن ثقه باشند، و عمل يا اعراض مشهور اغلب با مراجعه به كتاب هاي فقه حاصل مي شود، مگر آن جا كه عمل و اعراض مشهور احراز نشده باشد، ولي اگر مسئله اي اصلا در فقه مطرح نشده باشد، بايد به علم رجال مراجعه كرد تا به وثاقت راويان اطمينان حاصل شود. اما اگر ملاك جواز عمل به روايت و عدم آن، ثبوت و عدم ثبوت وثاقت راوي باشد، نه عمل و يا اعراض مشهور، نياز به علم رجال زياد مي شود.
3. معرفت مباحث اصولي، از قبيل اوامر و نواهي، عموم و خصوص، مطلق و مقيد، مجمل و مبين، اصول عقليه و شرعيه و تعادل و تراجيح كه لازم است آگاهي از آن ها در حد اجتهاد و نظر باشد. بعضي گفته اند: بايد از افراط و تفريط در اين امر پرهيز کرده، وقت را صرف مباحث مهمي نمود كه آثاري بر آن ها مترتب باشد نه دقت ها و تفصيل هاي متداولي كه ثمره اي ندارد.
4. معرفت كتاب و سنت به اندازه اي كه براي استنباط به آن نياز است و نيز جست و جو از معاني آن ها در لغت و عرف و از معارض ها و قرينه هاي خلاف ظاهر، به ميزان امكان و توان و نيز رجوع به شان نزول آيات و كيفيت استدلال هاي امامان(ع) و از همه مهم تر شناخت روايات اهل بيت(ع) كه مدار اجتهاد است.
5. انس با محاورات عرفي و فهم موضوعات آن و پرهيز از خلط دقت هاي علمي و عقليات رقيق با معاني عرفي و عادي.
6. يادگيري منطق به مقدار مباحث رايج در محاورات، نه در حد تفصيل مباحث و قواعد آن.
7. تكرار تفريع، و رد فروع بر اصول، تا حاصل شدن قوه استنباط..
8. جست و جوي كامل كلمات فقيهان، به ويژه پيشينيان كه روش آن ها فتوا دادن بر اساس متن روايات بوده است، مانند شيخ طوسي در نهايه و صدوقين و شيخ مفيد و جست و جوي فتواها و روايات اهل سنت، به ويژه در موارد تعارض. 32
1-14 آيا اسلام اجازه ي اجتهاد را در هر عصر و براي هر فرد مي‌دهد يا تنها براي برخي افراد يا عصرها اجازه مي‌دهد؟
پاسخ پرسش نخست: ترديدي نيست در اينكه اسلام، استنباط حكم براي ديگري و تحديد وظيفه ي عملي او در برابر شريعت و فتوا به آن حكم را اجازه داده است و اين فتوا را نيز براي او حجّت قرار داده است. از سوي عقل نيز به حكم اينكه او فردي عامّي و غير مجتهد است، به پذيرش اين فتوا و عمل به آن، فراخوانده شده است و ملزم است تا تمام تصرّفات و رفتارهاي خود را در ميدان هاي مختلف زندگي، بر مبناي فتاواي مجتهد و آراي او تنظيم كند و در اصطلاح علمي، به اين عمل تقليد گويند.

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه درباره امام صادق، امام زمان Next Entries منبع پایان نامه درباره علم اصول فقه، منابع معتبر، عنصر زمان