منبع پایان نامه درباره الغای خصوصیت، دوران جاهلیت، مجمع البیان

دانلود پایان نامه ارشد

بوسیله او، پشتم قوى و محکم گردد.
ابو ذر مى‏گوید: هنوز دعاى پیامبر پایان نیافته بود که جبرئیل نازل شد و به پیامبر گفت: بخوان، پیامبر فرمود: چه بخوانم، گفت بخوان‏ «إِنما وَلِیکمُ الله وَ رَسُولُهُ وَ الذِینَ آمَنُوا…»73 البته این شان نزول از طرق مختلف نقل شده که گاهى در جزئیات و خصوصیات مطلب با هم تفاوتهایى دارند ولى اساس و عصاره همه یکى است.74
آیه ولایت و نگرش کلی مفسران امامیه
با توجه به بررسی لغات آیه و قرائن موجود و شأن نزول آن، مفسران امامیه معتقدند آیه ولایت در شأن امیرالمؤمنین است.
شیخ طوسی در تفسیر تبیان چنین استدلال کرده است:
علما در شأن نزول آیه اختلاف نظر دارند: ابوبکر رازی در کتاب احکام القرآن از مغربی و طبری و رمانی و مجاهد نقل می‌کند که آیه در شأن امام علی در حالی که انگشترش را در رکوع می‌داد، می‌باشد. واین قول امام باقر و امام صادق و همه علمای امامیه می‌باشد.
اما جبایی می‌گوید آیه در حق جمیع مؤمنین نازل شده است و گروهی می‌گویند در حق عباده بن صامت در تبری جستن او از یهود است. و دسته‌ای دیگر قائل اند که آیه در حق عبدالله بن سلام و اصحاب او نازل شده است.
اما بدان آیه در حق امیرالمؤمنین نازل شده است و از ادله واضحه امامت بلا فصل علی بعد از پیغمبر اکرم می‌باشد.
و وجه دلالت آیه بر امامت امام علی این است که ولی در آیه به معنای اولی و أحق است و قول اهل لغت این مطلب را ثابت می‌کند… و همچنین منظور از «والذین ءامنوا» امیرالمؤمنین است زیرا خداوند متعال با لفظ «إنما»، داشتن ولی‌ای غیر از خودش و رسول خدا و کسانی که ایمان آورده‌اند را نفی کرده است و اگر مقصود از ولی دوستی و محبت بود دیگر وجهی برای تخصیص آیه به إنما وجود ندارد.75
صاحب تفسیر مجمع البیان آیه را چنین تفسیر نموده است: این آیه، یکى از واضح‌ترین دلایلى است که امامت بلا فصل على را پس از پیامبر اثبات مى‏کند. وجه استدلال این است که:
– هرگاه «ولى» کسى باشد که مدبر امور مردم و اطاعتش بر مردم واجب باشد و ثابت شود که مقصود از «الذِینَ آمَنُوا…» على است، بوسیله نص قرآن، امامت او ثابت و واضح خواهد بود.
براى اثبات معناى ولى باید به لغت رجوع کرد. با تامل در کتب لغت، روشن میشود که اهل فن لغت، به این معنى تصریح کرده‏اند، قبلا سخن آنان را نقل کرده‏ایم.
درباره این‌که در آیه شریفه، مقصود همین معنى است، نه معناى دیگر، گوییم:
– کلمه «انما» همانطورى که گذشت، حکم را به ما بعد خود اختصاص مى‏دهد و از غیر آن سلب مى‏کند. هرگاه بگویند: «انما الفصاحة للجاهلیة» مقصود این است که فصاحت، اختصاص بدوران جاهلیت داشته و دورانهاى دیگر را از آن بهره‏اى نیست.
و هرگاه این کلمه، داراى چنین معنایى باشد، نمى‏توانیم «ولى» را بمعناى دوست و هدف آیه را دوستى و محبت دینى بدانیم، زیرا این معنى خصوصیتى ندارد تا آن را براى برخى از مؤمنان ثابت و از برخى سلب کنیم. بدیهى است که دوستى و محبت دینى براى همه مؤمنان است – نه برخى از آنها- خداوند متعال مى‏فرماید: «وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ» یعنى زنان و مردان مؤمن، دوست یکدیگرند76 بنابراین نمى‏توان آیه را بر این معنى حمل کرد و چاره‏اى نداریم جز این‌که بر همان معناى اول حمل کنیم- یعنى امام واجب الاطاعه و صاحب اختیار.77
از اینجا روشن مى‏شود که منظور از «ولى» در آیه فوق ولایت به معنى‏سرپرستى و تصرف و رهبرى مادى و معنوى است، به خصوص این‌که این ولایت در ردیف ولایت پیامبر و ولایت خدا قرار گرفته و هر سه با یک جمله ادا شده است.
و به این ترتیب، آیه از آیاتى است که به عنوان یک نص قرآنى دلالت بر ولایت و امامت على مى‏کند.78
آیه ولایت و نگرش کلی مفسران اهل سنت
اهل سنت سه نوع برداشت از آیه ولایت دارند. این تنوع برداشت، ناشی از پذیرش روایات در مورد نزول آیات یا عدم پذیرش آن با چگونگی الغای خصوصیت از مورد نزولش می‌باشد.
الف: برخی با پذیرش احادیث تصدق انگشتر از سوی امام علی بدون الغای خصوصیت از آن، آیه را تنها بر مورد نزول حمل می‌کنند؛ از جمله این گروه جصاص وابوالحسن علی طبری هراسی را می‌توان نام برد.
ب: گروهی دیگر با الغای خصوصیت از مورد نزول آیه درباره تصدق امام علی به عمومیت مفاد آیه قائلند، گرچه نزول آیه در شأن امام علیرا انکار نمی‌کنند. این گروه که غالب مفسران اهل سنت هستند در تبئین آیه یک نوع ارتباط و پیوند معنوی و محتوائی میان این آیه و آیات پیشین آن برقرار ساخته‌اند.
آنان با استفاده از قاعده سیاق معنای واژه «ولی» در آیه مورد بحث را «نصرت» یا «محبت» دانسته و معتقدند این معنا از لفظ «اولیاء» در آیه قبل فهمیده می‌شود؛ آن‌جا که خدای متعال به اهل ایمان سفارش کرده تا پیروان آیین یهود ونصاری را یاور و دوست خویش نگیرند.
بدین سبب فرمود: «یا أَیهَا الذینَ آمَنُوا لا تَتخِذُوا الْیهُودَ وَ النصارى‏ أَوْلِیاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یتَوَلهُمْ مِنْکمْ فَإِنهُ مِنْهُمْ إِن الله لا یهْدِی الْقَوْمَ الظالِمین»79‏ (اى اهل ایمان! یهود و نصارى را سرپرستان و دوستان خود مگیرید، آنان سرپرستان و دوستان یکدیگرند [و تنها به روابط میان خود وفا دارند]. و هر کس از شما، یهود و نصارى را سرپرست و دوست خود گیرد از زمره آنان است؛ بى‏تردید خدا گروه ستمکار را هدایت نمى‏کند.) پس همانطور که از ظاهر لفظ اولیاء استفاده می‌شود، آن به معنای یاری طلبیدن از یهود و نصاری یا دوست داشتن آنان است و خدای متعال مؤمنان را از این موضوع بر حذر داشته و به دنبال همین کلام در آیه بعد به محبت و یاری طلبیدن از خدا وپیامبر و مؤمنان سفارش نموده است. از این رو در مجموع، پیوستگی معنادار میان این دو آیه دلالت بر آن دارد که معنای «ولی» در این کلام پیوسته به همان معنی نصرت و دوست داشتن است.80
برآمد این باور مفسران اهل سنت در تفسیر آیه ولایت چنین است: ای مسلمانان با ایمان: شما نباید یهود و نصاری و منافقان را یاور و دوست برای خود بدانید و از آنان نصرت طلبید، بلکه به راستی تنها یار و یاور و دوستدار شما خدای متعال و پیامبر او و مؤمنانی است که نماز به پا می‌دارند و زکات می‌پردازند و در همه حال نسبت به در گاه الهی فرمان بردار و خاضع و خاشع‌اند.81
ج: عده اندکی از علمای اهل سنت به کلی منکر این حادثه‌اند و روایاتی که آیه را منطبق بر امام علی می‌دانند منکرند. در رأس این گروه ابن تیمیه قرار دارد.82
دیدگاه طبری و دلایل آن
طبری در دلالت آیه، همانند سایر مفسران اهل سنت که به وحدت سیاق تکیه کرده‌اند،83 ولایت را به معنای یار و یاور و دوست دانسته و اینطور بیان می‌کند:
«إِنَّما وَلِیکمُ الله وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکعُونَ» یعنی تعالى ذکره بقوله: إِنَّما وَلِیکمُ الله وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا لیس لکم أیها المؤمنون ناصر إلا الله و رسوله و المؤمنون، الذین صفتهم ما ذکر تعالى ذکره. فأما الیهود و النصارى الذین أمرکم الله أن تبرءوا من ولایتهم و نهاکم أن تتخذوا منهم أولیاء، فلیسوا لکم أولیاء و لا نصراء، بل بعضهم أولیاء بعض، و لا تتخذوا منهم ولیا و لا نصیرا.84
بر شما اهل ایمان یاوری جز خدای متعال و پیامبرش، و مؤمنانی که خدای متعال آنان را وصف کرده است، نیست؛ پس یهود و نصاری _کسانی که خدا بیزاری از آنان را فرمان داده و از یاری گرفتنشان نهی فرموده است- نه دوستان و نه یاور شمایند بلکه برخی از اینان دوست بعضی دیگرند و شما از آن‌ها دوست و یاور نگیرید.
اما در بحث شأن نزول آیه به 3 دسته روایت تمسک کرده است:
1-روایاتی که بیان می‌کنند آیه در حق عباده بن صامت است (2روایت می‌باشد)
الف: حدثنا هناد بن السری، قال: ثنا یونس بن بکیر، قال: ثنا ابن إسحاق، قال: ثنی والدی إسحاق بن یسار، عن عبادة بن الولید بن عبادة بن الصامت‏، قال: لما حاربت بنو قینقاع رسول الله، مشى عبادة بن الصامت إلى رسول الله، و کان أحد بنی عوف بن الخزرج، فخلعهم إلى رسول الله، و تبرأ إلى الله و إلى رسوله من حلفهم، و قال:
أتولى الله و رسوله و المؤمنین، و أبرأ من حلف الکفار و ولایتهم ففیه نزلت: إِنَّما وَلِیکمُ الله وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکعُونَ‏ لقول عبادة: أتولى الله و رسوله و الذین آمنوا، و تبرئه من بنی قینقاع و ولایتهم. إلى قوله: فَإِنَّ حِزْبَ الله هُمُ الْغالِبُونَ‏. «هنگامی که بنی قینقاع با رسول خدا، جنگ کردند عباده بن صامت که یکی از بنی عوف بن خزرج بود، به سوی پیامبر اکرم، رفت و به خدا و رسول او، از سوگند یهود تبری جست و گفت: «أتولى الله و رسوله و المؤمنین، و أبرأ من حلف الکفار و ولایتهم» سپس این آیه نازل شد: «إِنَّما وَلِیکمُ الله وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکعُونَ»
ب: حدثنا أبو کریب، قال: ثنا ابن إدریس، قال: سمعت أبی إدریس، عن عطیة بن سعد، قال: جاء عبادة بن الصامت إلى رسول الله، ثم ذکر نحوه.
2- روایاتی که بیان می‌کنند آیه در حق علی بن ابی طالب است (3روایت می‌باشد)
الف: حدثنی المثنی، قال: ثنا عبد الله بن صالح، قال:
«معاویة بن صالح، از علی بن أبی طلحة، از ابن عباس‏، نقل می‌کند وقتی آیه نازل شد: إِنَّما وَلِیکمُ الله وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا یعنی: أنه من أسلم تولى الله و رسوله و أما قوله: وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکعُونَ»‏ اهل تأویل در معنا ومصداق آیه اختلاف کردند و بعضی از آن‌ها می‌گویند در حق علی بن أبی طالب است.
ب: إسماعیل بن إسرائیل الرملی ازأیوب بن سوید،
از عتبة بن أبی حکیم‏ درباره مصداق الآیة می‌گوید: «إِنما وَلِیکمُ الله وَ رَسُولُهُ وَ الذِینَ آمَنُوا قال: علی بن أبی طالب‏»
ج: عبد العزیز از غالب بن عبید الله، از مجاهد درباره مصداق آیه می‌گوید: «إِنما وَلِیکمُ الله وَ رَسُولُهُ‏ الآیة»، «آیه درباره علی بن ابی طالب است آن هم، زمانی که انگشترش را درحال رکوع صدقه داد‏.»
3 – روایاتی که بیان می‌کنند آیه در حق جمیع مؤمنان است (2 روایت می‌باشد)
الف: محمد بن حسین، از أحمد بن مفضل، از أسباط، از سدی‏، گفت: «ثم أخبرهم بمن یتولاهم، فقال: إِنما وَلِیکمُ الله وَ رَسُولُهُ وَ الذِینَ آمَنُوا الذِینَ یقِیمُونَ الصلاةَ وَ یؤْتُونَ الزکاةَ وَ هُمْ راکعُونَ‏ هؤلاء جمیع المؤمنین» اما سائلی از علی بن ابی طالب در مسجد درخواست کرد و او انگشترش را درحال رکوع به او داد.
ب: هناد بن سری، از عبدة، از عبد الملک، از امام باقر، درباره مصداق آیه سؤال کردم: «إِنما وَلِیکمُ الله وَ رَسُولُهُ وَ الذِینَ آمَنُوا الذِینَ یقِیمُونَ الصلاةَ وَ یؤْتُونَ الزکاةَ وَ هُمْ راکعُونَ‏ قلنا: من الذین آمنوا؟ قال: الذین آمنوا قلنا: بلغنا آن‌ها نزلت فی علی بن أبی طالب، قال: علی من الذین آمنوا»85
(از عبارت الذین ءامنوا در آیه ولایت از امام باقر سؤال کردم آنهایی که ایمان آورده‌اند چه کسانی هستند؟ امام فرمود کسانی که ایمان آورده‌اند من گفتم: به ما رسیده است که آیه در حق امام علی نازل شده است. امام در جواب فرمود: امام علی از کسانی است که ایمان آورده است.)
نقد و بررسی
همان‌گونه که بیان شد طبری مانند سایر مفسران اهل سنت برای انتخاب معنای یاور و نصرت برای کلمه ولی به سیاق این آیه و آیات دیگر تمسک کرده است. به دلیل اهمیت این موضوع ضروری است به چند مطلب درباره قاعده سیاق اشاره گردد:
1- اهمیت و معنای سیاق
سیاق یکی از اصول عقلائی محاوره است و دانشمندان اسلامی و مفسران قرآن معمولا از آن برای فهم و تفسیر آیات استفاده می‌کنند. زرکشی سیاق را راه رسیدن به فهم

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه درباره حق تصرف، مجمع البیان، علامه طباطبایی Next Entries منبع پایان نامه درباره مضاف و مضاف الیه، الغای خصوصیت، قرائن لفظی