منبع پایان نامه با موضوع روابط اجتماعی، جامعه شناسی، تعاملات اجتماعی، سرمایه اجتماعی

دانلود پایان نامه ارشد

باغینی، 1378: 108).

2-20 تاثیرات فضا بر روی سرمایه اجتماعی
مسائل و مشکلات برخاسته از رشد و گسترش شهرها مانند انواع آلودگی ها، تخریب محیط زیست، فقر و انحراف، همواره محققان، برنامهریزان و سیاست گذاران را به این چالش کشانده که با کنترل اندازه شهر از میزان و مشکلات و مسائل بکاهند، اما همان گونه که یکی از صاحب نظران مسائل شهری (درکوش، 1372) مطرح می کند، این افراد باید به دو پرسش اساسی پاسخ دهند: نخست اینکه اندازه بهینه یا حد مطلوب جمعیت شهر چقدر است؟ 100 هزار نفر، 250 هزار، یک میلیون یا پنج میلیون نفر؟ دوم اینکه آیا مشکلات و مسائل موجود در شهرها برخاسته از توسعه سریع اندازه شهر است یا آنکه مسائل دیگری مانند سیاست های نادرست توزیع منابع اقتصادی، نبود طرح آمایش سرزمین، تمرکز زدایی شدید نظام سیاسی و اداری و همچنین فقدان یا ضعف فرهنگ مدنی یا سرمایه اجتماعی در نزد شهروندان این مشکلات را پدید آورده است. با وجود این اندازه شهر خود به عنوان یکی از متغیرهای مهم و تاثیر گذار بر ابعاد سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی زندگی اجتماعی مطرح است. نظریات مختلف تاثیر اندازه اجتماع را بر روابط و تعاملات اجتماعی و حتی روان افراد به شیوه های مختلفی از جبرگرایی تا انکار هرگونه تاثیر و ترکیبی از این دو بررسی کرده اند (زبردست، 1383: 115).
در مقایسه جایگاه اندازه در جامعه شناسی با جایگاه همین مفهوم در اقتصاد تفاوت نوع نگاه جامعه شناسی با دیگر دیدگاه ها و برداشت ها بهتر مشخص خواهد شد. در مباحث اقتصادی عمدتا آنچه در باب اندازه شهر مورد بحث و توجه است “نظریه اندازه بهینه شهری” است. در این نظریه یا نظریات مرتبط با آن در چارچوب رشته “اقتصاد شهری” توجه اساسی به تاثیر اندازه شهر بر هزینه ها و قایده های حاصل از فعالیت های اقتصادی است. به عبارت دیگر پرسش اصلی در نگاه اقتصادی به اندازه شهر این است که چه اندازه ای از شهر برای فعالیت های اقتصادی سودمند مناسب است. اما نگاه جامعه شناختی به اندازه شهر تاکید و کانون توجه خود را بر تاثیر اندازه شهر بر تعاملات اجتماعی و جنبه ها و صور مختلف آن دارد. برای مثال آیا اندازه شهر سبب می شود تا محتوای روابط اجتماعی از حالت نخستین، صمیمانه و رو در رو خارج شود و به روابط رسمی، خشک، و مبتنی بر قوانین و مقررات تبدیل گردد؟ یا اینکه افزایش اندازه موجب می شود تا با سست شدن و تضعیف هنجار ها و ابزارهای اجتماعی نظارت، هرج و مرج و بی هنجاری بر روابط و تعاملات اجتماعی میان اعضای اجتماع غالب گشته و حیات نظام اجتماعی با خطر مواجه شود؟ اینها پرسش هایی بوده که از آغاز جامعه شناسی همواره به آن پرداخته شده است و در حال حاضر در قالب تخصص های به وجود آمده در جامعه شناسی مانند جامعه شناسی شهری، جامعه شناسی انحرافات و مطالعات توسعه دنبال می شوند. پرسش های جدیدتر به مسائلی مانند سرنوشت مشارکت های اجتماعی، هویت های اجتماعی، سرمایه اجتماعی، گذران اوقات فراغت، مشارکت های فرهنگی و حیات مدنی در اجتماعاتی با اندازه های بزرگ مانند کلان شهرها و شهرهای متوسط پرداخته اند. پس آنچه در نگاه جامعه شناختی به اندازه شهر اهمیت دارد، موضوع تنزل یا فرسایش روابط اجتماعی با ابعاد مختلف آن یعنی مشارکت در عرصه های اجتماعی، سیاسی و فرهنگی و مانند آنهاست (کاپلو و کاماگینس، 2000: 1479).

2-21 اندازه شهر و روابط اجتماعی
هریک از رشته های علمی با توجه به اصول موضوعه و ابزارهای شناختی که در اختیار دارند تعریف ویژه ای از شهر ارائه می دهند. در جامعه شناسی می توان تعریف شهر را به طور خلاصه به شرح زیر بیان کرد:
شهر جایی است که در آن:
کار به حرفه های تخصصی بسیار تقسیم شده است.
سازمان اجتماعی بر پایه حرفه و طبقه اجتماعی به جای خویشاوندی است.
نهادهای رسمی حکومتی به جای خانواده بر پایه قلمرو است.
نظام بازرگانی و تجارت،
ابزارهای ارتباط و ثبت وقایع،
فن شناختی عقلانی وجود دارد (هورتن، 1989: 452).
بنابراین تعریف، هرچه شهرهای کوچک با جمعیت کمتر بدل به شهرهای بزرگ با جمعیت بیشتر شوند، این خصوصیات توسعه بیشتری می یابند. ویژگی های که جامعه شناسی برای شهر بر می شمارد خود در بردارنده تفاوت هایی است که در روابط اجتماعی موجود در اجتماعی کوچک و جامعه ای بزرگ وجود دارد (زبردست، 1383: 118).
2-21-1 شهرها و روابط اجتماعی نخستین و روابط اجتماعی دومین
در شهرهای کوچک که بیشتر افراد تعلق به گروه های خویشاوندی مشابه دارند و یکدیگر را حتی با اسم کوچک می شناسند، روابط اجتماعی از نوع “روابط نخستین” است. ویژگی های روابط نخستین یا صمیمانه عبارتند از: “تماس مستقیم، صمیمانه و رو در روی اعضای گروه با همدیگر، پیوندهای عاطفی نیرومند، پایداری و دوام و استحکام پیوندهای میان اعضا”.
ناب ترین و عام ترین روابط نخستین را می توان در گروه اجتماعی بنیادین یعنی خانواده یافت. به این ترتیب در شهری با اندازه کوچک یعنی با جمعیت کم و گسترده کالبدی محدود مانند شهر “سی سخت” در استان کهکیلویه و بویر احمد، آنچه بر حیات اجتماعی غلبه دارد، روابط اجتماعی نخستین و خویش گرایی است. خانواده گرایی اگر چه مزایایی مانند حمایت های عاطفی، اجتماعی و اقتصادی با خود دارد اما از آنجایی که در این نوع از روابط اجتماعی حفظ گروه مقدم بر امور دیگر است، فردیت جایگاه چندان مهمی نخواهد داشت. اگر فردیت را به معنای موقعیتی که فراهم آورنده خلاقیت، نوآوری و پیشرفت است بدانیم، آنگاه نباید انتظار چندان زیادی از امکان تحقق تحرک، نوآوری و تنوع در شهر کوچک داشته باشیم. به عبارت دیگر هر چه اندازه یک شهر کوچک تر باشد، به سبب محدودیت فضای تعامل اجتماعی و تنوع، روابط اجتماعی ویژگی نخستین پیدا می کند و امکان بروز فردیت و تفاوت ها کمتر خواهد بود. ویژگی دیگر غلبه ماهیت نخستین بر روابط اجتماعی این است که روابط نخستین فراهم آورنده خدمات برای افراد هستند. خدماتی چون کمک های مالی، امکان کاریابی، همسر یابی، حمایت های عاطفی و مانند آنها، برای یک فرد ساکن در شهر کوچک که در پناه حمایت های خانواده قرار دارد، شبکه اجتماعی مستحکم و کارآمد خویشاوندی از او حمایت های لازم را در مقابل بیکاری، بیماری، از کار افتادگی فراهم می آورد. همچنین اندازه شهر سبب می شود تا انسجام اجتماعی بیشتر شود و افراد بتوانند به کالاهای عمومی دست یابند، زیرا هرچه انداز گروه های اجتماعی کوچک تر باشد، دستیابی به اهداف جمعی با سهولت بیشتری امکان پذیر می گردد (هاروی، 1376).
با افزایش تعداد افراد، تنوع گروه های خویشاوندی و تضعیف آن ها در اثر حاکمیت تقسیم کار نوین مبتنی بر تخصص و همچنین افزایش اندازه شهر، ویژگی ها چون رقابت، نفع شخصی، کارایی، پیشرفت و تخصص عمومیت می یابند و “روابط دومین” را پدید می آورند. گروه هایی که این نوع روابط در آن ها غلبه دارد با عنوان گروه دومین شناخته می شود که ویژگی های عبارتند از : “پیوندهای عاطفی اندک میان اعضا عدم پایداری احساس تعلق به گروه، گرد هم آمدن اعضای گروه برای یک منظور عملی معین و روابط رو در روی بسیار محدود میان اعضا” (همان، 96).
در شهرهای بزرگ، خانواده ها و گروههای خویشاوندی همچنان اهمیت دارند اما غلبه فعالیت های اقتصادی نوین و استقرار گروه بندی های اجتماعی جدید که بر حسب حرفه و تحصیلات و حتی تمایلات سیاسی و فرهنگی افراد را در خود جای می دهند، اهمیت گروه های دومین را بیشتر می کند. پیدایش فعایلت های اقتصادی جدید که بر پایه تولید کارخانه ای یا سازمان های اداری و خدماتی گسترده می کند. به این ترتیب حمایت ها و خدمات خانوادگی که کارکرد مهم روابط اجتماعی نخستین بود به تدریج ضعیف می شوند. در این شرایط نهادهای جدید مانند بانک ها و موسسات اعتباری، سازمان های تامین اجتماعی و بیمه و حتی موسسات همسر یابی باید خدماتی را که بیش از این خانواده انجام می داد، بر عهده می گیرند. از این رو در شهری با اندازه بزرگ باید این گونه موسسات به اندازه کافی وجود داشته باشد تا سازمان زندگی اجتماعی دستخوش بی نظمی و اختلال نگردد. این نکته جامعه شناختی باید مورد توجه کامل مدیران شهری قرار گیرد زیرا عامل اصلی بسیاری از مشکلات و مسائلی که در شهرهای بزرگ پدید آمده اند، ناشی از غفلت از ابعاد اجتماعی دگرگونی های اقتصادی است. برای نمونه استقرار فعالیت جاذب جمعیتی مانند تاسیس یک کارخانه صنعتی ازدیاد جمعیت و تغییر در روابط اجتماعی را از نخستین به دومین و از میان رفتن شبکه های اجتماعی سنتی فراهم آورنده خدمات پشتیبانی، به همراه دارد. این دگرگونی ها افراد را از مزایا و سودمندیهای روابط اجتماعی نخستین دور میکند. پس لازم است موسسات و نهادهای نوین برای تامین خدمات خانوادگی قبلی تاسیس شوند. نبود چنین موسساتی سبب می شود تا ناهنجاری ها و اختلالاتی که در زندگی اجتماعی پدید آید. برای نمونه رفع اختلافات و داوری میان مدعیان از وظایفی بود که خانواده یا گروه خویشاوندی در اجتماعی با اندازه کوچک انجام می داد. افراد درگیر در اختلافات با پذیرش داوری ریش سفیدان به منازعات میان خود پایان می دادند. در شهری بزرگ که افراد از هویت های مختلف و متعددی برخوردارند و از شبکه خویشاوندی قبلی خود جدا شده یا این شبکه ها از میان رفته اند، نیاز به مراجع جدید برای رفع اختلافات و ستیزه ها وجود دارد. حال اگر در چنین شهری محاکم دادگستری به اندازه کافی وجود داشته باشد، رفع اختلافات از مرجع گروهی و اجتماعی به مرجعی فردی و شخصی منتقل می شود. در شرایطی که افراد دسترسی به نهادهای نوین ندارند یا مشروعیت و کارآمدی آن ها را به سبب عملکرد نامناسب این نهادها قبول نکرده اند، خود به شکل فردی دادگاه مورد نظرشان را بر پا می سازند و با صدور حکم به اعمال مجازات اقدام می کنند. روشن است که عمل به عقلانیت فردی و نبود ساز و کارهای فراهم کننده عقلانیت جمعی پیامدی جز هرج و مرج و نا بسامانی نخواهد داشت. شاید ارزش یافتن انتقام گیری های فردی قهرمانانه در نظام ارزشی هنجاری یک شهر بزرگ، زنگ خطری برای برنامه ریزان شهری باشد، زیرا نشانه نبود را حل ها و مکانیزم های جمعی تسهیل کننده اجتماعی و رفع نا بسامانیها است (زبردست، 1383: 119).
2-22 شهرها و نیازهای اجتماعی جدید
پیامد دیگر افزایش اندازه شهر پیدایش نیازهای جدید اجتماعی است. همان گونه که شاریه می نویسد؛ شهرها کمیاب ترین نوع تجارت و خدمات را چه شخصی و چه عمومی فراهم می کنند. ورود فن شناسی های نوین به عرصه تولید اقتصادی از زمان لازم برای کار می کاهد و عرصه جدید زندگی اجتماعی را با عنوان فراغت می گشاید. غلبه فردیت و اهمیت کمال فردی و شخصیتی برای افراد، قلمرو فرهنگ، هنر و ورزش را بدل به موضوعی عمومی و حساس می سازد. در شهری با اندازه کوچک سادگی زندگی اجتماعی و حاکمیت هنجارهای مخالف با بروز فردیت و یا خردی مازاد اقتصادی که تنها اجاره تامین زندگی در حد زیستی (بخور و نمیر) را فراهم می کند، فضاهای عمومی چندانی برای اوقات فراغت و بروز خلاقیت های فرهنگی و هنری نیست. از طرف دیگر افراد ساکن در چنین سکونتگاههایی به سبب غلبه ارزش های سنتی رفتار و سهولت نسبی گردش زندگی و امور نیاز کمتری را به این فضاها احساس می کنند. همچنین اشکال سنتی روابط اجتماعی مانند شب نشینی های خانگی و جشن ها و مراسم مختلف که در غالب شبکه های خویشاوندی انجام می پذیرد تا اندازه ای نیاز فراغت و تفریح افراد را فراهم می سازد. اما در شهری بزرگ آمفیتئاترها، سینماها، کتابخانه های عمومی و مانند آنها از تاسیسات و اماکنی هستند که باید نیازهای ورزشی، فرهنگی، هنری و علمی هستند به اندازه مناسب وجود نداشته باشند ساکنان شهرهای بزرگ با مشکلاتی مانند تنهایی، افسردگی مواجه خواهند شد. “شهر به هر اندازه مهم تر و وسیع تر باشد، ساکنانش کمتر احساس می کنند که جزئی از آن اند و در آن صورت بیشتر احساس تنهایی و له شدن در زیر کادری غول آسا که در آن زندگی خود ادامه می دهند، خواهند داشت، ساکنان شهرهای بزرگ بر خلاف

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه با موضوع سرمایه اجتماعی، انتخاب عقلانی، ساختار اجتماعی، ساخت یابی Next Entries منبع پایان نامه با موضوع عرضه و تقاضا، مکتب فرانکفورت، رویکرد جامعه شناختی، جامعه شناختی