منبع پایان نامه با موضوع دریاچه ارومیه، عوامل انسانی، زیست محیطی

دانلود پایان نامه ارشد

15 سال اخیر به تدریج از تراز 50/1278 متر( نسبت به سطح آبهای آزاد) در سال 1375 خورشیدی به 60/1270 متر در تاریخ بیستم مهر ماه 1391 کاهش یافته که به معنی کاهش 8 متری است. با در نظر گرفتن این واقعیت که عمیق ترین نقطه کف دریاچه ارومیه در بخش شمالی آن 1267 متر است، ارتفاع آب در عمیق ترین نقطه دریاچه در حال حاضر حدود 6/3 متر تخمین زده می شود. بنا بر مطالعات زمین شناسی چنین کاهش ترازی در طی 12 هزار سال گذشته سابقه نداشته است! بر اساس ارقام فوق ، تخمین زده می شود که نزدیک به دو سوم یعنی 65% دریاچه خشک شده است. ارتفاع آب در عمیق ترین بخش دریاچه 12 متر بوده که اکنون تنها 6/3 متر از آن باقی مانده است( گلابیان، 1391: 1). در شکل های (4- 1)، (4- 2)، (4- 3)، (4- 4)، شاهد روند خشکیدن دریاچه ارومیه هستیم :
شکل(4- 2 August 2002.( شکل(4- 1).May 2005

(منبع : اصغری زمانی ، 1392: 86)
(منبع: اصغری زمانی، 1392: 8)

شکل(4- 5). تغییرات سطح آب و خشک شدن دریاچه ارومیه در طی سال های 1375 تا 1389

(منبع: اربابی و دیگران، 1391)

عوامل مؤثر بر کاهش سطح آب دریاچه ارومیه را می توان در چارچوب عوامل طبیعی( بارش، جریان رودها، تبخیر و دما ) و عوامل انسانی بهتر تبیین کرد:

4-1-3-1- عوامل طبیعی
بر پایه آمار بارش58 سال، تغییرات میزان بارش سالانه در حوضه آبریز دریاچه ارومیه تا سال آبی 1373- 1374 تا 1387- 1388( دوره پانزده ساله )، مقدار یاد شده به 305 میلیمتر فرو می کاهد. به عبارتی، حدود 20 درصد نسبت به آمار گذشته کاسته شده است. بی گمان، کاهش بارش با کاهش آورد رودها همبستگی بالایی دارد. بر خاسته از کاهش بارش حجم کل ورودی رودخانه های منتهی به دریاچه ارومیه در سال آبی 87 ـ 1386، حدود 504 میلیون متر مکعب بود که این مقدار نسبت به سال آبی 86 ـ 1385، حدود 82 درصد و نسبت به میانگین دراز مدت، در حدود 84 درصد کاهش نشان می دهد. به دلیل خشکسالی شدید میان سال های آبی 1373 ـ 1374 تا 1387ـ 1388، بارش سالانه کمتر از میانگین عادی بود(حدود 221 میلیمتر). دیگر آنکه، حوضه دریاچه ارومیه طی این دوره، به طور میانگین، 2 درجه سانتیگراد گرم تر شده است. همچنین میزان تبخیر، نسبت مستقیم با دما دارد. نگاهی به میانگین آمار ارتفاع تبخیر در سال های آبی 82ـ 1381، حدود 1442، 83 ـ 1382، حدود 1535 میلیمتر، سال 84 ـ 1383، حدود 1435، سال 85 ـ 1384، حدود 1440 و در سال آبی 86 ـ 1385، حدود 1435 میلیمتر و سال آبی 87 ـ 1386، حدود 1629، نشان دهنده افزایش میانگین دراز مدت تبخیر است. افزایش دما و به تبع آن تبخیر، روند کاهش سطح دریاچه ارومیه را تشدید می کند و موجب افت کیفیت آب و برداشت ناپذیری آن در چاه های حاشیه دریاچه می شود. در نتیجه، بیش از نیمی از دریاچه ارومیه خشکیده است که 70 درصد این وضعیت را ناشی از تغییرات اقلیمی ارزیابی کرده اند(کاویانی راد، 1390: 138).

4-1-3-2- عوامل انسانی
چنانچه ساخت سازه های آبی در قالب سد وبند، توسعه منابع آب بدون استفاده از سدها( آب های زیر زمینی، برداشت های مستقیم از رودخانه ها و مانند آن)، برداشت از آب های سطحی برای جبران اثرات خشکسالی ( 1387ـ 1381)، در حدود 3 میلیارد متر مکعب در طی دور خشکسالی بزرگ ونیز برداشت از منابع آب زیرزمینی فراتر از توان تعادلی و در نتیجه، کاهش ورودی به دریاچه از طریق تغذیه زیر سطحی، گسترش کشاورزی، ساخت پل میانگذر و چند تکه شدن دریاچه و استفاده غیر اصولی از آب های زیر زمینی، از عوامل انسانی پس روی و خشکیدن دریاچه ارومیه به شمار آید، در قیاس با عوامل طبیعی، نزدیک به 30 درصد از کاهش سطح دریاچه ارومیه، متأثر از عوامل انسانی بوده است (همان: 139).
نکته مهم در رابطه با ابعاد انسانی، اجتماعی و اقتصادی بحران خشک شدن و نمکزار شدن دریاچه ارومیه، در مقایسه با بحرانی مشابه در دریاچه آرال ازبکستان (با غلظت املاح کمتر و منطقه ای تقریبا صحرایی و کم جمعیت تر)، حجم عظیم انواع نمک های محلول در آن است که حدود 8 میلیارد تن برآورد می شود ( عمق رسوبات کف دریاچه تا 50 متر تخمین زده شده است). جنبه بسیار مهم این بحران، قرار داشتن دریاچه ارومیه در مرکز یکی از پر جمعیت ترین مناطق ایران است: استان های آذربایجان شرقی و غربی، زنجان، اردبیل و کردستان: شهر های تبریز، ارومیه، مهاباد، اردبیل، زنجان و . . . که مشکلات زیادی را برای این جمعیت قابل توجه بوجود آورده است( گلابیان، 1391: 3).

4-1-4- تهدیدات دریاچه ارومیه
برنامه مدیریت جامع دریاچه ارومیه که با همکاری سازمان های دولتی، تشکل های زیست محیطی و جوامع محلی تهدید شده، عوامل تهدید دریاچه را در قالب جدول(4- 2)تهدیدات بیرونی و درونی تنظیم کرده است:
جدول(4- 2). تهدیدات دریاچه ارومیه
توضیح
تالاب های اقماری
دریاچه
تهدید بیرونی
توسعه فزاینده کشاورزی، صنعت و شهرنشینی، سبب افزایش رقابت بر سر آب و کاهش حقابه دریاچه و تالاب ها شده است.


رقابت برای استفاده و تخصیص منابع آب
افزایش تخلیه آلاینده های شیمیایی کشاورزی، افزایش فاضلاب صنعتی شهری


آلودگی آب
رخداد خشکسالی، بهره برداری از آورد رودها از طریق سدها، شبکه های وابسته و تغییرات اقلیمی بر منابع آب حوزه آبریز دریاچه و تالاب های کناری آن تأثیر گذارده است.


کاهش آورد رودها
گسترش کشاورزی، تغییر کاربری و تخریب چراگاه های طبیعی


افزایش رسوبات ورودی
بهره برداری بی رویه از منابع آب زیرزمینی


کاهش جریان های آب زیرزمینی
فعالیت های مرتبط با پرورش آبزیان در حوزه آبخیز


پدیدار شدن گونه های غیر بومی
انفجار در معادن پیرامون تالاب، انفجار مهمات فاسد شده در کنار تالاب ها


آشفتگی حیات وحش
توسعه زمین های کشاورزی در مناطق تالابی، احداث ساختمان در چراگاه های پیرامون و مجاور تالاب ها و ساخت سازه های آبی همچون ساخت سد حسن لو، خشکیدن تالاب یادگارلو در اثر احداث زهکش


تغییر کاربری زیستگاه ها
افزایش خوراک وری، ورود جریان های برگشتی آبیاری به داخل تالاب ها و تخلیه پساب های روستایی تصفیه نشده و نفوذ آب های زیرزمینی با درصد بالای مواد مغذی به درون تالاب


کاهش کیفیت آب
معرفی لارو ماهی توسط شیلات


گونه های خارجی
ساخت بزرگراه شهید کلانتری



آشفتگی هیدرودینامیک دریاچه
ساخت جاده ها یا شبکه های آبیاری در داخل تالاب های کناری، تردد قایق و هواپیما در مناطق اسکان فلامینگو



آشفتگی حیات وحش
بهره برداری بی رویه از منابع تالاب ها



افزایش فشار بر منابع
(منبع: برنامه مدیریت جامع دریاچه ارومیه، 1389: 24 )

4-1-5-پیامدهای پس روی دریاچه ارومیه و تأثیر آن بر امنیت ملی
دریاچه ارومیه، به عنوان بزرگترین دریاچه ایران و دومین دریاچه شور دنیا، بر اثر عوامل انسانی و طبیعی، در حال پس روی و خشکیدن است که نتایج آن در قالب افزایش میزان شوری آب دریاچه، پیدایش شوره زاری به وسعت 150 هزار هکتار، کویری شدن و شوری خاک، خشکیدن قنات ها، تضعیف کشاورزی و دامداری منطقه، تضعیف گردشگری، نابودی زنجیره حیات و بسیاری ویژگی های زیستی آن، مرگ و میر پرندگان، اختلال در گذر شناورهای دریایی و چسبیده شدن جزایر9 گانه پارک ملی که محل زادآوری گونه های مهم پرندگان مهاجر به شمار می رود، نمود یافته، به گونه ای که با خشکیدن این دریاچه و آشکار شدن 8 میلیارد تن نمک موجود در زیر آن، خطر جدی به ساکنان استان های همجوار وارد می شود و با پراکنده شدن نمک ها، بیش از ده میلیون انسان، طبیعت، تحصیل، آموزش، بهداشت، کارخانه و صنعت آسیب خواهد دید و از میان خواهد رفت. با توجه به کاهش 6 متری آب دریاچه در 13 سال گذشته، در صورت تداوم روند کنونی، دریاچه تا ده سال آینده می خشکد که پیامد آن، افزایش سطح خشکی های نمکین و شور در منطقه، وزش بادهای تند و گرم، به ویژه در تابستان و پاییز است که به مرور، زمین های کشاورزی و مرغوب منطقه، به ویژه دشت های حاصل خیز مراغه، بناب و تبریز در استان آذربایجان شرقی، به سمت شور شدن و در نهایت، کویری شدن پیش می روند. در این حالت، تولیدات کشاورزی و معیشت ساکنان آن آسیب جدی خواهد دید. به واسطه نقش کانونی شمال غرب کشور در حوزه تأمین مواد غذایی (کشاورزی و دامداری)، پیامدهای آن منحصرا بعد محلی و ناحیه ای نخواهد داشت، بلکه کلیت امنیت ملی را متأثر خواهد ساخت و در بلند مدت، بحران های زیستی منطقه، پویش های جمعیتی غیرمتعارف و آشفتگی در توزیع (قومیتی و مذهبی) جمعیت منطقه شمال غرب کشور را به دنبال خواهد داشت. نابودی دریاچه به معنای نابودی بخش گسترده ای از کشاورزی منطقه و بیکار شدن شمار کثیری از کشاورزان است. برآوردها نشان می دهند بوم سازگان (اکوسیستم) این دریاچه آنقدر آسیب دیده که جبران آن تقریبا نا ممکن شده است. شور شدن خاک زمین های کشاورزی کناره دریاچه، مسأله ای است که در آینده نزدیک، پیکره اقتصاد جامعه محلی را به شدت آسیب پذیر خواهد کرد. با خشکیدن تدریجی دریاچه، نمک باقی مانده روی بستر خشک، به وسیله باد جابه جا شده و بر زمین های کشاورزی فرود می آید. با شور شدن خاک، میزان حاصلخیزی خاک به شدت فرو می کاهد. بر این اساس کشاورزان از نظر اقتصادی روز به روز درمانده تر و بهای تولید محصولات کشاورزی نیز پیوسته افزایش خواهد یافت. بیکاری کشاورزان عامل بسیاری از بحران ها و تعارضات اجتماعی- محلی خواهد شد و گرانی محصولات کشاورزی نیز تورم و فشارهای اقتصادی فزاینده، از پیامدهای ساخت و سازهای آبی بدون توجه به مسائل زیست محیطی و اجتماعی خواهد بود( کاویانی راد، 1389: 44). به یاد داشته باشیم که بیش از 36 شهر و 3150 روستا با جمعیتی نزدیک به 5 میلیون نفر در حوزه آبریز دریاچه سکونت دارند که در این میان، بیش از 60 درصد ساکن روستا هستند که معیشت عمده آن ها در بخش کشاورزی و دامداری است. پس به نوعی زیست آن ها با وضعیت اکولوژیک منطقه پیوند دارد و هرگونه تحول در اوضاع بوم شناسی منطقه، مفهوم امنیت را در ابعاد مختلف (اقتصادی، اجتماعی، زیست محیطی) آن متأثر خواهد ساخت. دیگر آن که، در سال های عادی که معمولا مجموع برداشت از منابع آب در سطح حوزه آبریز، بیش از 4700 میلیون متر مکعب است، نزدیک به 94 درصد آن، صرف فعالیت های کشاورزی می شود که از این مقدار، بیش از 64 درصد از کل آب مصرفی از منابع آب سطحی و باقی مانده از آب های زیر زمینی تأمین می شود. با این حال، شمار زیادی طرح توسعه منابع آب برای تأمین نیازهای آبی فزاینده منطقه در حال اجرا هستند یا طرح ریزی و مطالعه شده اند که تا دو دهه آینده اجرا خواهند شد. از این رو، انتظار است تا سال 2021، سالانه بیش از 6 میلیارد متر مکعب از منابع آب حوضه آبریز دریاچه مورد بهره برداری قرار گیرد که نزدیک به 90 درصد آن صرف مصارف کشاورزی خواهد شد. این وضعیت به کاهش 25 درصدی جریان های ورودی به دریاچه در قیاس با اوضاع کنونی خواهد شد. بر پایه گفته های لزیرا ساگن بابوا، معاون نماینده مقیم برنامه عمران سازمان ملل متحد، پیامدهای خشکیدن دریاچه ارومیه تنها به ایران محدود نمی شود و مردم منطقه را با مشکل روبه رو می کند. به گفته او، اگر دریاچه ارومیه خشک شود، همانطور که درشکل های (4- 6)، (4- 7) ملاحظه می شود، پیامدهای این خشکی نه تنها برای ایرانیان که در حواشی دریاچه ارومیه زندگی می کنند، بلکه برای کشورهای منطقه نیز فاجعه بار است و ممکن است کابوس دریاچه آرال، این بار برای ارومیه تکرار شود(کاویانی راد، 1390: 141-142).

شکل (4- 6). نمایی از عقب نشست تأمل برانگیز خط ساحلی دریاچه ارومیه

(منبع: اصغری زمانی، 1392: 83)

شکل (4- 7). نمایی از عقب نشست تأمل انگیز خط ساحلی دریاچه اورمیه

(منبع: اصغری زمانی، 1392: 83)
4-2-اصفهان
استان اصفهان با وسعتی حدود 105263

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه با موضوع دریاچه ارومیه، زیست محیطی، محیط زیست Next Entries منبع پایان نامه با موضوع افغانستان، زاینده رود، منطقه سیستان