منبع پایان نامه با موضوع خلیج فارس، بخش کشاورزی، نفت و گاز

دانلود پایان نامه ارشد

هم اکنون بیش از 75 درصد از تولید ناخالص ملی ایران از تولید و فروش نفت و گاز به دست می آید، بنابراین انرژی در اقتصاد ایران نقش تعیین کننده ای دارد. این نقش به همراه چگونگی توزیع جغرافیایی انرژی می تواند عامل ایجاد نا امنی باشد. اکثر منابع نفتی در حال استخراج ایران در بخش های نفت خیز جنوب و جنوب غرب واقع گردیده اند. منابع گازی نیز به تبعیت از معادن نفت به استثنای منابع گازی بخش های شمالی خراسان در این بخش ها قرار گرفته اند. قرار گرفتن معادن نفت و گاز در بخش های جنوب و جنوب غرب ایران گرچه به دلیل نزدیکی به دریا، دارای سهولت دسترسی ترانزیتی می باشند، اما به دلیل نزدیکی به آب های بین المللی وحضور نیروهای فرا منطقه ای در آب های خلیج فارس و در نزدیکی به این منابع، آسیب پذیر می باشندکه در هر نوع سازمان دهی سیاسی فضا می بایست محل این منابع مورد توجه قرار گیرند. چرا که محیط زیست دریایی تحت تأثیر آلودگی نفتی قرار دارد و سالانه حدود 2/1 میلیون بشکه نفت به علاوه این تمرکز انرژی در بخش های جنوبی کشور با هرگونه تغییرات و تحولات ناشی از نوع حکومت و استقلال طلبی گروهی و قومی، می تواند عامل ایجاد چالش و نا امنی در ابعاد ملی باشد( همان).

3-1-2- کمبود آب شیرین
هر چند حجم کلی آب های موجود بر روی زمین قابل توجه می باشد، اما طبق گزارش برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد از کل این میزان، نزدیک به 5/ 97 درصد آب به صورت شور در دریاها و اقیانوس ها متمرکز بوده و حدود 7/ 1 درصد نیز به صورت یخ در مناطق سردسیر کوهستانی و یا یخچال ها در مناطق قطبی تجمع یافته است. از کمتر از یک درصد آب باقی مانده که حجمی در حدود 8 میلیون کیلومتر مکعب را به خود اختصاص می دهد، بخش زیادی در اعماق زمین بوده که استخراج آن مشکل و از دسترس انسان به دور است. در نهایت تنها حدود 200 هزار کیلومتر مکعب آب به صورت قابل استفاده برای انسان ها، حیوانات و گیاهان وجود دارد که بیشتر به صورت نزولات آسمانی در قالب قنوات، رودخانه ها و دریاچه ها ذخیره می گردند.
امروزه با توجه به افزایش روز افزون جمعیت، توسعه صنایع و افزایش آلودگی منابع آب شیرین، دسترسی به آب کافی و بهداشتی در برخی از کشورها به یک بحران جدی تبدیل شده است، به طوری که در بسیاری از کشورها، علی رغم وجود منابع کافی آب شیرین، تأمین آب آشامیدنی سالم با مشکل مواجه شده است ( دولتشاهی پیروز و دیگران، 1389: 327).

3-1-2-1-کلیات منابع آب ایران
بر اساس پیش بینی سازمان ملل، ایران از جمله کشورهایی خواهد بود که در سال 2025 با کمبود مزمن آب رو به رو خواهد شد(شستلند و همکاران، 1380: 164). نزدیک به 85 درصد از مساحت ایران، اقلیم خشک بیابانی، نیمه خشک و فرا خشک دارد. آمار و اطلاعات دراز مدت 30 ساله شبکه سنجش منابع آب کشور نشان می دهد متوسط ریزش های جوی به میزان متوسط 250 میلی متر در پهنه جغرافیایی ایران می باد که حدود 30 درصد آن به صورت برف و بقیه به صورت باران، ریزش می نماید. با توجه به وسعت کشور، میانگین سالانه ریزش های جوی 412 میلیارد متر مکعب می باشد که از این مقدار حدود 205 میلیارد متر مکعب به صورت نفوذ و رطوبت خاک، 115 میلیارد متر مکعب به صورت تبخیر ( پس از بارش) از دسترس خارج می شود و به میزان 92 میلیارد متر مکعب به صورت روان آب سطحی جاری می شود. از 412 میلیارد متر مکعب ریزش های جوی حدود 26 میلیارد متر مکعب به صورت مستقیم صرف تغذیه آبخوان های زیر زمینی می گردد. علاوه بر این حدود 12 میلیارد متر مکعب دیگر نیز از جریان های زیر سطحی وارد آبخوان های زیر زمینی می شود که با احتساب این رقم، میزان کل آب تجدید شونده سالانه خود 130 میلیارد متر مکعب (5/3 درصد ریزش های جوی) می باشد. همچنین 9/2 میلیون متر مکعب آب از طریق شیرین سازی آب دریا به دست می آید. لازم به ذکر است کل آب مورد استفاده در ایران 8/97 میلیارد متر مکعب در سال می باشد که 5/92 درصد آن در بخش کشاورزی، 5/1 درصد در بخش صنعت و 6 درصد در شهرها مورد استفاده قرار می گیرد(روحانی، 1390: 248).

جدول شماره (3- 1). منابع آبی تجدیدشونده ایران
نوع منابع آبی
حجم (میلیارد متر مکعب )
بارش
412
تبخیر و تعرق
282
منابع آب تجدید شونده
130
تغذیه منابع آب های زیرزمینی از بارندگی و جریان های سطحی
38
آب های سطحی در دسترس
92
(روحانی، 1390: 248)
بر اساس آمارهای بین المللی، برای آن که یک کشور از نظر مقدار آب با مشکلی مواجه نگردد، سهم آب سالیانه هر فرد باید 10 هزار متر مکعب باشد؛ در عمل، میانگین سهم هر نفر از جمعیت 5 میلیارد و 300 میلیونی دنیا به طور متوسط 7600 متر مکعب در سال است. با این وصف، کشوری را که مقدار آب شیرین تجدید شونده سرانه ی آن از 1700 متر مکعب برای هر فرد در سال تجاوز کند، می توان در شمار کشورهایی قرار داد که در آن ها مسائل و مشکلات ناشی از کمبود آب وجود ندارد و اگر هم وجود داشته باشد، موضعی، مقطعی و محلی است؛ پایین تر از حد نصاب فوق، کشورها به طور مداوم یا ادواری با فشار یا تنش کمبود آب مواجه می شوند (صادقی، 1376: 201). با توجه به این آمارها، سرانه آب در ایران 1339 متر مکعب است که در رده کشورهایی که سرانه آن ها بین 1000 تا 1700 متر مکعب باشد، است ، از این رو دچار کم آبی مزمن می باشد( مهکویی، 1393: 141).
باید توجه کرد که بخش عظیمی از اقتصاد ملی ایران وابسته به بخش کشاورزی است و کمبود آب و خشکسالی می تواند عامل چالش بر انگیزی در امنیت ملی و اقتصادی ایران باشد. در واقع سهم بخش کشاورزی از تولید ناخالص داخلی 4/11 درصد است و 25 درصد اشتغال، 23 درصد صادرات کالاهای غیر نفتی، 80 درصد خوراک کشور و 90 درصد نیاز مواد اولیه صنایع را تأمین می کند. این در حالی است که 82 میلیارد متر مکعب از آب های زیر زمینی و روی زمینی ایران مورد بهره برداری کشاورزی قرار می گیرد. به هر حال به دلیل نبود سازه های درست، جابه جایی آب، بهره دهی آبی کشور را تا 30 درصد کاهش داده است(همان).
مردم در ایران سالانه به طور متوسط حدود 5 میلیارد تن آب بیش از ظرفیت بازدهی پایدار سفره های زیرزمینی خود، مصرف می کند. این مقدار آب معادل آب مصرفی برای تولید یک سوم محصول سالانه غلات این کشور است. در دشت کشاورزی چناران واقع در شمال شرقی ایران در سال های آخر دهه 90 میلادی سفره های آب زیر زمینی سالانه 8/2 متر سقوط کرده است. که به دلیل حفر چاه های متعدد برای آبیاری و نیز حفر چاه برای تأمین آب شهر مشهد بوده است. در شرق کشور، کشاورزان به موازات خشک شدن چاه های آب روستا ها را ترک می کنند و موجی از به اصطلاح پناه جویان آب ایجاد می کنند(همان).

3-1-2-2- حوضه های آبریز ایران
حوضه آبریز محدوده ای است که پیرامون آن را ارتفاعات فرا گرفته و روان آب سطحی ناشی از بارندگی، به طور طبیعی در گودترین نقطه سطح آن انباشته است و از پست ترین بخش حوضه (آبراه) به خارج که ممکن است رودخانه، دریاچه، باتلاق و مانند آن باشد، زهکشی می شود. رودهای (بزرگ، کوچک و فصلی) موجود در حوضه آبریز، وضعیتی همانند یک درخت با تنه و شاخه های بزرگ و کوچک دارند که همان شبکه آبراههای حوضه است. یکی از این آبراهه ها که معمولا درازترین آنهاست، آبراهه اصلی و بقیه آبراهه های فرعی به شمار می روند (کاویانی راد،1390: 134). با توجه به دیدگاه آبخیز داری و عناوین برنامه ای، حوضه های آبخیز کشور به قرار زیر تقسیم بندی می شوند:
– حوضه های آبخیز سدهای موجود با مساحت 4/19 میلیون هکتار
– حوضه های آبخیز سدهای در دست ساخت با مساحت 1/16 میلیون هکتار
– حوضه های آبخیز رودخانه های مرزی با مساحت 4/11 میلیون هکتار
– حوضه های آبخیز شهری با مساحت 15 میلیون هکتار
– حوضه های آبخیز داخلی با مساحت 63 میلیون هکتار
از نظر جغرافیای طبیعی، ایران به 6 کلان حوضه، 30 حوضه آبخیز اصلی ( سفیدرود، کرخه، کارون، اترک و . . .) و 1081 حوضه آبخیز فرعی تقسیم شده است. حدود 91 میلیون هکتار از عرصه های حوضه های آبخیز ( 5/55% سطح کشور) سیل خیز است به طوری که این عرصه ها سالانه بیش از 22 میلیون متر مکعب هرز آب مستقیم و سریع تولید می کنند که در تشدید فرسایش و ایجاد سیلاب های مخرب مؤثر می باشد. به طوری کلی در وضعیت موجود حدود 255 شهر، 8650 پارچه آبادی، یک میلیون هکتار از اراضی زراعی و 20000 رشته قنات و بخش قابل توجهی از جاده ها و راه های ارتباطی در معرض خطر سیل است( دفتر آمار و اطلاعات فناوری وزارت جهاد کشاورزی،1390: 217). با توجه به الگوی زهکشی رودها و مطالعه آسان تر منابع آب، کشور ایران به 6 حوضه آبریز اصلی تقسیم شده است. این حوضه ها عبارتند از دریای مازندران(خزر)، خلیج فارس و دریای عمان، دریاچه ارومیه، مرکزی، هامون، سرخس (قره قوم).

3-1-2-2-1- حوضه آبریز دریای مازندران (خزر)
دریای مازندران از غرب به کوه های قفقاز و از شرق به آسیای مرکزی منتهی می شود. طول دریای مازندران 1205 تا 1280 کیلومتر و عرض آن 202 تا 554 کیلومتر و عریض ترین نقطه آن کمی بالاتر از سواحل جنوبی ایران قرار دارد. مجموع طول سواحل آن6379 کیلومتر است که 640 کیلومتر آن به خاک ایران اتصال دارد. متوسط ژرفای آب 180 متر و عمیق ترین نقطه آن 980 متر می باشد که در مجاورت سواحل ایران واقع شده است (آقایی، 1384: 23). دلیل عمده اهمیت دریاچه مازندران، منابع انرژی موجود در این دریاچه و موقعیت ژئوپلیتیک آن می باشد. حوضه دریاچه مازندران ذخایر نفت و گاز زیادی را در اختیار دارد که بحث بر سر تقسیم این منابع و انتقال آن از طریق خط لوله، باعث امنیتی شدن مباحث مربوط به این دریاچه گردیده است ( رفیع و دیگران، 1390: 149)(شکل شماره 3-1).

شماره (3- 1). حوضه آبریزز دریای مازندان

Source: www. Water.ir))

3-1-2-2-2- حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان
خلیج فارس، پیش رفتگی آب در سرزمینی است که محور 1000 کیلومتر (از شط العرب تا تنگه هرمز) ادامه دارد. مدخل آن در تنگه هرمز، با حدود 85 کیلومتر و بخش پایانی آن در رأس خلیج فارس، با حدود 240 کیلومتر بوده و بیشترین عرض آن شامل 325 کیلومتر است. مساحت این خلیج حدود 226 هزار کیلومتر مربع و ژرفای متوسط آن 35 متر ثبت شده است که در پاره ای از نقاط به 90 تا 100 متر نیز می رسد، خلیج فارس دریای کم عمقی به شمار می آید که به لحاظ زیست محیطی اهمیت بسیاری دارد و از طرفی خلیج فارس در منطقه ای فرو رفته است که در جنوب آن، فلاتی لم یزرع که سواحل آن به طور نسبی خشک و سوزان است و در هر جا که اندکی آب پیدا شده جماعتی در آن جا زندگی را آغاز کرده اند و در شمال آن، فلات دیگری با نمایی از کوهپایه های زاگرس قرارگرفته، که منطقه گرمسیری و خشک است (همایون، 1380: 110).
متأسفانه در منطقه خلیج فارس آلودگی های نفتی، آلودگی های ناشی از جنگ خلیج فارس یا جنگ نفت از جمله به آتش کشیدن تمامی چاه های نفت کویت به وسیله عراق، میزان مواد منفجره و مناطق بمباران شده، ضایعات و خسارات ناشی از جنگ، حملات موشکی و زمینی و دریایی و غیره در ابهاد وسیع و گوناگون خساراتی بسیار حاد در بخش وسیعی از منطقه برجای نهاده است که برخی از آن ها غیر قابل جبران و بسیاری از آن ها تا دراز مدت گریبانگیر مردم کشور های این منطقه خواهد بود.
این خسارات شامل انواع آلودگی ها از جمله: آلودگی های روانی و جسمانی، بیماری های عصبی، بیماری های تنفسی و مسمومیت های مزمن ناشی از دود، گازهای مسموم، ذرات معلق ناشی از انفجار بمب ها و سوختن چاه های نفت ، بیماری های واگیر و بیماری های عمومی می باشد. در حال حاضر آلودگی آب های خلیج فارس 47 برابر از میانگین آلودگی اقیانوس های دنیا بیشتر است (عقیلی، 1388: 122).
به دلایل فوق، و دیگر دلایل از جمله استخراج منابع نفتی ، نشت نفت، تردد نفت کش ها و شناورهای استقرار قوای نظامی و

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه با موضوع زیست محیطی، محیط زیست، امنیت ملی Next Entries منبع پایان نامه با موضوع زیست محیطی، دریاچه ارومیه، خلیج فارس