منبع پایان نامه با موضوع جبران خسارت، مسئولیت مدنی، قانون مدنی، مسئولیت قراردادی

دانلود پایان نامه ارشد

می‌داند که عمل او موجب ضرر شدهاست در واقع زمانی می‌توان گفت مسئولیت برقرار است که عرف زیان وارده را مستقیما منسوب به عمل شخص نماید.
ماده 1151 ق.م.ف به صراحت لزوم شرط مستقیم بودن ضرر را برای جبران خسارت بیان کردهاست. در حالیکه قانون مدنی ایران ماده‌ خاصی را به طور صریح به لزوم وجود این شرط برای جبران خسارت اختصاص ندادهاست. لیکن با بررسی برخی مواد این قانون لزوم وجود این شرط برای جبران خسارت به چشم می‌خورد.
بند دوم: آیین دادرسی مدنی
ماده 520 ق.آ.د.م مصوب 1379 مقرر می‌دارد؛ «در خصوص مطالبه‌ خسارت وارده، خواهان باید این جهت را ثابت نماید که زیان بلاواسطه ناشی از عدم انجام تعهد یا تأخیر آن و یا عدم تسلیم خواسته بودهاست در غیر این صورت دادگاه دعوای مطالبه خسارت را رد خواهد کرد.» ماده 1151 ق.م.ف، مقرر می‌دارد «در فرضی که عدم اجرای قرارداد ناشی از تقصیر عمدی مدیون است خسارت شامل تلفی است که طلبکار تحمل کرده یا منفعتی که از آن محروم ماندهاست، مشروط بر آنکه تلف یا منفعت فوتشده نتیجه مستقیم و بی واسطه عدم اجرای عقد باشد» این ماده را ظاهراً مبنای مسئولیت قراردادی و مسئولیت قهری می‌دانند102. ماده 520 ق.آ.د.م به تقلید از ماده 1151 ق.م.ف مسئولیت ناشی از عدم انجام تعهد و یا تأخیر در انجام آن (به استنثای خسارت تأخیر تأدیه که تابع ماده 522 ق.آ.د.م منصوب 1379 است) و یا عدم تسلیم محکوم به را به جبران خسارت بلاواسطه محدود کردهاست لیکن دلیلی بر عدم حکومت آن در قلمرو مسئولیت خارج از قرارداد دیده نمی‌شود و برعکس از وجود وحدت ملاک بین این دو مسئولیت از جهت چگونگی رابطه‌ سببیت، حکومت قاعده مذکور در قلمرو مسئولیت خارج از قرارداد نتیجهمی‌شود.103
منظور از این قاعده این است که حتی اگر بر طبق نظریه‌ تساوی شرایط، بدون وقوع عمل زیاندیده، خسارت وارد نمی‌شود، در صورتی عامل، مسئول جبران خسارت خواهد بود که خسارت بلاواسطه و مستقیماً از عمل او ناشی شدهاست104.
بند سوم: آییننامه اجرایی قانون بیمه اجباری
لزوم مستقیم بودن ضرر در ماده 4 آ.ا.ق.ب.ا نیز بدین عبارت آمدهاست. «جبران خسارت مالی عبارت است از تأمین و جبران زیان‌های مستقیمی که در اثر حوادث مشمول بیمه به اموال و اشیاء تحت مالکیت یا تصرف قانونی اشخاص ثالث وارد می‌شود.»
برای مثال: شخصی در حادثه رانندگی آسیب می‌بیند و دادگاه به خسارت شکستن استخوان و بیکاری موقت او حکم می‌دهد. پس از چندی عوارض روانی و جسمی ناشی از آن صدمه بروز می‌کند و باعث از کار افتادگی همیشگی مجروح می‌شود؛ همسرش طلاق می‌گیرد و خانواده و دارایی‌اش بر باد می‌رود و به بدبختی می‌افتد. ولی آیا تمام این تیرهبختی‌ها را می‌توان از آثار تصادف رانندگی و نتیجه‌ مستقیم تقصیر خوانده‌ دعوی شمرد؟ بیگمان پاسخ منفی است و عرف و ضررهای باواسطه را که علتی ویژه‌ خود دارند ناشی از سرعت غیر مجاز یا انحراف راننده‌ خطاکار نمی‌بیند105.
مبحث دوم: معیار و ضابطه تشخیص ضرر مستقیم
گفتار اول: طرح مطلب
یکی از شرایط مهم همزیستی افراد در جامعه، وجود روابط سالم اجتماعی می‌باشد. رابطه‌ای که هیچکس به دیگران ضرر نزند و از ناحیه‌ دیگران نیز متحمل خسارت نشود. در جامعه‌ای، استعدادها و خلاقیت‌ها شکوفا می‌شود که افراد آن تعاون اجتماعی را در حد اعلای خود رعایت نمایند. این آرزویی است که افراد، صرف نظر از ملیت و مذهب خود به دنبال آن بوده‌اند. نویسندگان قانون اساسی در بند 5 اصل 43 «از منع اضرار به غیر» سخن رانده‌اند تا آنجا که این اصل بر سر اجرای حقوق نیز سایه افکنده و کسی نمی‌تواند اعمال حق خویش را وسیله‌ اضرار به غیر قرار دهد (اصل 40 ق.ا) اما عملاً در جامعه شاهد ضررهای بیشماری هستیم که بخشی از این ضررها اجتنابناپذیر می‌باشند و طبع زندگی اجتماعی آن‌ها را اقتضا می‌کند و به همین جهت حقوق به تقلید از عرف، چشم به روی آن‌ها می‌بندد.
برای مثال اگر شما کالای محدودی را که به حراج گذارده شدهاست زودتر از دیگران بخرید یا در اثر تبلیغ، گروهی از مشتریان کالایی را به موسسه خود جلب کنید، به زیان دیگران اقدام کرده‌اید، ولی عرف آن را ضرر (به معنی حقوقی آن) نمی‌داند.106 از نظر دکترین حقوقی و قانون هر ضرری قابلیت جبران ندارد برای اینکه ضرری قابلیت جبران داشتهباشد باید چند شرط وجود داشتهباشد که یکی از این شروط مستقیم بودن ضرر می‌باشد یعنی ضرری که در دید عرف مستقیماً ناشی از فعل زیانبار باشد.107
آنچه به حقوق مسئولیت مدنی به معنای دقیق و اخص آن مربوط می‌شود این فرض است که از عمل مقصرانه شخص، خسارتی به بار آید که زمینه‌ تحقق مسئولیت مدنی است. حال چنانچه از قعل زیانبار یک ضرر معین حاصل می‌شود آن ضرر قابل جبران است لیکن گاه از فعل خوانده نتایج زیانبار متعددی حاصل می‌شود، حال سوال قابل طرح این است که آیا چنین خوانده‌ای ملزم به جبران همه‌ این ضررها می‌باشد؟ به عبارت دیگر آیا دامنه‌ جبران مسئلولیت خوانده محدود به ضررهای مستقیم است یا اینکه برعکس ملزم به جبران همه‌ نتایج ناشی از فعل مقصرانه خویش می‌باشد؟ اگرچه ناروایی وجود ضرر در اجتماع به اندیشه‌ التزام به جبران تمام خسارات دامن می‌زند اما این تردید نیز بسیار منطقی است که آیا همه‌ نتایج فعل زیانبار اعم از مستقیم و غیرمستقیم، منسوب به فاعل فعل مقصرانه است یا خیر؟ این امر سبب طرح این سوال می‌شود که معیار شرط ضرر مستقیم چیست و چرا ضررهای غیرمستقیم قابل جبران نیستند؟
شایان ذکر است که نویسندگان حقوق مدنی فرانسه برای یافتن ضابطه‌ تعیین خسارت مستقیم بر دو راه رفته‌اند:
الف) گروهی اندک از نویسندگان حقوق مدنی عقیده دارند که خسارت مستقیم دقیقاً به معنای زیان قابل پیشبینی و اجتنابپذیری است که از تقصیر به بار می‌آید. نتایج ضروری و مستقیم تقصیر زیان بار در واقع همان زیان‌هایی است که به طور عادی از عمل زیانبار حاصلمی‌آید و ضرری که نتیجه‌ عادی و طبیعی تقصیر خوانده نیست، آن ضرری است که نوعاً وقوع آن از عمل او قابل پیشبینی نبودهاست.108
ب) اما گروهی که اکثریت این نویسندگان را تشکیل می‌دهند، بر این عقیده‌اند که مقصود از خسارت مستقیم، خسارتی است که با تقصیر خوانده رابطه‌ سببی دارد، در نظر این گروه، خصیصه مستقیمبودن زیان در واقع برگردان و ترجمان ضرورت وجود رابطه‌ علیت میان خطا و ضرر است. پس، معیار ضرر مستقیم بستگی به نظریهای دارد که برای تشخیص سبب موثر انتخاب میشود و عنوان مستقیم یا بیواسطه سرپوشی برای احراز واقعه زیانبار109 است، در مبحث بعدی به بررسی هر یک از ضوابط می‌پردازیم.
گفتار دوم: قابل پیشبینی بودن ضرر
مفهوم قاعده‌ قابل پیش بینی بودن ضرر در فصل اول مورد بررسی قرار گرفت حال در اینجا به لزوم ضرورت این شرط پرداخته می‌شود. شایان ذکر است که ضرورت وجود سه قید «مستقیمبودن، مسلمبودن، جبراننشده» تقریباً در تمامی نظام‌های حقوقی جهان برای تحقق مسئولیت مدنی پذیرفته شدهاست، لیکن لزوم وجود قید چهارم یعنی (قابل پیشبینی بودن) مورد اختلاف می‌باشد.110
در توجیه ضرورت این شرط گفته شدهاست: چون در عرف، آن چه بر حسب سیر طبیعی و متعارف از خطای شخص ناشی می‌شود، منسوب به اوست و آنچه را حادثه‌ای نامنتظر با شرایط ویژه‌ای، که شخص از آن آگاه نیست ایجاد می‌کند، منسوب به فعل مرتکب نیست. به عبارت دیگر، رابطه‌ علیت بین فعل شخص و ضرری که به گونه‌ای دور از انتظار وارد شدهاست، وجود ندارد و عامل فعل زیانبار مسئول جبران آن نمی‌باشد.111
حقوقدانان لزوم این شرط را برای ضرر قابل جبران از ماده‌ 1150 قانون مدنی فرانسه اقباس کرده‌اند: در این ماده مقرر شده: « متعهد، فقط ملزم به جبران خسارتی است که در زمان انعقاد قرارداد پیشبینی می‌کرده یا یک انسان متعارف پیشبینی می‌نموده، در صورتی که عدم اجرای تعهدات ناشی از تقلب نباشد.»
با وجود این بعضی112، لزوم این شرط برای ضرر قابل جبران را منکر شده‌اند و ایشان را عقیده بر این است که: لزوم جبران ضرر، حکم شرعی است که برای متعدی و عامل فعل زیانبار ایجاد تعهد می‌کند و او باید ضرر وارده به دیگری را، اعم از اینکه قابل پیشبینی باشد یا اینکه غیرقابل پیشبینی باشد، جبران نماید.
برخی از حقوقدانان113، در حقوق ایران، وجود این شرط را برای ضرر قابل جبران ضروری نمیدانند زیرا ادله‌ اثبات کننده‌ مسئولیت مدنی شخص، قاعده‌ اقدام نیست تا استدلال شود مسئولیت او محدود به ضرر قابل پیشبینی اوست و او تا حد و اندازه‌ای اقدام به مسئولیت نموده که ضرر را پیشبینی می‌کرده یا عرفاً قابل پیشبینی بودهاست و آنچه قابل پیشبینی نیست، اقدام بر آن نکردهاست، بلکه ادله‌ اثبات کننده‌ مسئولیت مدنی قاعده‌ لزوم جبران ضرر ناروا به غیر است که به استناد این ادله، به طور مطلق، تمام ضرر، اعم از قابل پیشبینی و غیرقابل پیشبینی قابل مطالبه است. در قانون مدنی ایران و نیز قانون مسئولیت مدنی به قابلیت پیشبینی ضرر اشاره نشدهاست.
ولی از برخی از مواد قانون مدنی و قانون مجازات اسلامی می‌توان شرط قابلیت پیشبینی را در هر دو نوع مسئولیت استنباط کرد. در باب مسئولیت قراردادی، به مواد 221 و 632 قانون مدنی در این باره استناد شدهاست114. و در توضیح آن می‌توان گفت بنابر ماده‌ 221، خسارتی قابل جبران است که در قراردادها تصریح شده و یا عرفاً به منزله‌ تصریح باشد یا قانون، آن را قابل جبران دانستهباشد، حال آنکه ضرر غیرقابل پیشبینی، هیچ یک از این اوصاف را ندارد. ماده 632 قانون مدنی هم که کاروانسرادار و صاحب مهمانخانه و امثال آنها را به شرطی مسئول اشیاء و اموال واردین می‌داند که اشیاء و اموال مزبور نزد آن‌ها ایداع شده یا عرفاً در حکم ایداع باشد مفید این معنی است که هنگامی زیان‌های وارده به این اموال باید جبران شود که ضرر، قابل پیشبینی باشد چه اگر اموال مزبور به آن‌ها سپرده نشدهباشد یا برطبق عرف در حکم ایداع نباشد نمی‌توان گفت، ضرر برای آنان قابل پیشبینی بودهاست. در نتیجه شرط قابلیت پیشبینی ضرر در مسئولیت قراردادی از مواد فوق قابل استناد است.115
بند اول) پیشینه قاعده
یکی از مهم‌ترین منابع حقوق ایران، فقه امامیه است. فقیهان اسلامی به قابل پیشبینی بودن ضرر در تعریف سبب و مصداق‌های آن اشاره کرده‌اند. چنان که تحقق سبب و مسئولیت مسبب را بی آن نپذیرفته‌اند. به طور مثال علامه حلی در قواعد، تحقق سببیت را مشروط می‌کند به قابل پیشبینی بودن ضرر و این گونه بیان می‌کند: «اذا کان السبب لتوقع تلک العله، کالحاصر و فاتح راس الظرف و المکره علی الاتلاف» یعنی زمانی که از سبب انتظار چنین علتی مدنظر باشد مثلاً، چاهکنی که پیشبینی افتادن کسی را در آن می‌نماید.116 محقق کرکی در این باره میگوید: «ایجاد مایحصل التلف عنده لکن بعله اخری اذا کان السبب به ما یتوقع معه عله التلف به ان یکون وجودات معه کثیراً» یعنی ایجاد چیزی به تلفی پس از آن حاصل شود اما علت تلف چیز دیگر باشد، به شرطی که سبب، قابل پیشبینی باشد که غالباً با وقوع این سبب آن نتیجه حاصل گردد ( موجب ضمان است).117
صاحب عناوین نیز این شرط را لازم دانسته و می‌گوید: «ایجاد ما یحصل عنده التلف …» یعنی سر زدن کاری که وقوع تلف بعد از آن قابل پیشبینی است.118
همانطور که مشاهده میگرد نقطه مشترک تعاریف مذکور در این است که همگی قابل پیشبینی بودن ضرر را شرط انتساب فعل زیانبار به فاعل آن می‌دانند، زیرا انتساب زیان به سبب، هنگامی امکان پذیر است که او مقصر باشد و عرف کسی را مقصد می‌داند که وقوع حادثه به طور متعارف منسوب به او باشد.
اثرات این تعاریف فقها از لزوم قاعده قابل پیشبینی بودن ضرر را می‌توان در برخی از مواد قانون مجازات اسلامی که قاعده مزبور را شرط انتساب فعل زیانبار به مسبب آن می‌داند مشاهدهنمود. 119
در حقوق کامن لا، لزوم قابل پیشبینی بودن ضرر، اولین بار توسط دادگاه خزانهداری انگلستان در پرونده مشهور Hadley V. Boxendale (1854) به عنوان یک قاعده پذیرفتهشد. در این پرونده، میللنگ آسیاب خواهان شکست. نامبرده میللنگ را

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه با موضوع ارتکاب جرم، رابطه علیت، مدعی خصوصی، رابطه سببیت Next Entries منبع پایان نامه با موضوع نقض قرارداد، متصدی حمل، جبران خسارت، مسئولیت مدنی