منبع پایان نامه ارشد درمورد کشورهای در حال توسعه، سلسله مراتبی، سلسله مراتب، صنعتی شدن

دانلود پایان نامه ارشد

خود جاي مي دهد.
سکونتگاه هاي روستايي دو شکل اصلي دارند:
الف) سکونتگاه هاي مجتمع يا کانوني؛
ب) سکونتگاه هاي متفرق يا پراکنده؛
که الگوهاي گوناگون روستاهاي مجتمع به سه دسته اصلي تقسيم مي شوند:
– روستاهاي خطي؛
– روستاهاي کانوني؛
– روستاهاي مسطح يا صفحه اي؛
روستاهاي خطي سکونتگاه هايي هستند که به صورت رديفي در طول يک محور استقرار يافته اند. در اين نوع از پراکندگي، سکونتگاه ها ممکن است در يک طرف يا دو طرف محور اصلي قرار گيرند. الگوي اين دسته از سکونتگاه ها، غالباً تابع خطوط طبيعي مانند دره ها، مسير رودخانه ها يا حاشيه تراس هاست و نمونه هاي آن به ويژه در مناطق خشک وکوهستاني قابل مشاهده است. روستاهاي کانوني به آن دسته از سکونتگاه ها گفته مي شود که روستاها به دور يک مرکز سکونتي اصلي قرار مي گيرند که به عنوان کانون مرکزي منظورهاي مختلفي را در ارتباط با زندگي روستايي برآورده مي سازد. روستاهاي مسطح يا صفحه اي که رايج ترين انواع الگوي سکونتگاه هاي روستايي است که حالت نامنظم و صفحهاي دارد. فعاليت ها، پراکندگي و توزيع مراکز و قلمروهاي صنعتي، پراکندگي و توزيع کانسارهاي معدني، پراکندگي و توزيع قلمروهاي اصلي کشاورزي (زراعت، باغداري، دامداري و پرورش آبزيان)، تحليل پراکندگي و توزيع مراکز اصلي ارائه خدمات و سطح بندي آنها.

2 -1 -4 -1 -2 – عناصر مناطق طبیعی
در تحليل ساختار فضايي علاوه بر عناصر انسان ساخت، موجوديت هاي طبيعي که به هر نوع تحت مديريت قرار دارند نيز بر سازماندهي ساختار فضايي مؤثرند. گونه بندي نواحي مختلف ناحيه از نظر ويژگي هاي طبيعي (مناطق کوهستاني، جنگلي، مرتعي، جلگه اي و ….) و محدوده هاي طبيعي معين و توزيع فضايي آنها (محدوده هاي حفاظت شده و …).

2 -1 -4 -1 -3 – عناصر انسان ساخت (شبکه های زیربنایی، و …)
علاوه بر سکونتگاه ها، مراکز فعاليت وعناصر و ويژگي هاي طبيعي ناحيه، گروه ديگري از عوامل انسان ساخت در شکل گيري ساختار فضايي ناحيه تأثیر گذارند. عمده ترين اين عوامل شبکه هاي زيربنايي ناحيه (شامل خطوط، تأسیسات نقطهاي و نقاط گره گاهي)، و همچنين محدودههايي از سرزمين است که داراي مقررات ويژه اي هستند (مناطق آزاد و ويژه، پارک هاي صنعتي، علمي، فناوري).

2 -1 -5 – سطح بندی
تعیین لایه های لازم درون یک سازمان است که بر حسب تفکیک مقیاس های کمی، واحدها را در سطوح مشابه ساماندهی کند. سطح بندی می تواند به صورت روابط منسجم از کوچک به بزرگ و سلسله مراتبی باشد و در زمینه های گوناگون (حجم جمعیت، وسعت فیزیکی، عملکرد و دامنه عملکرد) برای مراکز زیستی مطرح شود.

2 -1 -5 -1- سطح بندی سکونتگاه های روستایی
به منظور ایجاد ساختار مطلوب جهت پوشش انواع خدمات در نواحی روستایی، طبقه بندی نقاط بر حسب نیازهای مختلف آنها، یک نیاز اساسی و امری مهم به حساب می آید. این طبقه بندی در قالب استانداردهای متعارف به شرح زیر است:

2 -1 -5 -1 -1- روستاهای اقماری
آن دسته از روستاها اتلاق می گردد که از امکانات و خدمات سطح پایین برخودار بوده و جهت تأمین خدمات و امکانات برتر به سطوح بالاتر مراجعه می نمایند.

2 -1 -5 -1 -2 – روستاهای مستقل
به روستاهایی گفته می شود که به دلایل وجود شرایط نظیر فاصله زیاد و عدم دسترسی مناسب با مراکز خدماتی برتر حالت منزوی دارند. ضمن آن که از جمعیت قابل توجهی برخودارمی باشند.

2 -1 -5 -1 -3 – روستاهای مرکزی
به روستاهای اتلاق می گردد که خدمات یا عملکردی فراتر از خود کانون داشته و قابلیت پوشش دهی خدمات به سایر نقاط را دارا می باشند. (یدقار، 1378: 6)

2 -1 -5 -1 -4 – روستا- شهر
این دسته از سکونتگاه های روستایی در بر گیرنده نقاطی هستند که به لحاظ شاخص های مختلف، آمادگی و شرایط لازم جهت هویت و ساختار شهری را دارا بوده و هر چند که ساختار تولید کشاورزی را حفظ کرده اند. عملکرد خدماتی آنها وسیعتر از سطوح متداول روستایی است. (داداشی، 1373: 7)

2 -1 -5 -2 – سطح بندی فضاهای روستایی
علاوه بر نقاط فضاهای روستایی نیز به عنوان تکمیل کننده ساختار سلسله مراتبی نظام روستایی، نیاز به طبقه بندی دارند. این عمل از طریق رهیافت سیستمی و نگرش همه جنبه به شرایط مختلف حاکم بر مناطق انجام می گیرد. این سطوح سلسله مراتبی به شرح زیر هستند:

2 -1 -5 -2 -1- حوزه های روستایی
این فضاها از اجتماع چند روستای اقماری دارای پیوند عملکردی با یکدیگر تشکیل می شود. جمعیت حوزه ها بسته به شرایط و ویژگی های هر ناحیه متفاوت بوده و برترین سطوح خدمات مستقر در مراکز حوزه ها را مدرسه راهنمایی و خدمات بهداشت تشکیل می دهد.
2 -1 -5 -2 -2 – مجموعه های روستایی
این فضاها از پیوند چند حوزه روستایی مرتبط با هم تشکیل می شوند. بالاترین سطح خدماتی مستقر در مراکز مجموعه را دبیرستان و مراکز بهداشتی تشکیل داده و در تعیین قلمرو عملکرد مجموعه ها حیطه عمل خدمات و به ویژه دو خدمت فوق الذکر و همین طور الگوهای رفتاری سکنه مؤثر و اثرگذار می باشند.

2 -1 -5 -2 -3 – منظومه های روستایی
در هر ناحیه انسجام و پیوستگی چند مجموعه، تشکیل یک منظومه روستایی را می دهد که از لحاظ ساختاری، فعالیت ها و دسترسی ها با یک دیگر پیوند و ارتباط نزدیک تر و اندام وار دارند. در هر منظومه معمولاً (و نه الزاماً) یک کانون شهری و با یک نقطه جمعیتی یا مرکز شغل بالا و قوی از مرکزیت خاص ارتباطی، اقتصادی – بازرگانی و اداری برخودار بوده و تأمین کننده سطوح برتر خدمات به ویژه خدمات کمیاب برای کل سکونتگاه های منظومه می باشد. سطوح و خدمات برتر قابل ارایه در مراکز خدمات را می توان شامل خدمات اداری، مالی و بانکی و انتظامی دانست. نکته قابل توجه در خصوص منظومه ها نقش مرز بندی سیاسی (بخش) در تعیین حدود عملکردی و نیز قلمرو منظومه به ویژه در ارتباط با خدمات اداری است.

2 -2 – سیستم شهری و نابرابری های منطقه ای
2 -2 -1 – نخست شهری
ايده نخست شهري11 اولين بار توسط مارک جفرسون12 در سال 1939 در مقاله اي تحت عنوان قانون نخست شهري مطرح گرديد. او براي توضيح اين پديده، شهرهاي بسيار بزرگي راکه بخش عمده اي از جمعيت و فعاليت هاي اقتصادي کشورها در آنها متمرکز شده و اغلب پايتخت هاي اين کشورها بودند را نخست شهر و پديده را نخست شهري ناميد. معمولاً وقتي که نسبت جمعيت بزرگترين شهر به دومين شهر از عدد دو بيشتر باشد، اندازه شهر را نخست شهري مي گويند. برخي نيز نخست شهري را ماکروسفالي تعبير کرده و برخي ديگر از بزرگي سر نخست شهر بر جثه نحيف کشورها سخن گفته اند. جفرسون معتقد بود که نخست شهري موقعي بوجود مي آيد که جمعيت بزرگترين شهر در يک نظام شهري چند برابر جمعيت شهر دوم باشد.
اما بلافاصله بعد از نظريه جفرسون در مورد نخست شهري «زيف»، با ارائه قاعده رتبه- اندازه خود، نظرها را متوجه کل نظام شهري کرد. او مدعي شد که در يک «نظام همگن اجتماعي- اقتصادي» است که قاعده رتبه- اندازه صدق مي کند و اين وقتي است که نظام شهري يک کشور به يک حالت تعادل رسيده باشد.
بعدها ريچاردسون شاخص چهار شهر را با معيارهاي قاعده رتبه- اندازه تطبيق داد. بدين صورت که اگر بر اساس قاعده رتبه- اندازه شهري، اندازه مطلوب شهرها در نظام شهري اين گونه باشد که شهر اول دو برابر شهر دوم و سه برابر شهر سوم وچهار برابر شهر چهارم باشد، بنابراين نسبت شهر اول به مجموعه چهار شهر نخست نظام شهري بايد برابر 48/0 باشد.
(48/0= (25/0+33/0+5/0+1)/1)
که اين توزيع بهترين وعادي ترين شکل برتري شهري خواهد بود. برپايه چنين معياري، درجه تسلط و برتري شهر اول بر نظام شهري بر اساس فرمول فوق جدولي براي تعيين درجه نخست شهري در نظام شهري بر پايه شاخص چهار شهر نوشته شد است.
• نوع برتري شهري شاخص چهار شهر
• فوق برتري 650/ تا 1
• برتري 54/ تا65/0
• برتري مطلوب 42/ تا54/
• حداقل برتري کمتر از41/
برخي از محققين معتقدند که نظريات مناسبي براي تبيين نخست شهري عمدتا در کشورهاي در حال توسعه و يا کشورهاي صنعتي کوچک يافت مي شود. حال اگر قانون نخست شهري را در ابعاد کوچکتر مثل ناحيه بررسي کنيم، اين ايده در ناحيه نيز صادق است و در ناحيه مورد مطالعه نخست شهري در شکل بد قواره و ماکروسفالي آن وجود دارد و بايد مورد بررسي دقيق قرار گيرد.

2 -2 -2- نابرابری شهری و روستایی در کشور های توسعه نیافته
امروزه موضوع نابرابری و عدم تعادل های فضایی میان سکونتگاه های شهری و روستایی از مباحث مهم اقتصاددانان و برنامه ریزان منطقه ای می باشد. وجود دوگانگی اقتصادی، قطب رشد و پراکندگی نقاط روستایی از آثار این پدیده است. (نوری و حسینی ابری، 1388: 61) در کشورهای در حال توسعه موضوع در خور توجه مهاجرت مردم از روستا به شهرهای کوچک و بزرگ بوده است. (پاپلی یزدی، 1365: 133) اگر چه پدیده مهاجرت در طول تاریخ اجتماعی بشر همواره وجود داشته لیکن مهاجرت انبوه و مداوم روستا به شهر، پدیده ای است که تنها در فرآیند صنعتی شدن کشورها ظاهر شد. این پدیده نو ظهور، جغرافیای جمعیت جدیدی در جهان خلق کرد و در مرحله ای از تاریخ کشورها عکس العمل های عمدتاً منفی پدید آورد. (عظیمی، 1384 :99)
در واقع، نفوذ سرمایه داران غرب، اقتصادی معیشتی اجتماعات روستایی کشورهای توسعه نیافته را با از بین بردن روستاهای سنتی کشاورزی در هم فرو ریخت و آنها را وادار به تولید محصولات مورد نیاز خود نمود. تسلط و اعمال نفوذ بر کشتزارهای بسیاری از این کشورها و بیرون راندن کشاورزان آن و صدور محصولات تولید شده در این مزارع و از میان بردن پیشه وران و صنعت کاران محلی میلیون ها نفر را به بیکاری کشاند و صنایع روستایی که روزی بخش مهمی از اقتصاد روستاها را تشکیل می داد به واسطه یورش سرمایه های بزرگی درهم شکسته شد و نیروهای فعال جوانان از روستاها روانه شهرها شدند و این عامل به ویرانی روستاها کمک نمود، به طوری که جمعیت فعال روستایی نسبت به مجموع ساکن در روستاها بسیار ناچیز می نمود. (رضوانی، 1382 :66) این امر به نابرابری های شهری و روستایی دامن می زند که در مفهوم عام روستا تولید کننده و شهر مصرف کننده تولیدات می باشد و تحت تأثیر این رابطه نابرابر است که انتقال و انباشت تولیدات روستایی و از جمله نیروی کار آن در شهر به صورت مهاجرت ظاهر می شود. (نظریان، 1381 :278) لذا باعث افزایش جمعیت در شهر ها می گردد و برای تأمین نیازهای غذایی که می بایست از روستاها فراهم می شود، متقابلاً چه به طور مستقیم و یا غیر مستقیم به آنها وابستگی پیدا می کند. (رضوانی، 1382 :174-175)
طبق نظریه دو گانگی اقتصادی، کشورهای در حال توسعه از دو بخش کاملا مجزا تشکیل شده اند. اول بخش صنعت (شهر) که دگرگون پذیر، بازاری و سودگراست. دوم بخش سنتی یا کشاورزی (روستا) که ایستا، وقت گذران و دارای بیکاری پنهان است و به انتقال مهارت و فناوری از بخش مدرن نیاز دارد. (پاپلی یزدی، 1386 :79-80) به هر صورت وضعیت فقر روستایی در کشورهای در حال توسعه به مراتب بدتر از فقر شهری است و مهمترین عامل نیز جاذبه های شهری و مهاجرت های روستایی است. (حسین زاده دلیر، 1380 :122)
سیاست های ملی توسعه اقتصادی و اجتماعی از جمله سیاست های مربوط به اشتغال، مسکن و ایجاد واحدهای خدمات عمومی، سیاست های مربوط به واردات و قیمت گذاری مواد غذایی، چگونگی تأمین بهداشت، آموزش و تسهیلات گذران اوقات فراغت، اغلب به گسترده تر شدن فاصله سطح زندگی بین شهر و روستا و تشدید مهاجرت های روستایی می انجامد. (زنجانی، 1371 :199) از این رو عدم تعادل منطقه ای را می توان یکی از علل مهاجرت روستاییان دانست که به دلیل صنعتی شدن با الگوی سرمایه داری وابسته، عارض کشورهای توسعه نیافته می شود. این الگو سبب تمرکز فزاینده توسعه در یک یا چند نقطه خاص و محرومیت و پس افتادگی منطق دیگر

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد نظام سکونتگاهی، سلسله مراتب، سازمان فضایی، نظام شهری Next Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد روستا- شهر، توسعه روستا، توسعه نیافتگی، توسعه یافتگی