منبع پایان نامه ارشد درمورد کاروانسرا، هنر اسلامی، هنر ایران

دانلود پایان نامه ارشد

کرد. عناصر اصلی بازار عبارتند از: راسته،‌ که اصلی ترین مسیر بازار محسوب می شود که یا موازی و یا متقاطع بوده اند وقتی دو راسته اصلی همدیگر را قطع می کردند چهار سو یا چهار سوق بوجود می آمده است.
دکانها در دو سوی راسته اصلی و راسته های فرعی (رسته) قرار داشتند برخی از راسته ها به عرضه کالاهای مخصوصی اختصاص داشته مانند مسگرها در میدان گنجعلیخان کرمان یا بازار زرگرها، محلی نیز بنام سرای خان وجود داشته که هما تجارتخانه است و نمونه جنس از این محل تحویل گرفته شده و در جاهای مختلف پخش می شده اغلب سراها دو طبقه بوده و همه آنها دارای حیاط مرکزی بودند تقریباً‌در تمامی شهرهای ایران سراهای زیبایی وجود دارند از سراهای بزرگ و مشهور «سرای گنجعلیخان کرمان» را می توان نام برد.
خانبار یا کالنبار در بازار محل انبار کالا و کار روی اجناس بوده، محوطه بزرگی در پشت سراها بوده که در آنجا چند کارگاه دستی کوچک و انبار قرار داشته که یا اجناس را در آن نگهداری می کردند و یا عناصر مختلف یک جنس در آن محل جمع می شده و با کار روی آنها جنس را بدست می آوردند. در پشت سرای گنجعلیخان کرمان هنوز کالنبارهایی باقی مانده است.
قیصریه از دیگر عناصر بازار بوده که به معنی – سرای دراز است و محل کار صنعت گران و پیشه وران ظریف مانند زرگران و بزازان بوده، قیصریه در داشته و از آن حفاظت می شده است از قیصریه های زیبا می توان به قیصریه ابراهیم خان کرمان و قیصریه وکیل شیراز اشاره نمود. در قیصریه ابراهیم خان کرمان، مغازه ها دو طبقه است و جلوی مغازه باز است و پشت آن کمر پوش شده و در طبقه بالای آن کارمی کنند. طول بازارها اندازه مشخص و معینی نداشت و نسبت به وسعت شهر و رونق بازار متفاوت بود. در ساختمان بازارها از بهترین مصالح و شیوه های معماری استفاده می شده. ستونها و دیوارها بیشتر از سنگ و آجر بود و برای پوشاندن سقف از گچ و آجر استفاده می کردند پشت بام بازارها هم بیشتر با کاهگل پوشانده می شد. اصلی ترین میدان شهر معمولاً در نزدیکی بازار بنا می شده و محلی بوده برای برگزاری بازارهای موقت بازارهای موقت در میدان از تجمع عده ای دستفروش وخرده فروش تشکیل می شد، عصرها که عده ای کار را تعطیل می کردند و هوا رو به خنکی می رفت کالاهایی که کمتر در بازار ها جای خاص و معینی داشت، کالاهی ارزان قیمت و نیز میوه و اجناسی که روستائیان برای فروش به شهر می آورند در آن عرضه می شد (سلطان زاده، 1365،281).
آنچه به بازار موقتی در میدان رونق می بخشید جنبه تفریحی بعضی از فعالیتها بود مانند کشتی گیری، نقالی، شعبده بازی و بساط پهلوانی، همچنین اهمیت اجتماعی و سیاسی میدان موجب شد که حکام برای ترساندن دزدان و راهزنان و تنبیه سایر مجرمان محکومین را در میدان به مجازات برسانند (میدان ارگ کرمان) گاهی علاوه بر میدان اصلی، میدانهایی بعنوان وسیله ارتباطی چند بازار و بازارچه و سپری کردن اوقاتی اندک برای مسافران احداث می شد (میدان گنجعلیخان کرمان) این میدانها کارکرد کمتری نسبت به میدان اصلی داشتند و حوزه خدمات آنها محدود به منطقه ای از شهر یا بخشی از بازار بود.

2-1-5- کاروانسرا،آب انبار
ساخت کاروانسراها با توجه به اوضاع اجتماعی – اقتصادی و مذهبی از روزگاران قدیم در ایران مورد توجه خاص بوده است و به طور کلی کاروانسرا به دو گروه برون شهری و درون شهری تقسیم می شوند. آرماتوراپهام پوپ در مورد کاروانسراهای ایران می گوید: «کاروانسراها یکی از کامیابی های پیروزمندانه معماری ایران می باشد در هیچ جا نمی توان توافق کامل بین عملکرد و ساختمان را بیشتر این مکان ها پیدا کرد، طرح اساسی که برای کاروانسراها متداول بود طرحی است ثابت و پایدار، کاروانسراها ممکن است چهار گوش، گود یا هشت گوش باشد. لیکن همگی در اساس بنائی متمرکز است که دیوار خارجی آنها کاملاً‌ بی روزن است و دسترسی بدانها تنها از طریق مدخلی است که به آسانی قابل دفاع است (پوپ، 1365،292).
ساخت کاروانسراها بر پایه طرح چهار ایوانی صورت می گرفت که اطاقهایی اطراف محیط مرکزی را احاطه می کرده اند اطاقها گاهی به چند اطاق تو در تو تقسیم و همیشه از سطح زمین بالاتر ساخته می شدند، اصطبل و محل نگهداری حیوانات از اجزاء اصلی کاروانسرا است. مسائل رفاهی نیز در این بناها مورد توجه بوده،‌ اختصاص دادن محلی بعنوان آشپزخانه، نمازخانه یا مسجد و همچنین اطاقهای مجللی در طبقه دوم برای مسافران بلند پایه از آن جمله است بعضی از اتاقهای کاروانسرا نیز معمولاً‌ با آجر، تخته و سنگ درست شده و با نقاشیهای دیواری و یا کاشیکاری تزئین یافته است. دستگاه کاروانسرا به طور مختلفی به بازارها و مراکز تجارت شهری متصل می گردد، در طول یک بازار می توان به چندین کاروانسرا برخورد.
آب انبار از دیگر بناهای مهم است که بخاطر موقعیت اقلیمی مناطق مختلف ایران ساخت آن بسیار متداول بوده، از روزگار کهن در کنار طرحهای عمده تامین آب مانند ایجاد قنات و ساختمان سد، به ذخیره یابی آبهای زمستانی و مصرف آن در فصلهای کم آب و خشک سالی نیز توجه شده است و آب انبارها را به همین منظور بنا کرده اند. «قدیمترین نمونه به جای مانده، منبع ذخیره آب در چغازنبیل و تخت جمشید است.»(کیانی،16،1377).
آب انبارها به دو گروه کلی عمومی و خصوصی تقسیم می شوندو از نظر معماری آب انبارها شامل: منابع ذخیره آب، پوشش منبع، بادگیر و هواکش، راه پله، پاشیر، سردر تزئینی و کتیبه است که در اشکال گوناگون مکعب، مستطیل، استوانه ای و چند ضلعی ساخته شده است. مصالح ساختمانی آب انبار اغلب سنگ،‌ آجر، آهک شکفته و ساروج است و تعدادی از آب انبارها با آجر و کاشی تزئین شده اند. خزانه بعضی از آب انبارها بسیار بزرگ اسم مثل آب انبار ها بسیار برگ اسم مثل انبار حاج آقا علی کرمان که زیر کاروانسرای آن تماماً‌خالی است و خزانه آب انبار قرار دارد. برای مقاوم نمودن کف آب انبار و جلوگیری از تغییر شکل،‌ کف آن لایه از سرب می ریختند. «سربهای کف آب انبار علی مردان خان در میدان گنجعلیخان کرمان را آقا محمدخان قاجار ییرون آورده و با آن گلوله و توپ ساخت.» (پیرنیا، 215،1374).
آب انبارهای درون شهری معمولاً‌ در محلهایی ساخته می شد ک اهالی هر محله به راحتی بتوانند آب مورد نیاز خود را تامین کنند،‌افرادی نیز آوردن آب از آب انبار را به خانه ها به عهده داشتند که در برابر اینکار دستمزد ناچیزی دریافت می کردند.
2-2- تزئینات معماری
دیوارنگاری هنری است که در ایران به خصوص قدمتی دیرینه دارد. از زمان غارنشینی انسان در فلات ایران تا دوران پیش از تاریخ، دوران تاریخی و دوران اسلامی در ایران شاهد نمونه های متنوعی از دیوارنگاری در اماکن عمومی و خصوصی با موضوعات مختلف روایی، مذهبی، حماسی و … هستیم.
در بناهای ایرانی، نماها به فراوانی و هزینه بسیار زیاد تزئین می یابد. این تزئین که در هر عصر و دوره ای با ابداعات تازه ای همراه بوده . تزئینات معماری معمولاً‌به دو گونه طبیعی و تجریدی ارائه شده اند و هم ظاهر بنا را زیبایی می بخشد و هم فی نفسه از نظر نقش و نگار خاصش به جهت زیبایی شناسی می تواند کاری مستقل باشد. سبکهای هنری ایرانی که در روزگار اسلامی رواج یافته بود بیش از هر چیز تزئینی و در واقع شباهت سبک ها با هم در موضوعهای تزئینی و دوری آنها از قواعد طبیعی شان است،‌اگر چه پژوهندگان جنبه تمثیلی و تجریدی نقش و نگارهای ایرانی را بدلیل ممنوعیت صور انسانی و دیگر نقوش طبیعی در آئین اسلام می دانند اما بررسی هنر پیش از اسلام چنین می نماید که در دوره های هنری در ایران باستان، خصوصاً‌ هنر ساسانی آنچنان در پی نگاشت نقش آدمیان و جانوران نبودند که هنر مسیحی مغرب،‌ بودایی و هندوی شرق. هنر ساسانی در تزئینات معماری، نقوش پارچه و اشیایی از این گونه، گرایشی به سوی طرح های مهندسی یا مضمونهای گیاهی و گل و بته دارد و یا انتزاعی است از نقش آدم و جانوران در هنر مسیحی، هنر ساسانیان کلاً‌تجریدی و انتزاعی بوده و دین در آن دوره هم در این زمینه همان سختگیریهای اسلام را داشته است.
بررسی تزئینات در هنرهای سنتی و معماری پس از اسلام ایران نشان می دهد که هنرمندان اشکال و مفاهیم هنر ساسانی را اقتباس کردند بی آنکه با احساسات اسلامی برخوردی حاصل شود و حتی داستانها یا افسانه های مربوط به این هنر در اسلام بدون بروز اختلاف و برخورد رایج شد. ریچارد.ن. فرای در این زمینه معتقد است: «مضمونهای هنر ساسانی به آسانی مورد پذیرش مسلمین در ایران قرار گرفت که در اصل جانشینان ساسانیان بودند و هنر اسلامی در ایران تا سده دهم (چهارم هجری) کلاً‌ هنری درباری ساسانی تعدیل یافته است (فرای، 195، 1357).
در بررسی هنر اسلامی،‌ فقدان آثار در هنرهای نقاشی و مجسمه سازی را هر بیننده ای حس می کند. تمامی آثار نقاشی و یا مجسمه سازی بصورتی وابسته به معماری و یا هنرهای ظریفه دیگر هستند و جز این هم نمی تواند باشد زیرا دین اسلام هر گونه ارائه تصویر موجود زنده را منع می کند. در گفته های پیغمبر (ص)‌ و در حدیث ها که مکمل قرآنند از منع نقاشی سخن رفته اما تخطی از این دستور را در ایران و هند شاهد هستیم با این وجود هنرمندان مسلمان ایران مشاهده و تصویر طبیعت را مطلقاً‌ بی مقدار می شمارند و می بینم که طرحهای هندسی،‌ گیاهی،‌ حتی انسانی و حیوانی تجریدی و خط نگارهای متفاوت در هنرهای ایران خصوصاً‌ معماری، پیشرفت می کند در این بخش ضمن معرفی نقشمایه های تزئینی در هنر ایران (هندسی، گیاهی، حیوانی، انسانی – خط نگاره ها) به توضیح و سیر تحول هر یک به طور خلاصه می پردازیم.

2-2-1- نقشمایه های هندسی
نقشهای هندسی در دوره های اولیه هنر اسلامی در ایران از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده این نقشها را عده ای از پژوهشگران برگرفته از هنر پیش از اسلام خصوص سفالینه های اولیه می دانند، با آغاز اسلام،‌ هندسه از اهمیت والایی برخوردار شد زیرا اشکال و ساختمان هندسی با مفاهیم نمادین، کیهانی و فلسفی اهمیت یافت. در معماری، پیروی کامل از اصول هندسی در نقشه ها و نماها مبنای هماهنگی منظمی بود که از ویژگیهای هنر اسلامی است. طرحهای تزئینی مبتنی بر هندسه، تمام سطوح را زیر پوشش می گرفت و به وسیله این نقشها تمام ستونها، سقف ها، گنبدها و غیره را به ویژه در بناهای مذهبی تزئین می کردند و انجام آن توسط مصالح مختلف صورت می پذیرفت. «انواع بیشمار اشکال هندسی طرحهای مختلفی را به وجود می آورند که انعطاف پذیر بوده و چون با مصالح ریز می توانستند تنظیم شوند، اجرای آنها در هر گونه مکان و فاصله ای امکان داشت و استفاده از آنها در هر جایی از لحاظ شکل بندی بلامانع بود.» (ماهرالنقش، 17،1361).
رابطه نزدیکی میان هندسه، کیهانشناسی و نمادگرایی، پژوهشگرانی را به تعبیرهایی مابعد الطبیعی و مذهبی در مفهوم هندسی طرح های ارائه شده و شبکه های فرضی که بنای طرحها هستند هدایت کرده است. شاید طرحهای هندسی صرفاً جنبه تجریدی نداشته بلکه از مفهومی مقدس بویژه در مفاهیم مذهبی اشباع شده باشد ولی نامحتمل می نماید هنرمندی که روی دیوار نقاشی می کرده و یا بر روی یک کاشی نقش می زده این امر در نظر داشته باشد.
وی بیشتر آموزه های استاد و مهارتهای سنتی خویش را به نمایش گذاشته و بی شک تفسیر فیلسوفانه نقوش سنتی دست ساخت خود را به دیگران واگذار کرده است.
تزئینات هندسی در هنر ایرانی در دوره پنجم هجری (11 میلادی) به اوج اهمیت و شکوه خود رسید که این، ناشی از همخوانی و سازگاری بسیار آن با قالبهای آجر و کاشی بود و جای شگفتی نیست که این تزئینات در معماری جایگاهی والا یافت. عمده اشکال هندسی که در هنر ایران به کار می رفت، مثلث،‌مربع و دایره بود، ایرانیان در بهم پیوستن و در هم تنیدن و وارد کردن برخی از این اشکال در شکل دیگر ابتکار خود را نشان داده اند.
طرحهای هندسی در اصل بسیار ساده اند، آنها را می توان تنها با استفاده از پرگار و خط کش و دانستن نحوه ترسیم چندشکل ساده هندسی رسم کرد،طرحها را می توان به سهولت بزرگ یا کوچک کرد. با تکرار این شیوه ها و تقسیمات و افزودن خطوط مستقیم و منحنی، می

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد شهرهای اسلامی، خواجه نظام الملک، کتیبه نگاری Next Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد هنر اسلامی، دوران اسلامی، هنر ایران