منبع پایان نامه ارشد درمورد کاروانسرا، رضا عباسی، معماری اسلامی

دانلود پایان نامه ارشد

شریف «انا مدینه العلم و علی بابها» نقش بسته است و نیز اسما متبرکه و آیات قرآنی موجود در این بنا نظر عده ای را مبنی بر مدرسه بودن این مکان تقویت می کند، اما آنچه که مسلم است در دوران قاجاریه و پس از آن از این محل بعنوان کاروانسرا و جایی جهت حمل و نگهداری کالاهای وارداتی بین بازاریان استفاده می شده متاسفانه عدم نگهداری صحیح از این مکان که شاید از نظر تزئینات کاشی و نقاشی یکی از منحصر بفردترین نمونه های باقیمانده از دوران صفویه می باشد باعث شده که اکثر قسمتهای این کاروانسرا خصوصاً تزئینات آن از بین برود و جا دارد مسئولین امر توجه بیشتری به این مکان نشان دهند.

3-1-2- مسجد گنجعليخان
مسجد يا نمازخانه گنجعليخان در ضلع شرقی و در جوار سرای گنجعلیخان و همجوار با مدرسه واقع شده و در بدنه داخلی طاقنما تزیینات گچبری با طرح گره دیده می شود. در انتهای این نما سردری کوچک با طاق مقرنس کاری وجود دارد که ورودی مسجد است. سنگ نبشته بالای ورودی که با خط نستعلیق نوشته شده چنین است:
به عهد دولت عباس شاه آنکه جهان گشت زعدلش بهشت
گنجعلیخان در سبع و الف بانی این مسجد طاعت سرشت
به استناد کتیبه، تاریخ احداث مسجد ۱۷۰۰ هـ . ق. است. فضاي داخلي اين مسجد کوچک به ابعاد 25/5 × 5 متر و مساحت 5/27 متر مربع مي باشد. در این مسجد کوچک اثری از تمامی هنرهای ظریفه معماری مانند گچبری، خطاطی، حجاری، کشته بری، درودگری، کاشیکاری، مقرنس کاري، کاربندي، نقاشي هاي زيبا به چشم می خورد و به همین جهت می توان آن را موزه ای از هنرهای عصر صفویه دانست. (شكل 3-4)
نور داخلی مسجد از نورگیرهای جانبی و سقف تأمین می شود. (شكل3-5)
کتيبه پاکار سقف به خط “شهاب الدين کرمانی”، خطاط عصر صفوي است که سوره مبارکه جمعه را با يک رنگ (خط و زمينه) نگاشته است(فریبا کرمانی، 1385).

3-1-3- حمام گنجعليخان
حمام که احتیاج عمومی را از جهت نظافت و بعضی تکالیف مذهبی تامین می کرد، کم و بیش به کمک آب انبار برای بالا بردن سطح بهداشت و سلامت عمومی یک عامل بزرگ به حساب می آید و از جهتی دیگر مرکز خبرها و اطلاعات اجتماعی و بهره وریهای دیگر هم بود. در طرف جنوب میدان و در راسته بازار بزرگ، حمام گنجعلیخان وجود دارد که به حمام خان معروف است، این حمام از شاهکارهای معماری شرق است و مجموعه ای است از تلفیق هنر معماری و کاربرد مصالح گوناگون با فضایی مناسب، حمام گنجعلی خان از بناهای زیبای دوره صفوی است و نقاشی های دیواری نقش بسته بر سقف و دیوارهای آن از نمونه های جالب توجه نقاشی های دیواری عامیانه در ایران است. نقاشی ها نشانگر نقوش حیوانی، انسانی و گیاهی روایتگر شکار، رزم و نبرد حیوانات مختلف چون فیل، گوزن، خرگوش و … می باشد. با این حال نقوش گیاهی گل، بوته های مختلف و علف در میان سایر نقوش به صورتی طبیعت گرا ترسیم شده اند.(شكل3-6)
معمار حمام، استاد محمد معمار یزدی است، معماری که به حق اوضاع اقلیمی، اقتصادی و فرهنگی زمان و محوطه خود را می شناخته و در ایجاد خلق آثار هنری از هنرمندانی چون علیرضا عباسی کمک و یاری گرفته است. حمام در فضایی به طول 64 متر و عرض 30 متر بنا شده است و کاشیکاری، نقاشی، گچبری، مقرنس کاری و کاربندیهای زیبا و بسیار ظریف زیبنده نمای آن است.
حمام از دو بخش رختکن و گرمخانه تشکیل شده و در قسمت رختکن با ایجاد قرینه سازی در ایوانها و ایوانچه ها و ستونهای سنگی فضایی مناسب به وجود آمده است. «رختکن حمام به طول 10 متر و عرض 5/7 متر می باشد که به شش غرفه تقسیم گردیده است و هر غرفه مخصوص یک طبقه از اجتماع بوده است. (شكل 3-7)
در بخش گرمخانه قسمت خصوصی از عمومی جدا شده است و شبکه آبرسانی منظمی آب را به خزینه و حوضچه های اطراف منتقل کرده است. موضوع قابل توجه در معماری گرمخانه، پیروی و هم شکلی کف گرمخانه با سقف است بعنوان مثال اگر سقف به شکل لوزی است. سنگهای کف آن نیز لوزی است بخش گرمخانه به طول 5/6 متر و عرض 6 متر می باشد که شامل یک حوض آب سرد با طاقی شبیه خیمه است و 8 ستون بر زیبایی این قسمت افزوده اند(شكل3-10)
سیستم کانال کشی حمام بدین گونه بوده است که آب قنات به طور کامل از آن عبور می کرده و فواره ها در قسمت شاه نشین و سایر گوشه ها آب افشانی می کردند، همچنین دو سنگ مرمر بزرگ در نورگیری گرمخانه دخالت مهمی داشته اند، حمام گنجعلیخان تا پنجاه سال پیش از این دایر بوده است و در سال 1348 با قرار دادن تعدادی مجسمه در داخل حمام به نام موزه مردم شناسی افتتاح می شود.
تزئینات در حمام بسیار متنوع و متفاوت است سردر ورودی حمام مزین به نقاشیهایی با تصاویر حیوانی و انسانی است و نقوش گل و اسلیمی های کوچک تا نشان سرو و اشکال مختلف حیوانات و پرندگان در کنار هم قرار گرفته اند و از نماد انسان با لباسهای شاهانه و نظامی نیز در بین اشکال مختلف استفاده شده است و آنچه در این بین بیش از هر چیز جلب توجه می کند نظم نقوش هندسی، گل، گیاه و اسلیمی ها و بی نظمی و در هم بودن اشکال حیوانات و انسانها، رنگهای گرم بر نقاشی ها غالب است و در زیر نقاشیها عمل (میرشکرالله) نقش بسته است، نحوه ترکیب بندی و رنگ آمیزی نقوش نشان می دهد که متعلق به دوران قاجار هستند. (شكل3-8)
در پایین سردر ورودی و زیر نقاشیها کتبیه ای از سنگ مرمر سفید با اشعار و خط نستعلیق برجسته به چشم می خورد که با صراحت باید گفت استحکام و زیبایی خطوط آدمی را به تحسین وا می دارد، با اینکه نامی از خطاط برده نشده اما بواسطه کتیبه ای دیگر که در این مجموعه در بالای سردر کاروانسرا است و نام علیرضا عباسی خطاط مشهور دوران صفوی بچشم می خورد می توانیم بدون تردید این خطوط را نیز به او نسبت دهیم. .(شكل3-9) کاشیکاری در حمام گنجعلیخان هفت رنگ است و رنگ غالب بکار رفته لاجوردی می باشد و معمولاً از چند رنگ بیشتر استفاده نشده است که شامل لاجوردی، فیروزه ای، قهوه ای و زرد است. کاشیکاری غرفه های رختکن با یکدیگر قرینه می باشد و حاشیه دور تا دور کاشیها نقوش گیاهی و گل و بته است رنگ زمینه کاشی غرفه های پیشنه وران و بازرگانان لاجوردی و غرفه های روحانیون و خوانین فیروزه ای است و کف هر غرفه با کاشیکاری ساده فیروزه ای رنگ،‌ فرش شده است. در راهروی ورودی به گرمخانه کاشیکاری قرینه ای وجود دارد با نقش خورشید و بند اسلیمی در بین آنها. دو طرف این راهرو دو سکو وجود دارد که قبلاً‌جایگاه دلاکان و کارگران حمام بوده. همچنین صاحب حمام نیز در این قسمت می نشسته. این دو سکو دارای کاشیکاری قرینه می باشد که ردیف اول این کاشیها نقوش گیاهی و ردیف دوم شامل نقوش انسانی می باشد که به صورت هفت رنگ کار شده است.
تصاویر انسانی به کار رفته در کاشیهای مستطیل شکل نشان می دهد که کاشیها متعلق به دوران قاجار می باشد. زیرا که اوج تصویرگری در دوران قاجار است هر چند که در اواخر دوران صفویه نیز از شمایل نگاری در کاشیها استفاده می شده اما ویژگی این تصویرها بر روی کاشی این است که خود تصویر مینیاتور را بدون طراحی جدید، عیناً‌ بر روی کاشی هفت رنگ پیاده کرده اند.
از نظر رنگ آمیزی و پخت نیز نواقصی بنظر می رسد از جمله شره کردن رنگ آبی پخش شدن و نفوذ آن در سطح کاشیها، این ضعف در دیگر رنگها نیز بچشم می خورد. تصاویر کاشیهای تصویری در حمام گنجعلیخان شامل تصویر یک زن در حالت های مختلف است از جمله دایره زدن، چنگ نواختن، جام در دست و … که با لباس های مختلف و رنگهای متفاوت کشیده شده و در یک قاب محراب مانند قرار گرفته اند. (شكل3-11)
این موضوعات می تواند وسیله ای برای پر کردن فضا و کامل کردن ترکیب بندی باشد،‌ نحوه صورت سازی کاشی های تصویری،‌ رنگ آمیزی زمینه و لباسها و کنار هم چینی رنگ ها نشان می دهد که این کاشی ها در دوران قاجار کار شده اند. نمونه این نوع کاشیکاری را در قسمت خزینه حمام نیز می توان دید که به مرور زمان تخریب شده اند.
سردر کلیه طاقهای قسمت گرمخانه نیز بوسیله کاشیکاری با طرحهای گیاهی تزئین یافته است. زنگ زمینه کاشیها لاجورد می باشد و نقوش اسلیمی و ختایی به رنگهای سفید،‌ فیروزه ای،‌ حنایی استفاده شده اند. از دیگر عجایب این حمام این است که بین تمام قطعات سنگی که برای ساختن آن به کار برده شده سرب ریخته اند و این سرب بدلیل حالت ارتجاعی، از فرو ریختن حمام در زمان زلزله جلوگیری می کند.

3-1-4- آب انبارگنجعليخان
از دیگر بناهای مجموعه گنجعلیخان آب انباری است که در تاریخ 1029 هجری قمری ساخته شده است این آب انبار در طرف غربی میدان، داخل بازار مسگری واقع شده به طول 5/19 متر و عرض 10 متر که ذخیره ای حدود 2 میلیون لیتر آب داشته است. قسمتهای عمده آن عبارتند از: منبع ذخیره آب،‌ پوشش منبع بادگیر، هواکش،‌ راه پله، سردر تزئینی و …
در گذشته آب شهر از این مکان تامین می شده است، این مکان بنام علیمردان خان پسر گنجعلیخان بنا شده و کتیبه آن بر روی سنگ مرمر با خط نستعلیق برجسته به قلم علیرضا عباسی شامل شعری دلنشین است و تاریخ بنای آن انبار را در بر دارد،‌ سر در آب انبار دارای کاشیکاری با نقوش گیاهی و اسلیمی بسیار زیبایی با تکنیک هفت رنگ است رنگ زمینه این کاشیکاری لاجورد می باشد وشاخه های اسلیمی به رنگ زرد و سیاه و شاخه ختایی به رنگ فیروزه ای و سفید ترکیب بسیار زیبا و دلنشینی را ساخته است. گردشها و پیچشهای زیبای اسلیمی در این اثر منحصر بفرد است و می تواند گویای این امر باشد که طراح آنرا از صفحات تذهیب و کتاب آرایی وام گرفته است. در هیچ یک از کاشیهای هفت رنگ مجموعه گنجعلیخان کرمان نمی توان قطعه ای را به ظرافت کاشیکاری بالای سر درآب انبار دید. سقف آب انبار فاقد کاشیکاری است است و کاربندیها و نقاشیهای دیواری آنرا تزئین نموده است موضوع نقاشیهای سقف نیز شناخته ختایی و اسلیمی است که اکثراً‌ بر روی زمینه نارنجی رنگ با رنگهای لاجوردی و قرمز کار شده است. احتمال می رود که این سقف در دوران قاجاریه مرمت شده باشد و نقاشیها نیز مربوط به این دوران باشد،‌استفاده از رنگهای زرد،‌ نارنجی و قرمز این حدس را بیشتر قطعی می کند. سقف آب انبار در دوران معاصر نیز به روش نه چندان دلپذیری مرمت شده است. پس از سقف،‌ با پیمودن چهل پله به کف آب انبار می رسیم که برای محکم بودن پایه آب انبار و همچنین خنک ماندن آب در آن،‌ مقدار زیادی سرب در زیر آب انبار بکار رفته است. استاد محمد کریم پیرنیا در این مورد در کتاب خود معماری اسلامی ایران می گوید:‌«برای مقاوم نمودن کف آب انبار و جلوگیری از تغییر شکل در کف آن و همچنین خنک ماندن آب در تابستان لایه ای از سرب می ریختند، سربهای کف آب انبار علیمردان خان در میدان گنجعلیخان کرمان رادر زمان آقا محمدخان قاجار بیرون آورده و با آنها گلوله توپ ساختند.» (پیرنیا،125،1374).
در دیواره های طرفین آب انبار نیز نمونه ای از آجر کاری بهمراه آجر لعابدار به رنگ لاجورد را می بینیم و خط بنایی مربعی شکلی نیز در وسط این آجرکاریها به رنگ لاجورد با زمینه حنایی (قهوه ای) و با حاشیه فیروزه ای نصب شده است.

3-1-5- ضرابخانه گنجعليخان
در ضلع شمالی میدان و مقابل حمام گنجعلیخان،‌ ضرابخانه ای به طول 5/18 متر و عرض 5/8 متر قرار دارد که جزء‌ مجموعه گنجعلیخان می باشد. نقشه آن 8 ضلعی است و عبارت است از: یک طاق چهار ایوان، چهار غرفه و چهار زاویه. مصالح اصلی این بنا آجر و گچ است و تزئینات آن گچبری که شامل طرحهای خشتی است و فاقد تزئینات کاشیکاری می باشد. در گذشته این مکان، محل ضرب سکه و مسکوکات طلا و نقره دولتی بوده است. پس از خاکبرداری سقف آن سکه هایی از عصر صفوی بدست آمده که کارکرد آن را تایید می کند. این بنا پس از تعمیرات مفصل به موزه سکه تبدیل شده است.

3-1-6- بازار ومیدان گنجعليخان
در طرف شمال میدان، بازار معروف گنجعلیخان می باشد که امروزه قسمتی از بازار مسگری است و شامل دو راسته غربی وشمالی می باشد. راسته غربی آن به طول 98 متر و عرض 6 متر و راسته شمالی آن به طول 43 متر و عرض 5/5 متر است،‌ این بازار حد فاصل چهار سوق و بازار اختیاری است و در ضلع شمالی

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد کاروانسرا، دوران تاریخی، نگارگری ایران Next Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد کاروانسرا، دوره سلجوقیان، دوره سلجوقی