منبع پایان نامه ارشد درمورد هنر ایران، دوره اسلامی، هنر اسلامی، دوره ساسانی

دانلود پایان نامه ارشد

آسمانی باشد.
با دقت و تأمل در تذهیبهای قرآن در مییابیم که مذهّب، ظرایف و توانمندی بیمنتهای نمادهای مجرد سنتی را به خوبی درک کرده و به کار گرفته و از شبیهسازی و صراحتهای شکلی اجتناب کرده است. مهمتر اینکه مذهب هرگز مایل نبوده تزئینات صفحه، بیش از اندازه به چشم بیاید و بیش از متن توجه را جلب کند و اصطلاحا صدایی بلندتر از صدای قرآن داشته باشد. هدف مذهب، نمایش بُعد عالیتر یا عمیقتر متن است و سعی دارد روح را در جهت ادامه تعمق هدایت کند و تزئینات موجب تجسم زودرس خیال نگردد. آنچه مسلم است این واقعیت میباشد که هنرمندی با تمام خلوص حداکثر تواناییهایش را به کار گرفته تا در حد امکان فضایی روحانیتر را ارائه دهد که شایستگی در بر گرفتن کلام آسمانی را داشته باشد (افشار مهاجر، 1380: 19 و 18).

شکل شماره – دوره سلجوقی

2-7- پیشینه تذهیب
هنرهای شکلی و تزئین از قدیمالایام در بین ایرانیان رواج داشته است. پس از ورود اسلام نیز هنرمندان مصور استعداد هنری خود را در آراستن و تذهیب کتب دینی و نقاشی و مصور ساختن مساجد به کار بردند.
در زمان حکومت سلاطین ترک بر ایران نیز این هنرها از اهمیت فراوانی برخوردار بودند. مغولان نیز با وجود ویرانگریهای فراوان، در اثر زندگی در ممالک متمدن و ارتباط با آنها با امور هنری و عمرانی آشنا شدند و با علاقهای که داشتند خالق آثار هنری بسیار گردیدند. (ایزدی، 1388: 93) همچنین مسیحیان روم شرقی نیز کتاب مقدس خود را با تصاویر ملائک و قدیسان به رنگ زر و فیروزه که هر دو نشانه الوهیت و معنویت بودند میآراستند. غیر کتب مذهبی، نامههای برخی از سلاطین قدیم نیز به زر نوشته و آراسته میشد (پناهیان پور، 1383: 193).
بدین ترتیب آرایش و تزئین صفحات مُذهب در آغاز مخلوطی از نقوش ساسانی، بیزانسی، نبطی و در قسمتی ملهم از کتب دینی یهود و مسیحیت شرقی (نسطوری) بود. بعدها ذوق، ابتکار و نوجویی هنرمندان، این نقوش را از سادگی درآورد. البته باید گفت که آرایش و تذهیب بسیاری از نسخهها از خامه و سرشت ایرانیان نشأت گرفته است. اما برخی از پژوهشگران، به دلیل اطلاعات اندک از مراحل نخستین تذهیب، آنها را به غلط میراث عربی پنداشتهاند. عربی بودن زبان بسیاری از کتب، از جمله قرآن، هم در القای این اندیشه بیتأثیر نبوده است (زارعی مهرورز، 1373 :128).
بنابراین میتوان این گونه اظهار کرد که هنرهای تزئینی دوره اسلامی از ابتدا به خودی خود و مستقل به وجود نیامدهاند بلکه با به کارگیری بسیاری از عناصر تزئینی هنرهای ایرانی مرسوم در آن زمان- هنر ساسانی- شکل گرفته است؛ هنر ساسانی یکی از پربارترین دوران در تاریخ هنر ایران میباشد و این هنر نقش به سزایی در شکلگیری سبک هنری دوره اسلامی داشته است. با عنایت به این موضوع که هنر ایران قبل از اسلام، در دوره ساسانی یک هنر نمادین و تا حدودی متأثر از مَذهب بود؛ هنرمندان مسلمان، بسیاری از نقشهای نمادین و قالبهای هنری پیشین را به عاریه گرفته و به مرور زمان، بخشی از این مفاهیم را بر اساس جهانبینی اسلام تغییر داده و هویتی کاملا اسلامی بدان بخشیدند (خزایی، 1385: 37).
با سقوط ساسانیان و ظهور اسلام در ایران، بسیاری از نقوش ساسانی در سدههای اول هجری، مورد استفاده قرار گرفت. رد بسیاری از شاخصههای نمادین و اسطورهای هنر دوران قبل را در این آثار میتوان یافت. این موضوع سبب شد که هنرمندان مسلمان ایرانی، شاکله هنر اسلامی را بر بسیاری از عناصر هنری ایران باستان که همسو با فرهنگ اسلامی بود، پی نهند (خزایی، 1385: 42).
با سپری شدن سدههای متعدد از روی آثاری که از دوره ساسانی برای ما باقی مانده، بهراحتی میتوان تاثیرات و الهاماتی را که هنر ایران از روزگار قبل از اسلام دریافت کرده، تشخیص داد (پوپ، 1378: 5).
اردشیر مجرد تاکستانی نیز در این باب نقل میکند: “پیشینه آذین و تذهیب در هنر کتابآرایی ایران، به دوره ساسانی میرسد. بعد از نفوذ اسلام در ایران، هنر تذهیب در اختیار حکومتهای اسلامی و عرب قرار گرفت و هنر اسلامی نام یافت. اگرچه، چند زمانی این هنر از بالندگی فرو ماند، اما دگربار، پویایی خود را به دست آورد. اگر به صورتی دقیق به تذهیب نگاه کنیم حرکت و تحول آن را در طول تاریخ میبینیم. چنانکه در دوره سلجوقی مذهبان، آراستن قرآنها، ابزار و ادوات، ظرفها، بافتهها و بناها را پیشه خود ساختند. در سده هفتم خطوط تذهیبها ظرافتی خاص به خود گرفت. ترنج، شمسه، لچکی و تاج هم رواج یافت. همچنین علاوهبر ظرافت حرکات اسلیمی، طرحها و شکلها نیز تنوع یافت و در عصر تیموری به اوج خود رسید. در این سدهها تذهیب از حیث دقت در جزئیات، کیفیت رنگها و کمال آنها شاخص بودند و زیباترین آثار تذهیب شده به وجود آمد. هنرمندان به خواست سلاطین از سراسر ایران فرا خوانده و در کتابخانههای پایتخت به کار گمارده شدند” (تاکستانی، 1372 :26).
بنابراین هنر تذهیب در طی زمان همواره راه کمال پیمود و پیوسته در حال تکامل و پختگی بود و روند صعودی داشت. به همان اندازه که نسبت به خوشنویسی توجه میشد، تذهیب نیز مورد علاقه بزرگان و امرا واقع گردید و در نقاط مختلف ایران؛ خراسان، تبریز، شیراز و … مراکزی جهت پرورش مذهبان به وجود آمد و در دوران مختلف جامههای گوناگون بر تن کرد. در سده سوم و چهارم ساده و بیپیرایه، در سده ششم و هفتم متین و منسجم و در سده هشتم باشکوه و مجلل بود (زارعی مهرورز، 1373: 128).
همانطور که مشاهده کردیم تذهیب همچون دیگر هنرهای کتابآرایی، تابع شرایط تاریخی بوده است، یعنی در حالت امنیت و حمایت پادشاهان و امرا (همچون دوره تیموری). اوج میگرفته و در بحرانهای تاریخی و اجتماعی رو به افول نهاده است. این هنر در طی تکامل و اوج خود، به تدریج از عامه مردم فاصله گرفت و فقط مختص پادشاهان، امرا و بزرگان شد (زارعی مهرورز، 1373: 135).

2-7-1- مانی
مانویت یکی از پایهگذاران هنر کتابت و تذهیب است. در حقیقت اهمیت مانویت در هنر ایران از این روست که به نقاشی و کتابآرایی نوعی اصل اخلاقی بخشیده، آن را زنده نگه داشته و شیوهای سنتی و قراردادی در آن پدید آورده است (یگانه بهادر، 1388: 140).
نام مانی آنچنان با هنر نقاشی پیوسته که ممکن نیست در گفتاری درباره هنر کتابآرایی ایرانی از یادآوری نام وی خودداری کرد. گفتهاند که مانی برای آسان ساختن فهم فلسفه بسیار مشکل آئین خود مفاهیم مجرد آنها را به وسیله طرحها و رنگها نقش میکرده و به این ترتیب حکمت ماوراءالطبیعه درون خویش را بیان میکرده است. احتمالا بیشتر نقاشیهای مانوی به شیوه انتزاعی بوده و به وسیله تاریک و روشنیها و بهویژه رنگهای طلایی، مبارزه نور و تاریکی را نمایش میداده است. باید به خاطر داشت که سنت کتابآرایی و تذهیب مانویان به کلی در داخل ایران به دست فراموشی سپرده نشده و این هنر در آثار دورههای بعد اثر فراوان گذاشت. مسلمانان سعی داشتند سنت مانویان را ادامه دهند هرچند در این میان با مخالفت و اعتراض برخی محافل سنتی در ارتباط با کاربرد هرگونه علامتی به جزء عین وحی در داخل کلامالله روبرو شدند (اتینگهاوزن و گرابر، : 121).
طبق گفته پوپ: “از مشخصات بارز کتابآرایی مانوی استفاده از فلز طلا در تزئینات، حاشیه و جلد براي نمايش روشنايي بوده است”(پوپ، بی تا:9 ).. آنها برای نقطهگذاری یک لکه سیاه و دور آن را یک بیضی با رنگ صورتی یا نارنجی میکشیدند و گاهی هم بهجای لکه، گل زیبای رنگارنگی میگذاشتند. با این حال آنها اجازه نمیدادند نوشته آن قدر تزئین شود که اصل با عنصر تزئینی مخلوط گردد. نوشتهها و از جمله عنوانها همیشه خوانا باقی میماند (بهادر، 1388: 154). همچنین روی یکی از نسخ، عنوان به رنگ زرین و درشتتر از متن در میان ترنجی نوشته و ترنج با شاخه و برگ تزئین شده است. (پناهیانپور، 1383 : 193).

2-8- نقوش
ایرانیان از زمانهای بسیار دور به نقوش جانوران، گیاهان و درختها شکل ویژهای داده و آنها را طی قرنها تکرار و تکمیل کردهاند؛ آنچنان که این کار، خود به مانند آئینی در آمده و کمکم با گذشت زمان این طرحها و نگارهها پرکارتر و پیچیدهتر شده و از اصل خود دور افتاده است. هنرمند مسلمان این پیشینه شکلی را در تزئین صفحات کتاب آسمانی به کار گرفته و از شکل کردن هر صورتی پرهیز میکرد تا فکر انسانی که صفحه قرآن را مینگرد و میخواند، به چیزی بیرون از خودش معطوف نشود. طراحی صفحات قرآن، دورنمایی را نمایش میدهد که همه اجزاء آن به یک مرکز توجه دارند که دیدنی نیست، اما وحدت تکاملیافته بصری حاکم بر صفحه برای هر انسانی که اندک ذوق و حساسیتی داشته باشد، کاملا محسوس است.
بنابراین نقش و رنگ از کهنترین و در عینحال بنیادیترین شیوههای تزئینی در هنر شرق است. «آراستن» که سرچشمه و هدف اصلی هنر ایرانی میباشد، فقط برای خوشایندی چشم یا شادی ذهن نبوده و غالبا معنایی ژرف و والا در میان این ظاهر آراسته حضور داشته است. بهویژه در آرایش صفحات قرآن، این زیبایی و جذابیت بصری بسیار عمیق بوده و هنرمند توانسته است که سطح دو بعدی اثر را مبدل به شکلی از مراتب وجود سازد و او را متوجه جهانی مافوق این جهان نماید. از همان آغاز هنرمندان این سرزمین کوشیدهاند نقشهایی بنگارند که کنایه و نشانههایی از اشکال و اشیاء دور و بر آنان بوده باشد، هنگامیکه این نقوش بر باورهای دینی استوار باشد و همبستگی میان هر نشانه و رموز مذهبی دریافت گردد، آنگاه ژرفترین تأثیر را پدیدار میسازد (افشار مهاجر، 1380: 20 و 21).
با نگاهی به آثار اصیل هنر اسلامی از همان قرون اولیه دوره اسلامی تا به امروز در مییابیم «تزئین و زیبایی» در این آثار از جایگاه والایی برخوردار میباشد. در حقیقت یکی از مهمترین عوامل شکلدهنده هنر ایران، در طول دورههای مختلف، حضور نقوش تزئینی است که ریشه در سنت و آداب معنوی دارد. هنرمندان در طراحی این نقوش کوشیدهاند تا اثری دلپذیر و زیبا، مطابق با نیازهای جسمی، روحی و فطرت انسان فراهم سازند. نقوش اگرچه به صورت انتزاعی نقش شدهاند ولی با نظم، تعادل و آرایشی قابل فهم، هیچگونه هرج و مرج مبهوتکنندهای به روح و عقل عرضه نمیکنند. به طور کلی آثار بصری هنرمندان ایرانی بهویژه در دوران اسلامی به شکلی تجریدی، با نظمی تزئینی و تناسبی هندسی تجسم یافته است. این مؤلفهها خود عناصر مهم مبانی هنر هستند. معنایی که با درک آن انسان زمینی را به فراسوی ملکوت اعلی رهنمون میسازد (خزایی، 1386: 4 و 5).
در این تزئینات دوری از طبیعت محسوس و رفتن به جهانی ورای آن، با صور تمثیلی از اشکال هندسی، نباتی، اسلیمی، ختایی و گرهها به وضوح به چشم میآید و وجود چنین تزئیناتی، فضایی روحانی به آن میبخشد. (سیر تحول هنر تزئینی ایران در دوره اسلامی، 1381 :12). بنابراین آرایههای تزئینی، عناصری تجملی و زائد نیستند و از مهمترین شاخصههایی میباشند که از قرون اولیه در قرآنها نمود داشته و در تمامی آثار نفیس به چشم میخورد و طی دورههای تاریخی دچار تغییر و تحولات فراوان شده است (قندهاریون، 1389: 8).
نقوش و اشکالی که در تذهیب بهعنوان عناصری نمادین از عالم غیب نمایان میشوند، در حقیقت نشان از عالم علوی است و از این رو سبب تذکر و توجه انسان به گذر از صورت ظاهری و عنایت به عوالم قدسی میگردد که در صورتی وحدانی و کاملا رمزگونه شکل گرفته است. در این نوع از بیان هنری، وحدت آنچنان آشکار است که حتی اشکال جزئی نیز در درون خود از وحدت و انسجام وحدانی برخوردارند. هنرمند نیز برای نمایش چنین وحدتی به یاری هندسه مقدس و قوانین طراحی، برگرفته از مبداء نور، وحدت را با نظمی شگفتانگیز و درخشان نمودار میسازد (ایرایی، 1380: 22).
نقوش تجرید شده گل و گیاه که با ذهن خلاق هنرمند در هم آمیخته شده، زینتگرای تمامی شاخههای هنر اسلامی است. اصلیترین عناصر کاربردی نقوش تزئینی نقطه، خطوط مقطع، زیگزاگ، سهگوش، چهارگوش، دایره، نقوش مواج، صلیب شکسته، دوایر و نقوش درهم است، که از تکرار و در کنار هم قرار گرفتن این خطوط، سطوح و نقطهها، فرمها و نقوش تزئینی هندسی به گونهای

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد قرآن کریم، جهان اسلام، زیباشناسی، تمدن اسلامی Next Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد هنر اسلامی، نقوش هندسی، دوران اسلامی، دوره اسلامی