منبع پایان نامه ارشد درمورد هنر اسلامی، دوران اسلامی، هنر ایران

دانلود پایان نامه ارشد

توان طرحهای نامحدودی به وجود آورد هر بار که شبکه ای رسم می شود مجالی برای تجربه فردی به دست می آید اگر چه اکثر این گونه طرحها بسیار پیچیده به نظر می رسند. رمز و رازی در آنها وجود ندارد. آنچه لازم است رویکردی منطقی و دست و روانی کارآزموده است. بهترین راه برای درک نقشهای هندسی رسم آنهاست. «ویژگی نقش ها و تزئینات هندسی استادانه ایرانی خوشنمایی و گوناگونی آنهاست و بیشتر از تزئینات هندسی سایر ممالک اسلامی پیچیدگی دارد که گواه اندیشه ژرف و هندسی و جنبه علمی پدید آورندگان آن است که جنبه ابزاری خسته شده ای را که در برخی نقشهای هندسی مناطق اسلامی دیگر می بینیم می زداید.»به اعتقاد برخی از پژوهشگران نقشهای هندسی اگر چه اساس تزئینات اسلامی را تشکیل می دهند و نقش مسلط را در تزئینات سراسر امپراتوری اسلامی دارند اما این نقوش در ایران کمتر از سایر نقشها ارزش و اهمیت داشته و این امر شاید به سبب غنای سبکهای ایرانی از نظر تزئینات آدمی، حیوانی و گیاهی بوده است.

2-2-2- نقشمایه های گیاهی
نقشمایه های گیاهی بصورت تجریدی یا طبیعی بیش از سایر اشکال در هنر ایران بکار می رود بطوریکه هنرمندان و معماران سایر مناطق ترسیم گیاهان و گلها را از آنها فرا گرفتند. سابقه این نقوش را نیز می توانیم در هنر قبل از اسلام ایران ببنیم که هنرمند مسلمان با تغییر در شکل آنها نقشمایه هایی را بوجودمی آورد تا به امروز اصلیترین عنصرتزئین معماری سنتی و هنرهای سنتی محسوب می شود. در سایر کشورهای متکی به هنر اسلامی نقشهای گیاهی به صورت تجریدی و تخیلی و قرارددی دیده می شوند،‌اما تزئینات گیاهی ایرانی از قرن ششم هجری آرام آرام به صورت نمونه واقعی نیز کار شده و هنرمندان در این مسیر به آخرین حد موفقیت دست یافتند منظور از نقشمایه های گیاهی، گل و برگهایی است که به صورتهای طبیعی و یا اسلیمی، ختایی، ترنج و غیره به کار رفته است (زکی، 250،1379).
استفاده از گل و گیاه درهنرهای تجسمی ایران و کشورهای آسیایی و شمال آفریقا سابقه ای کهن دارد. با شروع دوران اسلامی و منع نسبی صورت نگاری انسان توجه هنرمندان به ترسیم گل و گیاه به عنوان عناصر تزئینی آثار و اشیا بیشتر شد و بتدریج همراه با اعتلای هنر اسلامی ترسیم گل، برگ و شاخه بصورت ترسیمات قراردادی درآمده عده ای از پژوهشگران معتقدند که در دوره ایلخانی به دلیل گسترش روابط ایران با سرزمین چین که با ورود کالاهای چینی همراه بود، هنرمندان ایرانی به طور عمیقتر با هنرچین آشنا شدند و سعی کردند با تقلید از نقوش چینی بویژه گل و گیاه روشهای ترسیمی خود را اصلاح کنند. بررسی دقیقتر و تاریخی تر خلاف این نکته را ثابت می کند. در تزئینات معماری و سایر صنایع در ایران باستان شاهد نمونه های تجریدی و اولیه نقش گیاهی هستیم که از مهمترین نقشهای گیاهی که ایرانیان به کار گرفتند می توان به گل و بوته ها و نخلهای بادبزنی، نیلوفر آبی،‌گل های اناری (شاه عباسی) و اسلیمی اشاره نمود. استفاده از تصویر درخت نخل و نمونه های تزئینی آن در تمدنهای آسیای جنوب غربی، بویژه در ایران و بین النهرین از سابقه ای طولانی برخوردار است و تصویر کامل این درخت یا برگ آن همواره در تمدن های پیش از تاریخ و دوران تاریخی مورد توجه هنرمندان بوده است و نقش آن روی سفال، مهر، نقوش، برجسته، اشیای فلزی و … دیده می شود.
تصویر این درخت نه تنها به دلیل زیبایی آن مورد توجه بوده،‌بلکه جنبه نمادی و آئینی نیز داشته است. این درخت نماد درخت زندگی، باروری، تجدید حیات و فراوانی بوده است و نمونه های زیبایی از آن به عنوان درخت زندگی بر روی مفرغهای لرستان دیده می شود. این نقشمایه در دوران اسلامی بصورت برگ کامل و نیم برگ نخل بسیار مورد توجه هنرمندان بوده و روی آثار مختلف باقیمانده از آن دوران بصورت انتزاعی دیده می شود و در گچبریها و کاشیکاری های دوره های سلجوقی و الیخانی به بعد می توان شاهد تداوم، تکامل و تغییر برگهای نخل بود.
از دیگر نقشمایه های مورد استفاده می توان به نقش گل نیلوفر اشاره نمود که در تمدنهای هند، چین و شرق دور همواره مورد توجه هنرمندان این نواحی بوده و از نقوش اصلی آثار تجسمی آنان به شمار می آید. «نیلوفر از نقوش نمادی مذهب بوده است و در اساطیر، بودا و مهر از آن تولد یافته اند. نقش این گل با ورود دست ساخته های چینی به بازارهای ایران مورد تقلید هنرمندان قرار گرفت و طرح ابتدایی این گل را می توان در تذهیب های سده های 3 تا 6 ه.ق مشاهده کرد. بویژه به عنوان نقش تزئینی در حاشیه صفحات قرآنها. از دوره مغول و با ورود محصولات چینی به بازارهای ایران و دیگر سرزمینهای اسلامی شکل تکامل یافته این طرح وارد هنر ایرانی شد و تقریباً‌ در بیشتر زمینه های هنری مورد استفاده قرار گرفت (کریستین ویلسون،138،1377).
به عقیده عده ای از پژوهشگران طرح این گل در دوره صفویه به گل شاه عباسی شهرت یافت این گل به صورت غنچه گل باز شده، پرپر مطبق و مدور در کاشیکاری، قالیبافی، تذهیب و … دیده می شود اما اتفاق نظر کلی با نیلوفر چینی تفاوت دارد. این طرح معمولاً‌ به صورت غنچه یا گل نیمه باز با گلبرگ کمتر و کشیده تر دیده می شود و احتمالاً‌ با ورود کالاهای مصرفی به بین النهرین و ایران راه یافته است. نقش این گل را می توان روی آثار بابلی، آشوری و مفرغهای لرستان اواخر هزاره دوم واول پیش از میلاد مشاهده کرد این طرح در دوره هخامنشی نیز مورد توجه قرار گرفت در تخت جمشید غنچه و گل آن در دست بسیاری از بزرگان پاس دیده می شود که در دوره اسلامی نیز در تزئینات مختلفی بکار برده شد.
شاخه ختایی و اسلیمی از دیگر نقشنمایه های گیاهی است که در ایران پس از اسلام بعنوان یکی از اصلیترین نقش های تزئینی در معماری و سایر هنرها بکار گرفته شده و دائماً‌ در حال تغییر و تحول بوده است. در تعریف ختایی و زادگاه آن عقاید مختلفی وجود دارد، بعضی آنرا منسوب به خطا (به معنی سهو و اشتباه) می دانند، یعنی هنرمندان در اقتباس از طبیعت راه اشتباه رفته اند و عده آنرا ختا (شهری در کردستان) می دانند ومعتقدند که این طرح با مغول از چین به ایران آمده و ایرانیان از آن اقتباس کرده اند. اما بررسی سیر تکاملی گلها این اندیشه ها را رد می کند. چنانکه این طرح های تجریدی و قراردادی از زمان قدیم در ایران وجود داشته است، سینی های متعلق به زمان ساسانیان که حواشی آنها با گردش مارپیچی خطوط که با گل و برگ و غنچه زینت یافته اند، گواه این نکته می باشند. گل های ختایی را می توان در آثار هنری دوره های هخامنشی، اشکانی،‌ساسانی و بعد از آن نیز دید.
بررسی مسیر تاریخی و تحول نقشها نشان می دهد که در دوره ساسانی از نقشهای ختایی در هنر کتاب آریایی مانویان استفاده می شد و پس از اسلام در دوره سلجوقی نقشهای بسیار زیبای ختایی جهت تزیین قرآن ها و دیگر کتابهای مذهبی و علمی،‌ گچبری مسجدها و دست بافتها استفاده می شود. اما در دوره تیموری هنر طراحی نقشه های ختایی به اوج خود رسید و هنرمندان شکلهای بسیار زیبایی از اینگونه گل، برگ و حرکت شاخه ها را عرضه کردند.
اما ختایی چیست؟ ختایی طرح ساقه گل است و نموداری است از شاخه درخت یا بوته با گل، برگ و غنچه در این طرح ساقه بصورت راست یعنی بخط مستقیم کمتر وجود دارد و تمام نقشمایه ها بر روی یک منحنی پیچ و خم دار و در حقیقت موزون. می نشینند از این نوع طرح در کاشیکاری ایران خصوصاً‌نوع معرق بی نهایت استفاده شده که نسبت به سایر رشته های هنری نظیر طراحی فرش این طرح ها ساده تر، مختصر تر و دارای رنگهای محدودتری است.
در کنار شاخه ختایی هنرمند مسلمان نقشمایه دیگری را بوجود می آورد و می پروراند بنام اسلیمی، ایرانیان شکل پایه اسلیمی را اختراع و ابداع نمودند و آنرا ثابت کردند و هنرمندان سایر ملل ازآن استفاده کرده اند. اسلیمی نیز بر پایه منحنی و حرکتهای مارپیچی شکل،‌ نقش می بندد، عده ای از پژوهشگران به غلط اسلیمی را منسوب به تمدن غرب دانستند و آنرا آرابسک نامیده اند. اما مشاهده هنر و تاریخ هنر نشان می دهد که در دوره های ساسانی استفاده از اسلیمی مورد توجه ایرانیان بوده و روی آثار مختلف دیده می شود که بصورت شکلهایی ابتدایی و قراردادی از طبیعت بوده است.
این نوع برداشت از طبیعت در ادوار بعد در تمدن ایرانی ادامه یافت و در طول دوران اسلامی مورد توجه قرار گرفت آنچنانکه در دوره های تیموری و صفوی از نظر زبان و بیان به عالیترین شکل خود رسید. استفاده از نقشمایه های گیاهی از دوره صفویه به بعد به صورت طبیعی رایج شد،بطوری که در دوران قاجار شاهد استفاده از نقش های گیاهی همچون گل،‌ برگ،‌ غنچه و … که از باغهای غرب گرفته شده بود هستیم. همچون گل سرخ،‌ میمون، گلایل،‌ نسترن، بنفشه و … در این وادی ساده کردن،‌ انتزاع و تجرید جایی نداشت. از نقشهای ختایی همچون برگهای نخلی و گلهای شاه عباسی خبری نبود و آنچه نقاشان بر دیوار خانه ها می کشیدند و کاشیکاران بر کاشی ها نقش می زدند گیاهانی بود که حجم و بعد داشتند، جهت نمایش نور در آن مشخص بود و از تقارن و حرکتهای پیچشی و منحنی دیگر استفاده نمی شد.

2-2-3- نقشمایه های حیوانی
آسیا از کهنترین روزگار، در استفاده از تزئینات حیوانی غنی ترین قاره بوده و حتی هنر بیزانس به کار گرفتن تصویر جانوران را در نقشها و تزئینات خویش از ایران و آشور گرفته است. بیهوده نیست که هنر ایرانی از روزگاران کهن و سپس دوره اسلامی از نظر تزئینات حیوانی بسیار غنی بوده است.
«به استناد سفالینه های مکشوفه از نقاط مختلف ایران حداقل از هزاره پنجم پیش میلاد می توان شاهد نقش پرندگان بر روی سفالینه ها بود و در دوره ساسانی نیز از نقش پرنده بر روی آثار مختلف از جمله اشیای سیمین و منسوجات بسیار استفاده شده.»
بیشتر حیوانات و پرندگانی که ایرانیان در تزئیناتشان استفاده می کردند،‌ شیر، ببر، آهو، خرگوش،‌ طاووس، مرغابی،‌ اسب و … بود. و علاوه بر این، تصویر کردن جانوران و پرندگان افسانه ای جنبه سمبولیک، نمادین و مذهبی داشت. اما به عقیده عده ای از پژوهشگران استفاده از نقش جانوران همواره به عنوان عنصر نمادین مطرح نبوده است بلکه در بیشتر موارد هنرمندان با بهره گیری از نقوش جانوران و حیوانات پیرامون خود،‌ محیط زیست منطقه خود را به نمایش گذاشته اند و بدلیل وابستگی حیات اقتصادی مردم به طبیعت،‌ شکار، کشاورزی،‌ نقوش جانوری همواره از مهمترین موضوعات تصویری آنها بوده است. پس از اسلام خصوصاً‌دوره های اولیه در ایران ترسیم جانوران افسانه ای که طراحی آنها از حالت طبیعی دور بود به قریحه هنرمندان سازگارتر شد و ایرانیان حیوانات افسانه ای را بدون توجه به جنبه نمادین آنها و اینکه در تمدنهای دیگر نماد چه موضوعی هستند استفاده نمودند. نقشهای حیوانی ایرانی در آغاز دوره اسلامی از نظر خشکی و شدت بسیار با نقشهای روزگار ساسانی همانندی دارد «ایرانیان در تزئینات حیوانی شان از نقش و نگارهای مرسوم بین قبایل سیت های قدیم در شمال فلات ایران و جنوب روسیه تاثیر پذیرفته اند این نقشهای حیوانی سرشار از خشکی و شدت و قوت و اختصار در طراحی بود.»
ایرانیان دوره های تاریخی مغول به بعد از نحوه ترسیمات هنر چینی تاثیر پذیرفتند می توان گفت که نقشهای حیوانی در سبک هنری ایرانی اسلامی حلقه هایی از یک زنجیر پیوسته بوده و کشیدن تصاویر، هدف اصلی نبوده بلکه بیشتر بعنوان موضوعی تزئینی به کار می رفته و در دایره ها یا حاشیه ها یا شکل های دیگر به صورت رودر رو و یا پشت به هم قرار می گرفتند. اصل پرهیز از جای خالی و گرایش به پوشاندن سطوح و فاصله ها با تزئینات کافی و سپس اصل تکرار بر اساس حفظ فاصله که از اولین اصول تزئینات در هنر اسلامی هستند موجب شد که هنرمندان برای فاصله گرفتن از تزئینات یک شکل گیاهی و هندسی، نقشهای حیوانی را وارد تزئیناتشان کنند و گرایش به استفاده از بعضی نقوش که جنبه ملی و مذهبی بیشتری داشت در تزئینات رواج یافت. همچون نقشهای شیر، طاووس و یا موجودات افسانه ای نظیر سیمرغ و اژدها که در فصلهای بعد به توضیح و سیر تحول هر یک از این نقوش پرداخته می

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد کاروانسرا، هنر اسلامی، هنر ایران Next Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد استان کرمان، هنرمندان ایرانی، کتیبه نگاری