منبع پایان نامه ارشد درمورد نخست شهری، نظام شهری، سلسله مراتب، کیفیت زندگی

دانلود پایان نامه ارشد

ملی (شامل شهرهای بزرگ متروپل)
2. مرکز رشد31 در سطح منطقه ای (شامل شهرهای متوسط)
3. نقاط رشد32 در سطح ناحیه ای (شامل شهرهای کوچک)
4. مرکز خدمات33 در سطح محلی (روستا- شهر)
5. روستای مرکزی34
در ابتدا میسرا و چند تن دیگر به این نتیجه رسیده بودند که فاصله های اجتماعی و اقتصادی میان شهر و روستا واقعا زیاد است و این فاصله فقط با ظهور جوامع روستا شهری که از نظر اجتماعی نزدیک به روستاها، اما از نظر اقتصادی و سازمان یافتگی بیشتر شبیه شهرها باشند قابل کاهش است. همچنین بر این نکته اشاره داشتند که زیر بنای نهادی لازم برای توسعه اجتماعی- اقتصادی قابل تأمین در هر روستا نیست، زیرا اصولاً روستا واحد مناسبی برای اکثر این گونه عملکردها نمی باشد. از طرفی نمی توانند بسیار دور از روستا باشند. (همان: 207- 206)
ایده مرکز رشد به معنای ایجاد سکونتگاهی جدید نیست، بلکه معنای واقعی آن عبارت است از تجدید سازمان الگوی سکونت روستایی به نفع آن مراکزی که بیشترین امکانات بالقوه برای توسعه و تبدیل به مراکز رشد خدمات را طی 20 سال آینده دارا هستند. اگر کسی از این دیدگاه به کل جریان بنگرد به راحتی خواهد دید که علی رغم برخورد غیر مشتاقانه کشورهای در حال توسعه با این موضوع اقداماتی هر چند ناچیز در کشورهای مانند هند، پاکستان، بنگلادش، سریلانکا، کنیا، تانزانیا، مالزی، اندونزی، کره جنوبی، بولیوی، کوبا، مکزیک و غیره درحال شکل گیری است، که با ظهور رشد روستایی به شکل اتفاقی همزمان است. (میسرا، 1379: 37) ار پی میسرا بعد از بررسی وضعیت موجود ساختار اقتصادی و توزیع نامتعادل امکانات سطح کشور اهداف خود را قالب برنامه ریزی مکانی چند سطحی به ترتیب زیر بیان می کند:
1. یکپارچه سازی مراکز شهری- روستایی و رفع دوگانگی شهر- روستا؛
2. ایجاد جامعه ای روستایی- شهری و فارغ از تراکم شهری و انزوای روستایی؛
3. رفع تمرکز و پیشگیری از قطبی شدن فضا- فعالیت.
کانون های رشد بر حسب سلسله مراتب منظم شده اند به نحوی که روستاییان و شهرنشینان همگی به آن دسترسی مناسب خواهند داشت «نظامی چند سطحی بر اساس عدم تمرکز» که در سطحی سلسله مراتبی از سرویس دهی هر مرکز را مشخص می کند. ملاک گزینش این مراکز عبارتند از؛ جمعیت، مرکزیت مکانی، عملکرد. (پاپلی و سناجردی، 1382: 210)
این مدل بر مبنای مطالعات و تجربیات میسرا در هندوستان، ایران و برخی کشورهای جهان سوم فرموله شده است. میسرا بر اساس بررسی های منطقه ای در ایران نیز ضمن تقسیم کشور به ده منطقه کلان، الگویی برای برنامه ریزی چند سطحی مختلف رشد، ارائه داد. (جدول 2- 4)

جدول (2-4) سطوح کانون های رشد پیشنهادی میسرا در مورد ایران

تعداد در کشور
حداقل جمعیت (هزار نفر)
موقعیت سیاسی
قطب رشد
مراکز رشد
نقاط رشد
مراکز خدمات
روستای مرکزی
10
100
500
4000
20000
500
100
25
2
0.5
کلان شهر
شهر متوسط
شهر کوچک
روستا- شهر
روستا
منبع: (کلانتری، 1380: 80)

2 -3 -2 -3 -4 – سلسله مراتب فضایی و قاعده رتبه- اندازه35
این نظریه به زیپف36 منسوب است و معتقد است که اگر سکونتگاه های شهری را در یک ناحیه بر اساس اندازه حمعیت از یک تا n بطور نزولی مرتب کنیم، جمعیت سکونتگاه n ام به اندازه n/1جمعیت بزرگترین سکونتگاه است، یعنی: n /1 جمعیت بزرگترین سکونتگاه = Pn
مطالعات انجام گرفته در درباره توزیع الگوهای مکان مرکزی در سطح جهان، نشان می دهد که توزیع رتبه- اندازه، معمولاً در جوامع پیشرفته در مقیاس کلان شهرنشینی و دارای اقتصاد پیچیده مانند ایالات متحده، هند، چین و آلمان غربی ظاهر شده، بطوریکه شرایط پیدایش آن در دگرگونی منظم رشد اقتصادی در سه سطح:
الف) از مراکز مادر شهر به حوزه نفوذ؛
ب) از مراکز رده بالاتر به مراکز سطوح پایین تر؛ و
ج) از مراکز شهری به نقاط شهری اطراف، منتقل می شود که این حالت نیازمند دو عامل است:
1) آهنگ رشدی که در مدت طولانی پایدار بماند.
2) رقابت میان بنگاه ها برای تأمین عوامل تولید و گسترش بازار وجود داشته باشد.
قاعده رتبه- اندازه بر مبنای جمعیت و نه کارکردهای دیگر تعیین می شود و کمتر اتفاق می افتد که در جوامع مختلف، بعنوان الگویی در تعیین سلسله مراتب نظام استقرار کارساز باشد. زیرا جمعیت در یک منطقه در یک ترتیب نزولی کمتر رتبه بندی می شود. ضمن اینکه کارکردهای دیگر نیز در نظام استقرار و پراکنش جمعیت دخیل هستند. (فتحی، 1376: 30)

2 -4 – پیشینه تحقیق
2 -4 -1 – جهان
در سطح جهانی، اولین تجزیه و تحلیل جغرافیایی توزیع اندازه شهرها در نظام های شهری به اوایل قرن بیستم بر می گردد. فیلکس اوئرباخ، جغرافی دان آلمانی در سال 1913 قانون مرتبه- اندازه شهری را ارائه داد که بین اندازه شهرها و رتبه آنها رابطه معکوس وجود دارد. بعدها توسط کسانی همچون لوتکا (1924)، گودریچ (1926) و سینگر(1936) مورد استفاده قرار گرفت. بالاخره در سال (1949) این نوع بررسی در شهر ها توسط جورج زیپف به صورت کامل فرمول بندی و مورد بررسی واقع گردید. (حکمت نیا و موسوی، 1385: 191)
ایده نخست شهری اولین بار توسط جفرسون در سال 1939 در مقاله ای تحت عنوان “قانون نخست شهری” مطرح گردید. او برای توضیح پدیده بزرگ شهری، که بخش عمده ای از جمعیت و فعالیت های اقتصادی کشورها در آنها متمرکز شده و اغلب پایتخت کشورها محسوب می شوند، این گونه شهرها را نخست شهر و پدیده مذکور را نخست شهری نامید. (لیوارجانی و شیخ اعظیمی، 1388: 183) به نظر او شهر نخست (بزرگترین شهر) در نظام شهری کشورها کمتر توسعه یافته، در مقایسه با نظام شهری کشورهای توسعه یافته، به طور نسبی بیش از حد بزرگتر از دومین و سومین شهر این کشورها است. او مدعی شد که اغلب کشورهای در حال توسعه دارای نظام های نخست شهری هستند. بدین ترتیب که نخست شهرهای موجود در نظام شهری این کشورها، کانون های تمرکز ملی بوده و بر نظام شهری این کشورها مسلط هستند فریدمن و کلینگسون (1967) نخست شهری را پدیده ای جدای از “شهرنشینی بیش ازحد” آنها معتقدند که شهرنشینی بیش از حد در اثر تمرکز فزاینده فعالیت های شهری اتفاق می افتد که یکی از پیامدهای آن نخست شهری است. (زبردست، 1386: 30- 32)
جفرسون برای تعیین شهر در 44 کشور پیشرفته جهان از “روش نسبی” استفاده کرد که محاسبه در آن براساس نسبت شهر نخست به شهر دوم انجام می گرفت. (حکمت نیا و موسوی، 1385: 198) اما بلافاصله بعد از نظریه جفرسون در مورد نخست شهری، زیپف (1941) با ارائه قاعده رتبه- اندازه خود، نظرها را متوجه کل نظام شهری کرد. او مدعی شد که در یک “نظام همگن اقتصاد- اجتماعی” است که قاعده رتبه- اندازه صدق می کند و این وقتی است که نظام شهر یک کشور به حالت تعادل رسیده باشد. (زبردست، 1386: 31) کلارک پیشنهاد کرد که بهتر است به جای دو شهر، چهار شهر اول نظام شهری برای محاسبه میزان نخست شهری انتخاب گردد، از همین رو اصطلاح “شاخص چهار شهر” را مطرح کرد، که منظور از آن نسبت جمعیت شهر اول به مجموع جمعیت شهرهای رتبه دوم، سوم و چهارم است. (حکمت نیا و موسوی، 1385: 198) در ادامه ریچاردسون با تطبیق شاخص چهار شهر با رتبه- اندازه نسبت مطلوب شهر اول به مجموع چهار شهر نخست نظام شهری را 0.48 دانسته است و به عقیده او این توزیع بهترین شکل برتری خواهد بود. (فرهودی و دیگران، 1388: 58)
برایان بری معتقد بود که توزیع نخست شهری در کشورهای پیشرفته عموما در کشورهای بسیار کوچک37 به وجود می آید. (عظیمی، 1381: 60). بری بر این عقیده بود که نخست شهری به عنوان “ساده ترین شکل توزیع اندازه- شهر” در اثر نیروهای قوی لیکن معدود بوجود می آید. بنابراین نخست شهرها ممکن است پایتخت های اداری- سیاسی و یا پایتخت امپراطوری های بزرگ تاریخی باشند. (همان: 60-61)
یکی از محققینی که شاید بیشترین مطالعه را در زمینه نخست شهری انجام داده است، هندرسون است. و نقل و مسکن در نخست شهرها همراه است، با جذب منابعی که در غیر این صورت به دیگر شهرها و برای بهبود کیفیت زندگی آنها جذب می شد، کل نظام شهری کشورها را تحت الشعاع خود قرار می دهد. در نتیجه کیفیت زندگی در شهرهای دیگر این کشورها به شدت رو به زوال می رود. (عظیمی، 1381: 67)
دیویس و هندرسون (2003) نشان دادند که اگر نخست شهر پایتخت کشوری باشد، اندازه آن حدود 20 درصد بزرگتر از اندازه نرمال آن خواهد بود. آنها همچنین نشان دادند که سرمایه گذاری در زیر ساخت های حمل و نقل در مناطق پیرامونی باعث کاهش میزان نخست شهری می شود. (زبردست، 1386: 32)
موریس با بررسی نخست شهری در کشورهای آمریکای لاتین به این نتیجه رسید که رابطه ای بین نخست شهری و استعمار وجود ندارد. به همین علت توجه نظریه پردازان به مکانیزم های اقتصادی معطوف شد. (لیوار جانی و شیخ اعظمی، 1388: 183)
لی (1997)38 در بررسی ارتباط بین تغییرات تمرکز شهری و تحولات صنعتی در کره جنوبی به این نتیجه میرسد که در مراحل اولیه توسعه، صنایع کارخانه ای ابتدا در نخست شهر متمرکز شده و بعد از مدتی این صنایع به سایر نقاط کشور پراکنده می شوند. هندرسون در مطالعه ای، به این نتیجه میرسد که نخست شهری که معمولا با هزینه های بسیار بالای حمل و نقل و مسکن در نخست شهرها همراه است، با جذب منابعی که در غیر این اینصورت به دیگر شهرها و برای بهبود کیفیت زندگی آنها جذب می شد، کل نظام شهری کشورها را تحت الشعاع خود قرار می دهد. در نتیجه کیفیت زندگی در شهرهای دیگر این کشورهابه شدت رو به زوال می رود. (زبردست، 1386: 32) دیویس و هندرسون (2003) نشان می دهند که اگر نخست شهر پایتخت کشوری باشد، اندازه آن حدود 20 درصد بزرگتر از اندازه نرمال آن خواهد بود. آنها همچنین نشان می دهند که سرمایه گذاری در زیر ساخت های حمل و نقل در مناطق پیرامونی باعث کاهش میزان نخست شهری می‌شود. (همان: 32)
راندینلی (1983) با مطالعه 31 شهر میانی در 17 کشور جهان، نتیجه می گیرد که با ظرفیت سازی برای رشد شهرهای میانی در قالب شبکه ای از شهرهای میانی یکپارچه و تقویت شده، فشارهای جمعیتی بر شهرهای بزرگ را کاهش می یابد و به درجه ای از رشد خواهند رسید که قابل مدیریت باشد39. هندرسون (1997) نیز نقش شهر میانی را در نظام های اقتصادی با اشاره به تجربیات کشورهای برزیل، ژاپن، کره جنوبی، آمریکا و دیگر کشورها مورد ارزیابی قرار داده و به این نتیجه رسیده است که شهرهای میانی تا حدود زیادی، به خصوص در فعالیت های تولیدی دارای تخصص هستند و بایستی به مبادله با هم بپردازند (تقی اقدم، 1384: 11). اشمیت و هنری (2000) نیز در بررسی اثرات اندازه و رشد شهرها بر تغییرات جمعیت روستایی و تغییرات اشتغال در فرانسه، نتیجه گرفته اند که شهرهای میانی بیشترین اثر مثبت را بر تغییرات جوامع روستایی داشته اند40.
هیندرینک وتیتوس (2002؛ به نقل از زبردست، 1385: 25) با مطالعه شهرهای کوچک در چهار منطقه جاوه، مالی، سوازیلند، و مکزیک و ارتباط آن با توسعه منطقه ای بیان می دارند که شرایط منطقه ای در قابلیت ایفای نقش مفید توسعه ای توسط شهر های کوچک بسیار مهم است و نباید به نقش مفید شهرهای کوچک در توسعه مناطق روستایی پیرامون آنها عمومیت داد. مطابق تحقیقات لاکور و پوسانت (2009) نیز خلاقیت در شهر کوچک منجر به فرهنگ اقتصادی می گردد41. نتایج تحقیقات پوسانت و لاکور (2011) در فرانسه نیز نشان داد که برای ورود شهرهای میانی به اقتصاد جدید، تشویق فعالیت های خلاقانه و با مهارت بالا حیاتی است42. کواتک (2011) نیز با بررسی موانع و عوامل رشد شهرهای کوچک لهستان بیان می دارد که بنظر بدون ابتکار مقامات محلی، امروزه عوامل مثبت به تنهایی برای فعال کردن شهرهای کوچک از نظر اقتصادی کافی نیست43.
2 -4 -2 – ایران
قاسمی،

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد سلسله مراتب، توسعه روستا، حمل و نقل، مکان مرکزی Next Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد رشد جمعیت، استان فارس، منحنی لورنز، خلیج فارس