منبع پایان نامه ارشد درمورد معرفت دینی، روش اجتهادی، انسان کامل، کمال انسانی

دانلود پایان نامه ارشد

با رعایت اعتدال و بدون فرو غلتیدن در دامان افراط و تفریط در تفسیر پرتوی از قران نیز وجود دارد.»
مرحوم طالقانی با اشاره به اهمیت بُعد هدایتی قران و فهم هدایتی از کلام الهی و در نقد فربه شدن مباحث حاشیه ای در تفاسیر در تاریخ فرهنگ اسلامی می گوید:
هر اندازه مباحث قرائت و لغت و اعراب و مطالب کلامی و فلسفی در پیرامون آیات قران وسعت می یافت ،اذهان مسلمانان را از هدایت وسیع و عمومی قران محدود تر می ساخت. این علوم و معارف مانند فانوس های کم نور و لرزان در بیابان تاریک طوفانی است که اگر اندکی پیرامون نزدیک را روشن دارد از پرتو دامنه اختران محجوب می دارد، پندارهای که از مغز هایی بر می خواست. آن گاه از قران و عقل برای اثبات آن ها دلیل اورده می شد ، مانند مه متراکم و ممتدی گشت وآفاق قران را احاطه نموده مانع تابش مستقیم آیات قران بر نفوس گردید. اگر مسلمانان خود از میان این ابر های پندار ها و اندیشه ها برتر آرند…. پرتو هدایت آیات بر نفوس ان ها خواهد تافت و عقول خفته و خود باخته ، در راه درک حقایق وجود و دریافت طرق خیر و شر بر انگیخته خواهد شد. مقصود از برگشت به محیط فطری اولی این نیست که به رسوم زندگی و خانه و لباس آن مسلمانان اولیه بر گردیم ، مقصود این است که خود را از محکومیت آرا و اندیشه ها و ظواهر تمدن بی پایه زمان برهانیم.110
عقل برهانی منبع دین است و با ملاحظه دلیل معتبر نقلی ، فتوایش همان فتوای دین است . از این رو ، اگر کسی برخلاف آن چه که برهان عقلی ثابت کند ، قدم بردارد در معاد محکوم می شود چون برهان عقلی حجت خداست .

حرکت جوهری و نقد نظریه داروین :
مرحوم طالقانی نو آوری های زیادی داشتند. ایشان در تفسیر آیه ( اهدنا الصراط المستقیم ) به نظریه تکامل داروین نقدی می زنند. نظریه داروین می گوید : عناصری از طبیعت امکان بقا یافتند که خود را با محیط تطبیق دادند.
مرحوم طالقانی می گوید موجودی امکان بقا دارد که جلوتر از شرایط طبیعی موجود حرکت کند. شیئی که خود را با محیط تطبیق دهد با تغییر شرایط امکان بقایش را از دست می دهد. ولی آن که امکاناتی فراتر از محیط برای خود فراهم کند درشرایط تازه هم امکان بقا خواهد داشت. یعنی رمز بقا ، رشد و تکامل جوهری است نه سازش با محیط که خود عین ارتجاع و در جازدن است . ویژگی حرکت جوهری این است که موضع بعدی خودش را می داند و به آن علم دارد و در تاریکی آن گام بر نمی دارد.
تکاملی که در جا جای پرتوی از قران مطرح است، “تکامل داروینی” نیست، بلکه کمال جویی و استکمال انفسی و آفاقی و کمال گرایی صدرایی است که یکی از نظریه های پیشرفته و پخته و پرورده صدرالدین است. 111
حق آن است که منبع هستی شناسی دین فقط اراده و علم ازلی الهی است و همه اصول و فروع محتوایی آن از ناحیه خدای سبحان تعیین می شود و عقل آدمی فاقد شأن حکم کردن و دستور دادن است و همانند نقل تنها شأن گزارش گر و ادراک کننده احکام و دستور الهی است .
عقل ، مانند طبیب ، اهل درایت و معرفت است نه اهل ولایت و حکومت . لذا فاقد اوامر مولوی است زیرا وی مُدرِک است نه حاکم . پس عقل در حوزة شریعت دینی هرجا حضور دارد به عنوان مُدرِک است .
اما عقل در بُعد معرفت شناختی دین به عنوان مصباح و چراغ دین در کنار نقل منبع معرفت بشر از دین و کاشف محتوای اعتقادی و اخلاقی و قوانین فقهی و حقوقی دین است. 112
نو آوری دیگر ایشان در تعریف کلمه” جعل ” است. ( اذ قال ربّک للملائکه انی جاعل فی الارض خلیفه ) هنگامی که خدا به ملائکه گفت که در زمین خلیفه ای جعل خواهم کرد. مرحوم طالقانی می گوید که ” جعل” چیزی جز جهش نیست و نظریه داروین را نقد و آن گاه تکمیل می کند . ایشان تکامل انواع را در گونه های مختلف حیوانات و گیاهان می پذیرند . اما می گویند دانشمندان نباید دنبال حلقه های مفقوده بگردد چرا که این حلقه های مفقوده همان جهش هایی است که در سر فصل ها رخ داده است آن را ناشی از اراده خداوند دانسته اند 113.
نکته پایانی این که : « در فرهنگ قران کریم ، عقل به منزلة چشم دیگری است که مایه ی بصیرت نفس نسبت به حقایق برتر است و اما در فرهنگ اهل طبیعت ، عقل به منزله عینک و یا سمعک برای چشم و گوش مادی است ، یعنی عقل هرگز حقیقت جدیدی را ادراک نمی کند ، بلکه همان ابزار مادی تنها واسطه و وسیله ای برای ادراک بهتر امور مادی است بدون آن که حقیقتی ، افزون بر آن چه از طریق حسّ تحصیل شده ، کشف کند.» 114
2-1-3. جایگاه معرفت شهودی عرفانی ایشان در حوزه معرفت دینی
حرکت رو به کمال انسانی از معرفت و شناخت آغاز و با خواست و اراده پدید می آید . هرچه شناخت آدمی از خود ، هستی و اغاز و انجام آن روشن تر و عمیق تر گردد ، حرکت به سوی کمال شتاب می گیرد و نشاط و طراوت تازه ای می یابد و آدمی را به منزلت انسانی و حقیقی اش نزدیک تر می سازد . شناخت اسماء الهی ، آدم (ع) را مسجود ملائکه ساخت.115 و خلعت خلافت الهی را برازنده او گردانید.116 چنین شناختی فلسفه وجودی آدمی را معنا می بخشد و تجلّی رحمت الهی در میان بندگان می گردد .117
در شرافت چنین شناختی همان بس که خدای متعال از سرور کائنات و گل سرسبد جهان هستی می خواهد که فزونی آن را طلب کند : قُل ربِّ زِدنی علماً . 118 بگو پروردگارا بر دانشم بیفزا .
شناخت دارای مراتبی است و خدای متعال ابزار لازم برای همه مراتب آن را در وجود انسان ها نهاده است و همگان را به بهره گیری از آن ها فرا خوانده است . قرآن کریم کسانی را که از این ابزار ها به درستی استفاده نمی کنند و از آن ها در مسیر کمال خود و دیگران بهره نمی گیرند چون حیوانات یا پست تر معرفی می کند . 119
یکی از ابزار های شناخت در انسان ها قلب است . در این گونه از شناخت جان آدمی ، ارتباطی مستقیم و بی واسطه با حقایق می یابد و به سخن دیگر گونه ای اتّحاد وجودی با آن ها پیدا می کند و بی آن که از صورت ها و مفاهیم یاری گیرد حقیقت اشیاء را در می یابد . این گونه شناخت به عمق وجود آدمی سرایت می کند و با شناختی مستقیم و حضوری ازاشیاء ذوق و طراوتی به آدمی می بخشد .
یکی از عمیق ترین راه های شناخت ، معرفت شهودی است . شناخت شهودی از هستی و خدای متعال از بالاترین مدارج کمال انسانی و هدف نهایی ادیان الهی است. عارفان مسلمان در پی چنین معرفتی شهودی هستند و با تکیه بر آن تفسیری جهان شناسانه از هستی عرضه می دارند .
عارفان با کشف و شهود به معرفت عرفانی دست می یابند . با تصفیه دل از نا پاکی ها و زدودن حجاب های گوناگون ، انوار ربوبی بر قلب و قوای ادراکی سالکان می تابد و ابواب مشاهدات و مکاشفات را به روی آنان می گشاید . سالک پس از مجاهدت های پیگیر از ادراکاتی بالاتر برخوردار می گردد و حقایقی را می یابد که پیش از آن نمی یافت . در واقع معنای شهود و مکاشفه این است که واقعیت را بدون واسطه آن چنان که هست بیابیم .120

” داود بن محمود قیصری ” در تعریف کشف گوید :
« کشف در لغت به معنای کنار زدن حجاب و پرده است و در نزد عارفان دانش شهودی ،ذوقیست که عارف نسبت به معانی وحقایق غیبی ازآن سوی حجاب ها بدست می آورد.»121
علامه حسن زاده می فرمایند: « آنچه را که عرفا در عرفان به عنوان فوق طور در مرحله شهود دریافته اندآخوند آنها را در اسفار برهانی کرد؛ همانند مقامات العارفین در نمط نهم اشارات که عرفان را برهانی کرده است و برهان و عرفان و قرآن از هم جدایی ندارند. این سه که به نحو کمال جمع بشوند مساوق با انسان کامل می شوند که از این ظاهر تا مکنون قرآن شرح انسان کامل است.122
در نوشتۀ مرحوم طالقانی برداشت های عرفانی و استناد به کلام عارفان و از جمله به دیوان های اشعار چون حافظ ، سنجری ، بافقی ، جامی ، اقبال لاهوری و بخصوص مثنوی مولوی فراوان به چشم می خورد.
البته وی با تأویل های عرفانی و صوفیانه قران کاملا ً مخالف است. او ضمن ذکر برداشت هایی از نوع عبد الرزاق کاشی در آیه : إذهَبً إلی فِرًعونَ إنَّه طَغَی که گفته است : یعنی عقل به سراغ فرعون نفس برود ، و در آیه : إنَّ اللهَ یَأمُرُکُمً أنً تَذًبَحواً بَقَرَه گفته است منظور گاو نفس است. به تأویلات وی حمله کرده است.
2-1-4. جایگاه روش اجتهادی فقاهتی ایشاندر معرفت دینی
به نظر مرحوم طالقانی تفسیر یک متن جز یکی از دو روش راه بیشتری ندارد ، یا شواهد و قرائن متنی در تفسیر بکار رفته است که از آن به تفسیر أثری و یا مأثور یاد می شود و یا تفسیر براساس قواعد زبانی ، کاوش عقلی و یا اجتهادی صورت می گیرد . در بخش نخست ، تفسیر با استفاده از بخش های خود یک متن ، شواهد تاریخی موجود در زمینه آن ، مانند قراین تاریخی که در زمینه پیدایش آن متن وجود دارد و یا شأن و سبب نزول و صدور متن و یا پاره ای توضیحات آورنده آن صورت می گیرد.
تفسیر اجتهادی گونه ای از اجتهاد در متن است که با قواعد اصولی و زبان شناسی صورت می گیرد. فقیهان برای استنباط احکام از متن ، از این روش استفاده می کنند و از این رو آنان را مجتهد می نامند . برخلاف روش پیشین که متن با متن تفسیر می شود، در این روش متن با اجتهاد عقلی تبیین می گردد.
تجزیه و تحلیل واژه های خاص به کار برده شده در متن و ریشه یابی آن ها ، تحلیل ساختار و ارتباط عناصر کلام و سیاق آن و بررسی ابعاد یک متن و موضوع ، از موارد چنین اجتهادی است. این تفسیر هر چند دارای فراز و فرود زیادی است اما سیر تکاملی پیموده و گونه های مختلفی به این شرح پیدا کرده است.
الف ) : انطباق آیات با موضوع های خارجی.
تطبیق آیات بر اشخاص و رفتارشان و یا حادثه ای تاریخی ، و یا موضوعی مورد بحث و یا مفهومی نو که اکنون مورد بحث و گفتگو در محافل علمی و یا حتی در میان توده های مردم است ، از موارد همین تفسیر است.
ب ) : تلاش برای آشکار ساختن محتوا و منظور کلام از لا به لای متن.
متنی که برای ارائه راهکار نجات ، و نیز هشدار به مردمان برای رهایی از خطراتی است که آنان را در مسیر طولانی حیات تهدید می کند و از تعالی باز می دارد. انذار و بشارت و پند و اندرز با باز گویی درس های حوادث گذشته و ارائه راه هایی برای آشنایی با پاره ایی امور دور از دسترس که در اصطلاح به آن ها امور غیبی گفته می شود ، و معرفی آن امور که با واژه ها و ادبیات ویژه صورت می گیرد از جمله تفسیر اجتهادی است.
ج ) : تحلیل متن و بررسی همۀ زوایای ممکن آن ، که از آن به ” تفسیر تحلیلی ” یاد می کنند. تفسیر تحلیلی را می توان مشی رایج غالب مفسران دانست. در این تفسیر آیات قران از جهت ادبی و بلاغی و لغوی تحلیل می شوند. در این تفسیر ، خود قران ، روایات و سنت نبوی ، اسباب نزول ، وجوه و نظایر معنایی واژه ها و شواهد تاریخی به کمک اجتهاد می آیند و آیه های مجمل تبیین و آیات مبین نیز بررسی همه جانبه می شوند.
تفسیر فخر رازی ( 606 ق ) و علامه طباطبایی در ضمن عده ای از آیات از این روش بهره جسته اند. البته مرحوم آیت الله طالقانی نیز در تفسیر پرتوی از قران خود از این روش اجتهادی نیز استفاده نموده است 123.
مرحوم مهدی حائری یزدی قائل است :« روش تحقیق و اجتهاد نه تنها در فلسفه ، بلکه در کلیه تفکّرات و فنون اسلامی از آعاز امر متداول بوده است . دانشمندان و صاحبان فنون در نخست تا می توانستند در سخنان پیشینیان خود نقّادی و اشکال تراشی و نکته سنجی می کردند و پس از تخریب سعی می نمودند بهر ترتیب که می دانند به وظیفه بهتر سازی عمل کنند و ایرادات را دفع نمایند و همان بنای اول را ترمیم یا تکمیل نمایند . » 124
2-1-5. جایگاه روش نقلی تفسیری ایشان در معرفت دینی
آیت الله طالقانی قرآن را نه تنها یک متن مقدس دینی ، بلکه کتاب راهنمای عمل انسان ها نیز می داند که با عمل کردن به رهنمودهای آن تحوّلی در زندگی مادی و معنوی و فکری و عقلی پدید می آید.
دکتر جعفری در باره روش تفسیری مرحوم طالقانی می فرماید:

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد علوم تجربی، تفسیر عقلی، زیست شناسی، روش تفسیری Next Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد حکومت اسلامی، روایت تاریخی، لیله القدر، دین پژوهی