منبع پایان نامه ارشد درمورد قرآن کریم، جهان اسلام، زیباشناسی، تمدن اسلامی

دانلود پایان نامه ارشد

نوشتن قرآنهای متعلق به دوران بعد از قرن چهارم هجری به کار میرفته از خط نبطی گرفته شده است. دوران ترقی و زیبایی خط نسخ را بایستی از قرن سوم هجری به بعد دانست چون تا قبل از آن، این خط نتوانسته بود قالب حقیقی خود را بهدست آورد. خط نسخ خط متداول تا اوایل قرن هفتم هجری بوده است، ولی بهتدریج در شیوه و طرز نوشتن و نوع قلمی که بهکار برده شد تغییراتی حاصل آمد که همین تغییرات مبانی شیوه خط جدیدی به نام خط ثلث گردیده است (برزین، 1345: 27).
لذا میتوان گفت خط نسخ برای کتابت کلامالله ناسخ همه خطوط بوده است. در آن، اندازه هر حرف متناسب با طول حرف الف تنظیم میشد و عناصر شکل مانند در آن کاهش یافته بود. به حق مي‌توان نتيجه گرفت كه از نظرگاه كاربردي يا عملي، خط نسخ اين استحقاق را دارد كه مهمترين خط قرآني شمرده شود (لينگز، 1377: 54).
اگرچه خط نسخ از نظر تنوع شکل نتوانسته با خط کوفی رقابت نماید، اما مانند خط کوفی برجسته و باابهت میباشد و خطاط توانسته قدرت و استعداد خود را با قلمی که در تسلط خویش داشته است به خوبی ابراز نماید (برزین، 1345: 26).

2-6- تذهیب در قرآن
تذهیب که یکی از پر آوازهترین هنرهای اسلامی و در وجه کلی خویش مکملی بر خطاطی بود؛ درلغت به معنای طلاکاری یا زراندود کردن یا زرنگار کردن است و در اصطلاح هنرهای سنتی ایران به تزئین کتب خطی اطلاق میگردد.
ابن ندیم در کتاب الفهرست خود اولین شواهد تاریخی تذهیب را ارائه میدهد. طبق گفته او در زمان خلافت ولید بن عبدالملک، خوشنویسی به نام سعد در مسجد پیغمبر یکی از سورههای قرآن را به زر نوشت که مورد پسند خلیفه واقع گردیده و دستور داد سورههای دیگر را نیز به زر بنویسند. کتاب مانی نیز طبق گفته محققان اوایل دوره اسلامی به خط زر نوشته میشد (پناهیان پور، 1383: 192).
در منابع دیگر این چنین گفتهاند: “تذهیب از لغت عربی «ذَهَبَ» یعنی طلا مشتق شده که عبارت است از طراحی و ترسیم ظریف و چشمنواز نقوش، نگارههای گیاهی و هندسی درهم تنیده و پیچان که با چرخشهای تند و کند، گردشهای موزون و مرتب، خطوط سیال و روان، نقش شده باشند. چون در آغاز شکلگیری این هنر از همان قرون اولیه اسلامی، رنگ غالب و عمده در رنگآمیزی این گونه نقشها، طلا بوده است، واژه تذهیب بدان اطلاق شده، هرچند دیگر رنگها چون لاجورد و در دوران بعد شنگرف، سبز و فیروزهای نیز کنار طلا جا گرفتهاند” (ایرایی، 1380: 22).
کتابآرایان در طول تاریخ تمدن اسلامی برای افزایش تأثیر نگارشها و جذب بیشتر خوانندگان، با تذهیبهای طلایی و رنگین و شکلهای چشمنواز، به آرایش و زیباسازی هنری نسخههای خطی اقدام کردهاند، همچنین هدف مشترک استادان نقاش و مذهّب، دستیابی به آن زیبایی متعالی بود که نه فقط چشمها را بنوازد بلکه دلها را نیز روشن کند (کاظمی، 1385: 51). هنرمند اسلامی ضمن حفظ هنر واقعگرایی، موفق به آفرینش هنر انتزاعی گردیده و عناصر تذهیب که متشکل از اشکال تغییر شکل یافته در طبیعت از قبیل ساقه، برگ، گل و غنچه و در قالب طرحهایی چون انواع اسلیمیها، ترنج و گلهای ختایی و ترکیبات هندسی میباشند که در دنیای کوچک اثر به سمت هنری نیمه واقعی و نیمه انتزاعی حرکت نموده و از تقلید بیچون و چرای ظواهر طبیعت دوری مینمایند (کاشفی، 1364: 29).
تذهیب در برگیرنده مفهومی ماورائی در عین زیبایی و کمال است. این شاخه هنری کمتر به صورت منفرد مورد توجه قرار گرفته و بیشتر در خدمت سایر هنرهای اسلامی است. ریتم، توازن، قرینگی، تکرار درهمتنیده و هماهنگ فرمها، یکنواختی و ایستایی از ویژگیهای بارز هنر تذهیب است (شادقزوینی، 1382: 62-61). استفاده از نقوش تذهیب فقط جنبه تزئینی و زیبایی بخشیدن به فضا و یا صفحههای کتب را نداشت، این نقوش در تکرار هماهنگ و بیانتها، با قرینگی عرضی و طولی و پرحرکت و مواج بودنشان، به نظر میرسد که از دنیای بیانتها و بیپایانی خبر میدهند که از جنس این دنیا نیست و زیباشناسی حاکم بر آنها چیزی کاملا متفاوت از زیباشناسیهای مرسوم هنرهای واقعگراست. این نقوش ترجمان عقاید و باورهای اسلامی است که به صورتی رمزگونه و نمادی به ظهور نشستهاند و بیانگر زیباییهای دنیای غیرمحسوس و غیب هستند. به مفهومی دیگر سمبل و نشانهای از بهشت سرمدی میباشند. تصور و ادراکی از جهان نادیدنی که به کمک ذهن خلاق هنرمند به نقش درآمده است. هنرمند تمام سعی خود را به کار میگیرد تا شکلی از بهشتی که در آیات زیبای قرآن توصیف شده است با جریان آبهای روان، درختان پرشکوفه و پر میوه، گلهای زیبا و شکوفا و پرندگانی نغمهخوان، به خلق مجموعهای تحسین برانگیز و روحنواز بپردازد. برگها و گلهایی در اینجا به شکل در میآیند که شاید اصلا واقعیت خارجی ندارند ولی قوه خیال هنرمند، غیرممکن را ممکن میسازد. درختان و بوتههای ظریف و پرگل نه از فصل و نه از زمانی خاص یاد میکند بلکه بی زمانی و بی مکانی بر آنها حاکم است (شادقزوینی، 1382: 68).
این هنر از راه یافتن به روحیه عرفانی تذهیبکاران و دل بریدن از دنیا سرچشمه میگیرد. هنرمند به دلیل ایمان به خدا، باید که از تظاهر و تفاخر پرهیز کند. بدینسبب در کار تذهیب، ما چندان مهمها و نامها را نمیشناسیم. آنان انگاری پیمان بستهاند که جز به رضای خدا و اجر گرفتن از پروردگار هیچ مزد و تحسینی را از خلق خدا نپذیرند. تمامی تلاش هنرمند تذهیبکار، گشودن دریچههایی از دنیای دیگر است، دنیایی که هرکس به میزان معرفت و آگاه دلیاش از آن برداشتی است. هنرمند تذهیبکار آنچنان شیفتهدل و مخلص نقش میآفریند که جدا شدن او را از عالم مادی به معنوی کاملا میتوان احساس کرد (تذهیب، تجلیگاه هنر و عبودیت، 1360: 164). به عبارتي هرگاه آدمي بخواهد از زشتي دنيا و اهل آن بگريزد و خود را در ورطه بيخودي حقيقي بيفكند به عالم هنر و درون خود باز مي‌گردد. بر اثر همين نياز به فراموشي و نسيان است كه به هنر روي مي‌آورد و در واقع به سوي درمان دلي براي درد خود رهسپار مي‌شود (مددپور، 1384: 398).
در تذهیب سه عنصر معرفت، محبت و مخافت به صورت متعادلی متجلی گردیده است و این سه مورد خود را به صورت رمزی نشان میدهد. «معرفت» خود را در کتابت و در کلمات الهی نشان میدهد. «محبت» خود را در اسلیمیها، چرخشها و در رنگآمیزیهای طبیعی آشکار میکند و «مخافت» خود را در طرحهای هندسی با خطوط مستقیم و محکم به نمایش میگذارد. در دو قرن هفتم و هشتم این سه عنصر در کتابت و تذهیب قرآن به تعادل میرسند و از این جهت در اوج هستند، در دوران آغازین اسلام جنبه جلال بیشتر نمود دارد و خطوط کوفی آن را به خوبی به اجرا میگذارد، در قرون بعد رفته رفته جنبه جمال آشکار میشود و غلبه بیشتری پیدا میکند و این امر در خطوط دورههای بعد مانند: نسخ، محقق و نهایتا نستعلیق مشاهده میشود، پس از قرون هفتم و هشتم طرحهای هندسی قوی، جای خود را به نقشهایی میدهند که ریزهکاری و ظرافت بیشتری دارند و در آنها عنصر جمال به صراحت جلوه کرده است (مجذوب، 1374: 26).
پس از ظهور اسلام و صدور آن به کشورهایی چون ایران عمدهترین و مهمترین کتابی که مورد توجه واقع گردید کتاب خدا، قرآن کریم بود. این کتاب علاوهبر آنکه حامل دستورات الهی در رابطه با زندگی مادی و معنوی مسلمانان است، از سویی عامل وحدتبخش میان مسلمانان و در نتیجه ممالک آنان بود و توجه به آن وظیفه هر هنرمندی گردید (شایسته فر، 1385: 144).
در طول تاریخ اسلام، مسلمانان هنرمند به دلیل عشق و اعتقادشان به مصحف شریف، تمامی نبوغ و هنرمندی خود را با دل و جان مصروف کتابت و تذهیب قرآن کریم کردهاند. از این رو، اکثر فنون و هنرهای کتابآرایی حول قرآن کریم شکل گرفته و تکامل یافته است (کشاورز،1390: 30). و بیشک محور همه هنرها بر توجه و تأثیرپذیری از قرآن بوده است، لذا دستنوشتههای قرآنی بزرگترین مجموعه خطی و تذهیبشده جهان اسلام را میسازد و تعدد نسخههای قرآن به ما امکان میدهد تا سیر تکاملی هنر اسلامی را دنبال کنیم (خلیلی، 1380: 11).
حرمت قرآن، اقوام گوناگون جهان اسلام از جمله ایرانیان را که دارای هنری والا و در سطح ارزندهای بودند، الهام بخشید تا ذوق و قریحه خویشتن را در آراستن آن به کار گیرند (پوپ، 1378: 219). در نتیجه عشق و ایمان هنرمندان مسلمان ایرانی به قرآن مجید، هستههای نخستین باروری و گسترش تذهیب، نگارگری و کتابآرایی بهویژه اهمیت خاصی پیدا میکند.
هنر تذهیب قرآن، همانند هندسهای روحانی، فضایی آکنده از معنویت بر گرد آیات قرآن کریم پدید میآورد. همانطور که قرائت دلنشین قرآن روحانیت و تأثیر کلامالله را از طریق استماع بر مخاطبان القاء میکند؛ هنر تذهیب نیز، در کنار خوشنویسی قرآن، همین نقش را از طریق جنبههای بصری بر عهده دارد (هنر در خدمت کلام وحی، گزارشی از دومین دو سالانه تذهیبهای قرآنی).
در میان آثار هنری، نسخ خطی و خصوصا قرآنهای مذهب از قدیمیترین و بهترین نمونههایی است که قابلیت بررسی روند تکاملی کاربرد نقش و رنگ را نمایان میسازد. این کتاب بر اساس جایگاه و اهمیتی که برای مسلمین داشته و نمونهای جهت نشان دادن ارادت شاهان به دین اسلام بوده است، معمولا توسط معتبرترین هنرمندان، کاتبان و مذهبان و با گرانبهاترین مواد کتابآرایی میشده و شمار نسخ آن بسیار بیشتر از نسخههای متون غیرمذهبی بوده است. ظاهرا قرآنها به دلیل تقدسی که داشتهاند همچنان مورد توجه بودهاند، هرچند که سفارش آنها در برخی از دورهها کمتر بوده، ولی معمولا سعی بر آن بود که جامعه با هر وضع اقتصادی سفارش قرآن را در برنامه خود قرار دهد (قندهاریون، 1389: 2-1).
تذهیب کتاب قرآن باید به گونهای تکوین مییافت که همچون خط، زیبایی و روحانیت قرآن را هرچه بیشتر نمایش میداد. این سنت از تفکر دینی و هنری مسیحیت و ادیان در قلمرو تزئین انجیل و کتاب مقدس الهام گرفته، با این تفاوت که در هنر قرآنی جایی برای صورتهای جانوری و انسانی نبوده است (مددپور، 1384: 375).
در ابتدای دوران اسلامی بهرهگیری از تذهیب محدود بوده و نقوش به کار رفته در آن از تجرد کافی برخوردار نبوده است. مسلمانان تا سده سوم هجری میپنداشتند که بنا بر حکم قرآن، نقاشی و مجسمهسازی حرام است. این کراهت، به هر حال سبب شد به جانب تذهیب و اسلیمیسازی روی آورند. آنانکه نمیتوانستند همچون مانویان و مسیحیان کتاب آسمانی خود را مصور سازند، در عوض به تذهیب آن پرداختند. بنابراین درباره تذهیب در سدههای نخستین اسلام اطلاع چندانی در دست نیست. کهنترین اثری که از تذهیب باقی مانده تنها در قرآنهای سده سوم هجری است. البته این امر احتمال وجود تذهیب در سدههای قبل را نفی نمیکند.
بنابراین هنرمندان نخست به منظور تعیین سرسورهها، آیات، جزءها و سجدهها، قرآن را تزئین مینمودند و رفته رفته علاقه مفرط مسلمانان به قرآن و همچنین عشق به تجمل، هنرمندان را بر آن داشت تا این آثار را از سادگی بیرون آورند و به آن جنبه تزئینی دهند، حمایت امرا و بزرگان هم بدین امر کمک بسیار نمود.
تزئینات اولیه تذهیب عبارت از نوارهایی بود که پایان یک سوره و آغاز سوره بعدی را معین میکرد. معمولا برای نشان دادن سرسورهها در حاشیه هم نقشی ترنجی میکشیدند، نقش گل و بوتهای هم گاهی پایان سوره را معین میکرد (زارعیمهرورز، 1373: 127).
شکل شماره- دوره عباسی
با گذشت زمان هنرمندان معمولا هر صفحه را به سورهای اختصاص میدادند، قالبی که برای تذهیبکاران بعدی به صورت یک نوع صفحهآرایی رسمی درآمد. معمولا عنوان هر بخش در قابی که در بالای صفحه آغازین متن قرار داشت، نوشته میشد (خلیلی، 1380: 17).

شکل شماره – دوره سلجوقی
در ابتدای امر، خوشنویس قرآن خود به تذهیب آن نیز میپرداخت ولی بهتدریج در قرون بعد با تولید قرآنهای خطی نفیس و اضافه شدن نقوش متنوعتر و پیچیدهتر و استفاده از روشهای فنی گستردهتر، هنر تذهیب رو به رشد نهاد و در هر دوره نقش و فن جدیدی به این هنر افزوده گشت و در نتیجه تذهیب نوعی کار گروهی شد که خوشنویس، مذهب، صحاف و گاهی هنرمندانی دیگر همکاری میکردند تا اثری به وجود آید که شایسته ارائه کلام

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد قرآن کریم، هنر اسلامی، دوران اسلامی، رسول اکرم (ص) Next Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد هنر ایران، دوره اسلامی، هنر اسلامی، دوره ساسانی