منبع پایان نامه ارشد درمورد علوم تجربی، تفسیر عقلی، زیست شناسی، روش تفسیری

دانلود پایان نامه ارشد

مرحوم طالقانی در تفسیرش انطباق علمی هم صورت داده است . برای نمونه او در تفسیر آیه « و سیِّرت الجبالُ فکانَت سَرابا » پس از بیان نقش کوه ها و سرآمدن عمر آن ها ، گفته است : اکنون دانشمندان طبیعی به اتّفاق انقراض یا تحوّل زمین را پیش بینی می کنند.
اکثر قریب به اتفاق اندیشمندان مسلمان به نقش مثبت و مؤثر یافته های علوم تجربی در آشکار شدن مراد خداوند در برخی ایات قران، و فهم نکات دقیق و تفصیلی آن درپرتو این یافته ها اذعان دارد.
آیت الله جوادی آملی در رابطه با ضرورت برخورداری مفسر از علومی که او را در تفسیر این بخش از آیات قران یاری دهد چنین می گوید: « خدای سبحان ، قران کریم را به اوصاف نور و هدایت و تبیان معرفی کرده که نشانگر بی نیازی قران در تعلیم و ابلاغ رسالت خود از علوم است. قران کریم از حیث محتوا نیازمند خارج از خود است و نه از حیث دلالت محتاج چاره جویی بیرونی ؛ ولی این معنا مستلزم ان نیست که انسان با قران برخورد جاهلانه نماید و نقش علم و معارف را در فهم قران نادیده بگیرد. تحصیل علوم تجربی و مانند ان ظرفیت دل را گسترش می دهد و توانایی فهم و تحمّل معارف قران را بالا می برد و به انسان شرح صدر می دهد ، هرچه انسان در اندیشۀ جهان آفرینش ، از آیات کتاب تکوینی خداوند بهره ببرد، قدرت او در فهم آیات کتاب تدوینی و قران کریم افزون تر می گردد .»97
استفاده از رهاورد های اثبات شدۀ علوم تجربی در تفسیر آیات قران و از حجاب در آوردن معارف اصیل و بلند آن ، ناتوانی بشر را از هماوردی با آیات قران ، بیش از پیش آشکار نموده و هر قاری با وجدانی را نسبت به از جانب خدا بودن قران و حقانیت ان ، خاضعانه به اعتراف وا می دارد. آری ! چگونه بشر عادی و درس ناخوانده می تواند بدون ارتباط با غیب سخنی بگوید که پس از قرن ها از خلقت این جهان و موجودات آن و پس از قرن ها حضور آدمی بر این کره خاکی ، تازه امروز اندیشه بشر به درک و فهم آن در نظام خلقت نائل آمده باشد؟!
مرحوم طالقانی همان طور که به مسائل سیاسی و اجتماعی در این تفسیر به اجمال نظر دارد؛ مسائل علمی را از نظر دور نداشته است. زیرا در عصری که تفسیر پرتوی از قران تدوین می شد ، روزگار اوج مکتب به اصطلاح علمی مارکسیسم بود که پدیده های عالم را توجیه علمی و ماتریالیستی می کرد. ظاهرا این امر بیشتر در زندان برای طالقانی آشکار شده بود. از سویی نقش نهضت علمی در غرب و رشد روز به روز آن ، متون مقدس از جمله قران را با چالش جدی رو به رو ساخت.
از اشکالات طرف داران مکتب مارکسیسم به اسلام و قران ، ناسازگاری آن با علم بود و یا این که در قران آیاتی هست که با علم سازگاری ندارد. در لابه لای پرتوی از قران مرحوم طالقانی سعی نموده از زیر بار زحمت مسائل علمی شانه خالی نکند و از سویی مسائل را چندان قطعی نبیند که بخواهد با آیات قران منطبق نماید. هر چند دو همراه او ، یعنی دکتر سحابی و مهندس بازرگان ، در صدد علمی کردن آیات قران و گزاره های دینی بودند و رویکرد جدید ی به تفسیر آیات قران داشتند. مهندس بازرگان در آثار خود چون انسان در قران ، باد و باران در قران همین روش را در پیش گرفت . دکتر سحابی که در زیست شناسی تخصّص داشت با تدوین کتاب خلقت انسان سعی نمود تا نظریه تکامل داروینی را با آیات قران در مورد خلقت انسان منطبق نماید.
علمای متاخر بیشتر دنبال اثبات اعجاز علمی قرآن هستند و کوشش آن ها بر این است که قران را با یافته های علوم جدید تطبیق دهند. بعضی از متاخرین بر این هستند که هیچ یافته علم جدید نیست که لا اقل تلویحا در قرآن پیش بینی نشده باشد.98
مثلا طنطاوی (1287ـ1358) در الجواهر فی تفسیر القران الکریم تلاش دارد تا تفسیری علمی از قران ارائه دهد . وی مجذوب علم جدید است و نمی تواند در برابر قران از دانش نوین چشم بپوشد لذا بر ان است در حد ممکن ،آیات قران را با علوم آشتی دهد.99
شیخ عبده نیز تا حدودی در پی چنین کاری بود . اما مرحوم طالقانی این راه را با احتیاط طی کرده است. برای نمونه در ایات 31 و 32 سوره بقره که مربوط به گفتگوی خداوند با فرشتگان پیرامون هبوط آدم به زمین و مقام خلافت اوست ؛ ایشان به طور قاطع در تفسیر این آیات نظری را اظهار نمی کند. نخست می فرماید: « همان اندازه که خلقت انسان و ترکیب معنوی و قوای نفسانی آدمی مرموز و اسرار آمیز است… در این ایات هم در باره خلقت و مقام آدمی و اسرار هبوط و صعود است، این سؤالات در پیش است، گفتگوی خداوند با فرشتگان در باره خلافت ، جعل خلیفه در زمین ، چگونگی فرشتگان … همه این ها جای استفهام دارد و از اسرار قرانی است. »
سپس ایشان وارد بحث خلقت آدم می شود و این چنین اظهار نظر می نماید:
در باره چگونگی پیدایش نوع انسان در زمین دو نظر است : یکی نظر فلسفی قدیم و ظواهر دینی که ازاین نظر انواع و اصول خلقت بدون سابقه پدید آمده است. نظر استقرایی دیگری که از فروع فلسفه نشووارتقا وتکامل است ، پیدایش انواع را از دانی به عالی به هم پیوسته می شمارد. هر نوع پایین را باگذشت زمان و تأثیر محیط منشأ نوع بالاتر می داند… این دو نظریه در باره چگونگی پیدایش انواع درمقابل هم قرار گرفته که با فرض دیگری می توان میان این دو نظریه جمع کرد که در فواصل تکامل تدریجی جهش ها و تکامل های ناگهانی پیش آمده باشد. 100
در این جا مرحوم طالقانی نه بر اصل ثبوت انواع پای می فشارد و نه اصل تحول را به عنوان یک اصل مسلم و قطعی تلقی می کند.بلکه او سعی دارد این نظریه را به نوعی با هم جمع کند.
آیت الله طالقانی با این که این تفسیر را در زندان تألیف کرده و از لحاظ کتاب و منابع در تنگنا بوده ولی توانسته داده های علمی را در کنار برخی آیات فراهم نماید. البته نه این که در پی توجیهات علمی برای آیات قران باشد. ایشان در این گونه مباحث و مسائل ، آن گاه که نصّ آیات در تعارض با علم باشد ، نصّ گرا ست و اکر راه تأویل برای آن باز نباشد ، نص را مقدم می دارد. با این حال نمی توان مرحوم طالقانی را در ردیف مفسّران علم گرا قرار داد . بلکه ایشان توسعۀ فهم قران را با گسترش علم می داند، نه این که قران فرضیات علمی را طرح کرده باشد و لازم باشد که مسلمانان به جای کشف علوم به سراغ قران بروند. وی می گوید: این پیشرفت زمان و علم است که می تواند اندک اندک از بواطن اسرار قران پرده بردارد. آیت الله طالقانی تحت تأثیر نحوه نگرش و نگارش محمد عبده بوده است ؛ هر چند تمسّکش به مأثورات و اعتنایش به متن کتاب و استناد به کلمات قران و تفسیر ، بر محوریت این کتاب مانند علامه طباطبایی«ره» بسیار جدی تر از عبده است .
مرحوم آیت الله طالقانی تنها در تفسیر آیات جزء سی ام قران از چند علم روز نام برده است و از آخرین دستاوردهای این علوم استفاده کرده است ، علومی چون زمین شناسی ، کیهان شناسی ، نجوم ، فیزیک ، شیمی ، زیست شناسی ، علم تغذیه ، وراثت و جنین شناسی .
به قول استاد خرمشاهی ، مرحوم طالقانی « به خوبی می دانسته است که چراغ دین را با روغن علم جدید نمی توان روشن نگاه داشت و از حصر و حدّ علم هم به خوبی آگاه بوده است » 101 در دایره المعارف تشیّع ، گرایش مرحوم طالقانی به تفسیر علمی چنین ارزیابی می شود:
آیت الله طالقانی با توجه به متغیر بودن و ناپایداری فرضیه های علمی و صرفا بدان جهت که « این پیشرفت زمان علم است که می تواند اندک از روی بواطن و اسرار قران پرده بردارد » در تفسیربرخی از آیات در متن و پاورقی به بعضی از فرضیه های علمی اشارتی دارد و بدین وسیله چشم ها وگوش ها و دل ها و اندیشه ها و ذهن ها را به روی حقایقی از طبیعت باز می کند 102.
در جایی مرحوم طالقانی همدلانه به نقد سید احمد خان هندی و نقد تفسیر علمی و عصری از سوی مرحوم سید جمال جمال الدین اشاره می کند. این سخن نیز در بیان محدودیت دانش تجربی قابل توجه است :
برخی از ساده لوحان هنوز چشم به پیشرفت های علمی دارند به امید این که علم می تواند همه مشکلات و پیچیدگی های انسان و اجتماع را باز نماید و حق وعدل حقیقی را بنمایاند و بشر را در برابر آن ملزم و مسئول گرداند. این گونه امید و خوش باوری که برای علم پرستان از آغاز تحولات علمی وصنعتی غرب و روی تافتن از آئین های خدائی ، آرامش بخش بود ، اکنون و پس از تجربه های ملموس ، جز برای مقلِّدین چشم بسته امید انگیز نمی باشد . اکنون علم وکشف با همه پیشرفت ها و افق هایی که از اسرار طبیعت و روابط و علل مادی پدیده ها کشف نموده ، در مسائل اصلی چگونگی پیدایی و آفرینش و غایت جهان و انسان و اصول حق و باطل و قوانین عمومی و ایجابتعهدات اجتماعی و اخلاقی خود را ناتوان تر از همیشه و نیازمند به هدایت برتر نشان می دهد علوم تجربی و مادی نمی تواند مدعی باشد که به خارج از حدود ماده و طبیعت راه یابد و دیده گشایدو اصول ثابت و حقایق برتر را بنماید و انسان ها را به توحید و سعادت حقیقی رساند.103
در جای دیگر نیز می گوید : « پیشروان علوم طبیعی به نارسایی خود در فهم ماهیت و علل فاعلی و غایی حیات اعتراف می نمایند » 104
بنابراین روش علمی و تجربی اگر بخواهد مفید یقین باشد ، چاره ای ندارد جز استمداد از قیاس و اگر علم تجربی بخواهد مسائل خود را براساس تجربه ثابت کند تنها راه ، همان است که ذکر شد.
2-1-2. جایگاه روش عقلی ایشان در حوزه معرفت دینی
روش یعنی چگونگی کشف و استتخراج معانی و مقاصد آیات و متون دینی. لذا روش تفسیری روش کشف معنا و مقصود آیه است براساس منبع و ابزار تفسیری همچون عقل و نقل.
بر همین اساس تفاسیر قران از دیرباز تاکنون به دو دسته کلی تقسیم شده اند: یکی تفسیر نقلی یا مأثور و دوم تفسیر عقلی و اجتهادی آن گاه تفسیر نقلی را به اقسامی چون تفسیر قران به قران و تفسیر قران به سنت و غیره ، و تفسیر عقلی یا اجتهادی را به تفاسیر فقهی ، علمی ، اجتماعی ، کلامی ، فلسفی ، ادبی و عرفانی ، تقسیم کرده اند 105.
روش عقلی دارای مؤیّدات فراوانی از آیات قرانی است که در این جا به برخی از ان ها اشاره می کنیم :
1 . كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ مُبارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آياتِهِ وَ لِيَتَذَكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ ” 106 .
2 . أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً “107
3. كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ ” 108
دریافت حقیقت عقلی قران از عالم امر به توسط گوهر عقل است. زیرا تنها عقل است می تواند این حقیقت را از فضای جهان امر ، که برتر از ان است که در درون جسمی مکانی و یا در خور تصور و یا داخل در حس و وهم باشد ، فرا بگیرد. قران خود نیز در احکام اعتقادی از روش برهان استفاده می کند و می فرماید : « لو کان فیهما آلهه إلّا الله لفسدتا قل هاتوا برهانکم ان کنتم صادقین »
روش عقلی در تفسیر فلسفی ، روش برهان و استفاده از مقدمات کلی صادق ، ضروری و یقینی است. « بنابراین در این روش ، عقل ، منبع و ابزار تفسیر قران است و احکام و برهان های عقلی قراینی برای تفسیر آیات قرار می گیرند 109.
تفسیر عقلی در موردی است که برخی مبادی تصدیقی و مبانی مستور و مطویّ و برهانی مطلب به وسیله عقل استنباط شود و آیه مورد بحث برآن حمل شود
بنابراین یکی از مهم ترین روش ها و سبک های تفسیری ، روش فلسفی با برهان عقلی که ملاصدرا متأثر از این روش می باشد. البته روش ملاصدرا جمع عرفان و برهان و قران است .
مفسِّر قران گاه در تفسیر قران از روش فلسفی استفاده می کند ، آیت الله طالقانی نیز در موارد متعددی ( عمدتا در تفسیر نیمه نخست جزء سی ام در جلد سوم ) به اندیشه های صدر المتألّهین و به ویژه کتاب مفاتیح الغیب او اشاره می کند .
« عمده ترین ویژگی روش تفسیری عبده ، رشید رضا و کسانی مانند آنان را توجه به عقل در فهم مراد الهی و سعی در سازگار کردن اسلام با تمدن غرب دانسته اند. همین دو ویژگی البته

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد علوم تجربی، معرفت شناختی، انقلاب اسلامی، معرفت دینی Next Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد معرفت دینی، روش اجتهادی، انسان کامل، کمال انسانی