منبع پایان نامه ارشد درمورد سلسله مراتب، سلسله مراتب شهری، سلسله مراتبی، توسعه شهر

دانلود پایان نامه ارشد

می شود و مهاجرت های زیادی را از طرف مناطق کم توسعه به سوی نقاط توسعه یافته پیش می آورد. (تقویی 1383 :72)

2 -2 -3 – نابرابری شهری و روستایی در ایران
در ايران قديم، نابرابري قابل توجهي بين شهر وروستا وجود نداشت، به دليل اينکه تقريبا تمامي کالاهاي مصرفي خانوار شهري نيز در روستاها توليد مي شد و شهرها از اين نظر کاملاً به روستاها وابسته بودند. همچنين شهرها قدرت اقتصادي و اداري زيادي براي جذب بخش عمده اي از جمعيت روستا را نداشتند و لذا مهاجرت روستا به شهر در اين دوره ناچيز بود.
مي توان گفت تا بعد از انقلاب مشروطه وحفر اولين چاه نفت (1287) تغيير عمده اي در سطح زندگي شهر و روستا اتفاق نيفتاد. انقلاب مذکور به دليل تأثیراتي که بر فضاي اجتماعي، فرهنگي و با توجه به درآمدهاي نفتي با اثراتي که بر اوضاع اقتصادي کشور گذاشت، سرآغاز يک تحول مهم در نقش شهر و روستا در زندگي اقتصادي و سياسي کشور شد. با اين وجود مي توان گفت که برخورد جدي شهر و روستا مقارن قرارداد نفتي (1313) ايران با شرکت نفت انگلستان و ايران بود، که در نتيجه آن درآمدهاي نفتي دو برابر شد. درآمدهاي نفتي از يک طرف موجب بي نيازي شهر ها از روستاها شد (از طريق واردات موادغذايي از کشورهاي خارجي) و از سوي ديگر به گسترش صنايع مختلف و تأسیسات زيربنايي کمک مي کرد که عمدتاً در شهرها مستقر بودند. همچنين سياست هايي جهت استثمار کشاورزان و روستاييان به نفع شهرنشينان توسط حکومت رضاخان در اين دوره صورت مي گرفت. بدين سان که دولت به عنوان خريدار انحصاري، قيمت محصولات کشاورزي را پايين ترين حد ممکن و شرايط مبادله داخلي را پيوسته بر ضد جمعيت روستايي و به نفع شهرنشينان نگاه مي داشت. از عوامل ديگري که موجب عقب نگه داشتن روستاها از روند حرکت اقتصادي کشور شد وجود تفکر رشد سالاري در بين اقتصاد دانان و سياست گذاران بود که موجب تمرکز دولت ها بر بخش هايي از اقتصاد شد که توان بيشتري براي کسب نرخ رشد اقتصادي برخوردارند و چون تصور مي شد که صنعت توانايي بيشتري براي نيل به اين هدف دارد کشاورزي (و در نتيجه روستاها) عمدتاً به نفع صنعت (شهرها) مورد غفلت قرار گرفتند. زمينه هاي عمده شکاف در برخورداري هاي شهري وروستايي بر چند محور نابرابري هاي آموزشي، بهداشتي، اقتصادي و ناهمگوني در شرايط زندگي استوار است.

1. نابرابري هاي آموزشي
مطالعه اجمالي اطلاعات موجود در رابطه با نرخ با سوادي در مناطق روستايي نشان دهنده تفاوت هاي فاحش در قبل و بعد از انقلاب را نشان مي دهد که در سال هاي قبل از انقلاب بيشترين ميزان دانش آموزان و مراکز آموزشي در شهرها و مراکز اصلي واقع بود و در بعضي روستا ها حتي کمترين ميزان مرکز آموزشي هم وجود نداشت. پس از وقوع انقلاب اسلامي اختلاف بين مناطق شهري وروستايي به لحاظ برخورداري از امکانات آموزشي در حال کاهش است که اين ناشي از افزايش بيشتر امکانات آموزشي در روستاها نسبت به شهر ها مي باشد. اما بايد توجه داشت که هر چند نابرابري بين مناطق شهري و روستايي در اين سال ها کم شد ولي عملاً نابرابري ها به شکل هاي ديگر و در سطوح ديگر کماکان موجود است.
2. بهداشت و درمان
اطلاعات دقيقي در مورد توزيع امکانات بهداشتي بين مناطق شهري وروستايي در دوره قبل از انقلاب وجود ندارد. وليکن براساس اطلاعات موجود، دسترسي روستاها به امکانات مذکور در مقايسه با شهرها در آن دوره ناچيز بوده است. تمرکز بيمارستان ها و ساير مراکز درماني مجهز در شهرها از عوامل اصلي نابرابري عمده شهر و روستا بود.که اين نابرابري در بعد از انقلاب (با توجه به تعداد زيادي خانه بهداشت و مراکز بهداشتي درماني که در روستا ها ساخته شد) هنوز هم باعث نابرابري بين شهر و روستا مي باشد.
3. نابرابري در شرايط زندگي
از آنجا که اطلاعات روستاهاي کشور در سال هاي قبل به شکل کامل موجود نيست و روستاهاي داراي امکاناتي نظير لوله کشي گاز وتلفن و لوله کشي آب و غيره نيستند به صورت آماري قابل مقايسه نيستند وليکن با توجه به نابرابري هاي موجود در شهرها وروستا ها از لحاظ شرايط زندگي و امکانات بسيار فاحش و قابل توجه بوده است.
4. نابرابري اقتصادي (نابرابري هاي درآمدي مناطق شهري وروستايي)
شايد اغراق نباشد اگر گفته شود نابرابري درآمدي بين اين دو بخش از کشور مهمترين نقش را در تعميق شکاف شهر و روستا بازي مي کند، زيرا اين گونه نابرابري ها مي تواند موجب پيدايش و افزايش نابرابري هاي ديگر از قبيل آموزش، بهداشت، فرصت هاي اشتغال و … گردد.
در ناحيه مورد مطالعه با توجه به عدم تعادل هاي فضايي و شرايط خاص منطقه نابرابري هاي شهري وروستايي در حد انتظار است و مي طلبد که با شناخت کامل ناحيه برنامه ريزي هاي مناسبي جهت تنظيم ساختار فضايي ناحيه اي انجام داد.
2 -2 -4 – عدم کارایی شهرهای بزرگ
تأثیرات منفي شهرهاي بزرگ:
در بررسي اثرات منفي شهرهاي بزرگ مي توان از سه منظر موضوع را پي گيري نمود که عبارتند از:
1- اثرات اقتصادي
2- اثرات اکولوژيک
3- اثرات اجتماعي
اثرات اقتصادي:
مي توان افزايش سريع قيمت هاي واحد هاي مسکوني و ساختمان هاي شهري، مسائل حمل و نقل، مسائل محيط زيست شهري، کمبود زمين در خانه سازي براي جمعيت اضافي، کمبود ساختمان هاي اداري وآموزشي و دانشگاهي، مسائل مربوط به کمبود مراکز گذران اوقات فراغت، عدم سهولت دسترسي مردم به محل کار، افزايش وقت تلف شده درآمد و شدهاي روزانه، افزايش ميزان جرم و جنايت و تأثیرات آن در محله هاي مختلف شهري و بخش تجارت شهر از جمله عوامل منفي در شهرهاي بزرگ امروزي است.
اثرات اکولوژيک:
مي توان تراکم شديد جمعيت، شتاب زندگي روزانه، کمبود هواي پاک، آلودگي شديد هوا، آلودگي صوتي و طولاني بودن زمان رسيدن به محل کار روزانه و برگشت به خانه، در شهرهاي بزرگ، به ويژه در شهرهاي بزرگ جهان سوم، سلامتي انسان را مورد تهديد قرار مي دهد. بسياري از تحقيقات بيان کننده اين واقعيت است که ناراحتي هاي عصبي- رواني وخستگي هاي جسمي و روحي در شهرهاي بزرگ از شهرهاي کوچک و حوزه هاي روستايي بيشتر است.
اثرات اجتماعي:
مي توان گفت که در شهرهاي بزرگ به علت نبودن انسجام خاص اجتماعي ميزان ناعدالتي هاي اجتماعي زياد شده، ميزان جرم و جنايت به شدت افزايش مي يابد و در بستر فقر فرهنگي اجتماعي فلسفه شهري بودن و نظم و انضباط در هم مي ريزد و فرهنگ هاي شهروندي دچار ناملايمات مي شود.

2 -2 -5 – سلسله مراتب شهری و توسعه ملی
ورود در مقوله روابط سیستماتیک سلسله مراتب شهری و نقش و اهمیت آنها ضروری می نماید، که نتیجه منطقی به یک طبقه بندی منتهی می شود. این طبقه بندی می تواند بر مبنای نقش آنها با مشخص کردن برخی از شهر ها بر مبنای سطوحی از شهرها بر مبنای سطوحی از ویژگی های اقتصادی- اجتماعی و خدمات عمومی استوار باشد. بدین ترتیب شبکه شهری که به تبع شرایط جغرافیایی با نظم فضاهای خاصی شکل گرفته اند، می توانند از نظر کمی (تعداد جمعیت) و یا از نظر کیفی (اهمیت و نقش آنها) طبقه بندی شده و در نظمی از یک سلسله از یک پایه و ارتفاع در ردیف یا مرتبه ای پشت سر هم قرار می گیرند، که اصطلاحاً به نام «سلسله مراتب شهری» نامیده می شود. در طبقه بندی کیفی شهر ها سلیقه های مختلفی به کار گرفته شده است که از این میان می توان ارزیابی سلسله مراتب شهری با سطح فعالیت شهرها در زمینه بخش سوم فعالیت های شغلی، یا ارزیابی سلسله مراتب شهری بر مبنای تجهیزات و وسعت فضایی جاذبه شهری را می توان نام برد. (فرید، 1386: 488-489) در گذشته شهر یا مرکز ناحیه فرایندی از کلیه تحولات، خواسته ها و نیازهای ناحیه بود که به صورت یک جامعه انسانی با جمعیت بیشتر و یکسری برتری های نسبی خود را به گونه ای انتزاعی به ثبت می رساند. در صورتی که امروز نفوذ عواملی متعدد باعث به وجود آمدن نقاط ثقل و شبکه ای از مکان های مرکزی یا شهرهای بزرگ و کوچک شده که نقاط اطراف خود را به طور شدید تحت نفوذ قرارا داده است. تحولات اقتصادی دخالت های انسانی نیز نظم جدیدی از آرایش فضایی و نظام تشکیلاتی نوینی را در سطح جهانی مطرح ساخته است که مطالعه و بررسی آنها جزء با نگرش و طبقه بندی مجموعه آنها در یک سیستم و پیوندهای ارگانیکی بین آنها امکان پذیر نیست. بدین ترتیب، حد مطلوب اندازه شهر تمام مفهوم خود را در یک نظام سلسله مراتبی که در ان اندازه های مختلف شهر وجود دارد، بدست می آورد. لذا مسأله توزیع جمعیت شهری در حد مطلوب در یک نظام سلسله مراتبی مهم تر از حد مطلوب و اندازه بهینه شده است. سلسله مراتب شهری از نظر کمی، شکل ساماندهی فضاهاست. زیرا باعث توزیع فعالیت ها و خدمات در سطح جامعه، طبقه بندی متعادل عملکردها و پیدایش روش های مختلف زندگی در محیط های گوناگون جغرافیایی می گردد. در این نوع توزیع منطقی، جمعیت شهری از کوچکترین افراد جوامع دور افتاده تا متروپل ها، قطب ها و مراکز توسعه در ارتباط با همدیگر فعالیت دارند و تنوع اندازه شهرها، سلسله مراتبی از این عملکردها مطابقت دارد. (نظریان، 1388: 211-212)
اصولاً در ایران و در گذشته شهرستان های هر منطقه کدام به صورت یک ناحیه مستقل عمل می کردند و مرکز شهرستان تنها شهر مرکزی و منطقه شهری بدون سلسله مراتب، جوامع انسانی را در حوزه خود نگه می داشت و یک «پولاریزاسیون» قوی بر فضای پیرامون خود پدید می آورد، که در ارتباط با هر یک از شهرها و حوزه نفوذ، اهمیت و ارزش آنها تعیین می شد. نقش شهری چیزی جز روساختی نبود و موجودیت آنها اساساً ناشی از حوزه نفوذشان بود. نظام روابط شهر و روستا، اکثرا به سبب نبودن شبکه منظم جوامع انسانی بدون نقش میانی شهرهای کوچک و متوسط پایه ریزی شده و تمام روستاها مستقیماً و بدون واسطه با مرکز شهرستان در ارتباط بوده اند. با گذشت زمان و به دنبال تحولات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی در ایران نقاط شهری رو به افزایش نهادند و به تدریج نقاط کوچک شهری انجام می گیرد و بدین ترتیب در طول سه دهه آخر به موازات تغییرات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی، ضمن تغییر روابط شهری و روستا و عملکردهای گوناگون شهرها و نظام شبکه شهری ایران نیز تغییر یافته است. (همان :216)

2 -2 -6 – عوامل مؤثر در سیستم های شهری
تغییر فضای زندگی از روستانشینی به شهرنشینی در غرب در نتیجه تغییرات تکنولوژیکی و تکامل جامعه و صنعتی شدن به وقع پیوسته است، در حالی که کشورهای جهان سوم و از آن جمله ایران، شهر نشینی در نتیجه یک سری تحولات سیاسی و بعد اجتماعی- اقتصادی آن هم به صورت برون زا رخ داده و مهاجرت روستاییان به شهرها نه در نتیجه تکامل و پیشرفت اجتماعی، بلکه به دلیل فقر و نیاز اقتصادی و عدم جواب گویی فضاهای روستایی به نیاز خانوارهای انجام پذیرفته است. (انتظاری و دیگران، 1386: 74) توسعه شهری در جهان سوم، روندی جدا از توسعه شهری در اروپا داشت و شرایط حاکم بر آن کاملاً متفاوت بود. (شکویی، 1365: 174) سیستم های شهری بیشتر کشورهای جهان سوم با اقتصاد بازار اداره می شود و دارای دو جریان مؤثر است؛ (شکویی، 1385: 343)
1- رشد سریع جمعیت شهری
2- افزایش تمرکز جمعیت و فعالیت های اقتصادی در بزرگترین شهرها
با قبول این افزایش شدید نیروی انسانی و هجوم آنها به شهرهای بزرگ جهان سوم، از هم اکنون می توان وضع محیط زیست شهرهای کشورهای در حال توسعه را بدین شرح خلاصه کرد: آلودگی بیکاری، آلودگی فقر، آلودگی بیماری، آلودگی تراکم جمعیت، آلودگی جرم و جنایت، آلودگی هوا، آلودگی صوتی، کمبود واحدهای مسکونی، آلودگی زاغه ای و آلودگی زباله (شکویی، 1365: 210).
چرا که در یک فضای شهری با ظرفیت محیطی و مدیریتی محدود، میزان محدودی از جمعیت و فعالیت را هم می توان مکانیابی کرد. در چنین شرایطی زمانی که بارگذاری جمعیت و به تبع آن فعالیت در فضای شهری

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد نظام سکونتگاهی، سلسله مراتب، سازمان فضایی، نظام شهری Next Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد روستا- شهر، توسعه روستا، توسعه نیافتگی، توسعه یافتگی