منبع پایان نامه ارشد درمورد سلسله مراتب، توسعه روستا، حمل و نقل، مکان مرکزی

دانلود پایان نامه ارشد

جمعيت 10 تا 25 هزار نفر است. اين برنامه بر توسعه اي مستقل از منطقه مرکزي، به شهرهاي کوچک وجود ندارد. جالب آن است که در برنامه ريزي روستا- شهر عليرغم تأکید بسيار بر ساماندهي توسعه از پايين به بالا اجراي برنامه مستلزم مداخله همه جانبه دولت مرکزي است. سياست توسعه روستا شهر از حيث آثاري که بر الگوي توزيع جمعيت مي گذارد کاملاً با روش «توسعه مستقل مناطق پيراموني» مشابهت دارد. يکي از اهداف مهم آن نيز تثبيت جمعيت مناطق روستايي است، اما احتمال موفقيت راهبرد توسعه روستا- شهر در نيل به اين هدف روشن نيست. چون که عليرغم اجراي اين راهبرد در بعضي نواحي با آن که افزايش جمعيت کمتر شده وليکن آهنگ رشد جمعيت مناطق شهري همچنان ادامه پيدا کرده و رو به رشد است. در واقع در ناحيه روستا-شهري مانند شهرنشيني اندازه يا تراکم معيني در آن نقش بازي مي کند. (زياري، 1388: 171)

2 -3 -2 -3 – نظریه های سلسله مراتبی سکونتگاه ها
2 -3 -2 -3 -1 – نظریه مکان مرکزی
نخستن تلاش برای شرح الگوهای مکانی را وان تونن آلمانی (1850- 1783) انجام داده است. نظریه مکان های مرکزی بر نظریه های دیگری از جمله چگونگی تشکیل بازارها و مکان یابی بنگاه های اقتصادی استوار است و از طریق آنها توضیع می دهد که چگونه نواحی بازار بنگاه ها منجر به تشکیل شهر و سیستم سلسله مراتبی آنها می شود. نظریه مکان های مرکزی بیش از هر شخصی با نام والتر کریستالر (1969- 1893) پیوند خورده است. وی این نظریه را در سال 1933 در کتاب خود
با نام «مکان های مرکزی در بخش جنوبی آلمان» منتشر ساخت (شکویی، 1373: 380).
اساس تئوری کریستالر این است که مایه حیات مراکز شهری را نواحی روستایی پیرامون آنها تأمین می کند. برای اینکه خدمات اصلی را در رفع حوائج نواحی روستایی اطراف خود بر عهده دارند. (مزینی، 1381: 52) کرستالر در مطالعات خود به وجود یک شبکه شهری، که هر شهر از لحاظ وسعت به یک طبقه متعلق است پی برد از آن مهمتر او متوجه شد که رابطه مشخص بین اندازه شهر و تعداد شهرهایی که در آن طبقه از اندازه شهر است، وجود دارد. (عابدین در کوش، 1389: 87)
اگوست لوش، هم مدل مکانیابی صنعتی وبر و هم تئوری مکان مرکزی کریستالر را مورد انتقاد قرار داده است. مبانی نظریه لوش مبتنی بر شبکه روستاهای کشاورزی است، که در یک دشت زراعی به شکل مثلث پراکنده اند، شش مثلث تشکیل دهنده، ناحیه بازاری اصلی شش ضلعی هستند. کالاهای مختلف دارای دامنه متفاوت اند و به تعداد متغیری از شش ضلعی ها برای حمایت آنها نیاز است تا شبکه پیچیده ای در ناحیه بازاری بوجود آید. افزون بر این مراکز یاد شده با چرخیدن و یا بزرگ شدن شش ضلعی ها، قادر به تأمین فضای بازاری بیشتر هستند. طبق نظر لوش، الگوی واقعی بدین ترتیب لزوماً همراه سلسله مراتب خاصی نیست. (کلانتری، 1380: 211)
به نظر هیلهورست، سلسله مراتب مورد نظر کریستالر، مفهومی بی طرف است و تا حدودی روابط وابستگی را که میان مراکز رتبه بالاتر و رتبه پایین تر سلسله مراتب شهری وجود دارد را مخفی می کند. از این رو هیلهورست معتقد است که با توسعه تکنولوژی حمل و نقل، مکان یابی فعالیت های اقتصادی برحسب محل بازار یا محل منابع به تدریج اهمیت کمتری یافته و عوامل مکانی دیگر مانند نزدیکی به مراکز تصمیم گیری و قدرت، نقش مهمتری می یابند. (هیلهورست، 1371: 23-21)
از سوی دیگر گفته شده که نظریه مکان مرکزی بیشتر مناسب یک نظام شهری ما قبل صنعتی خود اتکاء و با اقتصاد کشاورزی است. در دنیا نوین «سازمان فضایی جامعه» جای خود را به «سازمان اجتماعی فضا» که در آن عوامل اقتصادی، سیاسی و فرهنگی اهمیتی به مراتب بیشتر از عواملی چون هندسه و فاصله دارند، داده است. (شورت، 1996، به نقل از عظیمی، 1381: 91)

2 -3 -2 -3 -2 – نظریه عملکردهای شهری در توسعه روستایی (مدل یوفرد)
دنيس راندينلي استاد سيراکيوز آمريکا در سال 1985 مؤثرترين روش شناسي براي برنامه ريزي يکپارچه کارکردي يعني رويکرد کارکردهاي شهري در توسعه روستايي را ارائه کرده است يوفرد (تأکید مي کند که بايستي دسترسي به دامنه وسيعي از عملکردها و امکانات براي تعداد زيادي از مردم بدون اين که تمامي آنها در سکونتگاه های موجود باشند) امکان پذير شود. بسياري از مناطق فاقد مراکز شهري مناسب جهت ارائه دامنه وسيعي از عملکردهاي مورد نياز براي توسعه روستايي هستند. در بعضي از مناطق سرمايه گذاري ناقص و نامناسب مانع توسعه مي شود و بعضي از مناطق نيز از نظر فيزيکي با حوزه بالادست شهرهاي بزرگتر ارتباط و پيوندي وجود ندارد. هدف اوليه يوفرد، گسترش فرايند تجزيه و تحليل فضايي است که بتوان به آساني در شرايط حاکم بر مناطق محروم از آنها استفاده کرد. (پايلي يزدي و رحبي سناجردي 1382: 277)
يوفرد فرايند تحليل فضايي ناحيه را با طرح چهار سؤال عمده مطرح مي کند:
1. عملکردها (خدماتي، امکانات مواد اوليه، فعاليتهاي اجتماعي و اقتصادي و زير ساخت ها)، از لحاظ جغرافيايي چگونه در ميان جوامع و سکونتگاه ها توزيع شده است؟
2. خدمات و امکانات در ميان سکونت گاه ها به چه نحوي مکان يابي شده اند که ناحيه اصلي بتواند به نواحي دروني روستايي خودش خدمات را ارائه کند؟
3. چه ميزان دسترسي هاي فيزيکي براي ساکنان سکونتگاه هاي نواحي روستايي و اطراف آن، به واسطه عملکردهاي شکل گرفته در مکان هاي مرکزي وجود دارد؟
4. پراکنش عملکردها و سکونتگاه ها را چگونه مي توان بهبود داد و چگونه مي توان دسترسي هاي فيزيکي ساکنان روستايي را افزايش داد؟

2 -3 -2 -3 -2 -1 – وظایف تحلیلی یوفرد
در کانون رويکرد يوفرد به سه وظيفه تحليلي اشاره شده است که عبارتند از :
1- تحليل کارکردي و ترسيم سلسله مراتب سکونتگاه ها؛
2- تحليل پيوندهاي اداري، خدماتي، اجتماعي، بازاري و حمل و نقل بين سکونتگاه ها؛
3- تحليل قابليت دسترسي و عرضه خدماتي. (ايزدي خدامه، 1380 : 39)

2 -3 -2 -3 -2 -2 – فرایند برنامه ریزی و تحلیل منطقه ای در رویکرد یوفرد
در رويکرد يوفرد براي برنامه ريزي و تحليل فضايي ده مرحله وجود دارد و فرض بر اين است که اين مراحل براي تعيين مکان مناسب براي طرح هاي سرمايه گذاري با در نظر گرفتن کارکردهايي با هدف توسعه منطقه اي ضروري هستند. در اين رويکرد برنامه ريزي و تحليل نخست با تحليل منابع پايه و سيستم سکونتگاهي شروع مي شود وبا ترسيم پيوندها و نواحي زير نفوذ ادامه مي يابد. سرانجام به طرح هايي براي بهبود و اصلاح پروژه هاي سرمايه گذاري ختم مي شود که در ادامه مطالب به صورت جداگانه مورد بررسي قرار مي گيرد (مقاله تحليلي بر رويکرد مکاني، فصلنامه تحقيقات جغرافيايي، افتخاري، عبدالرضا).
1- تحليل کلي منابع ناحيه
2- تحليل سيستم سکونتگاهي ناحيه
3- تحليل پيوندهاي فضايي ناحيه
4- تهيه نقشه هاي تحليلي
5- تحليل قابليت دسترسي
6- تحليل خلاء عملکردي
7- تدوين راهبردهاي توسعه فضايي
8- شناسايي پروژه ها و برنامه هاي سرمايه گذاري
9- بازنگري و ارزيابي برنامه ها
10- نهادينه کردن تحليل فضايي در فرايند برنامه ريزي ناحيه اي (زبردست خراط، اسفنديار. فصلنامه بنياد مسکن انقلاب اسلامي، شماره 84، ص27)

2 -3 -2 -3 -2 -2-1 – تحلیل کلی منابع ناحیه ای
کارکردهاي شهري بر محور توسعه روستايي با تحليل پراکندگي فضايي جمعيت و منابع در ناحيه آغاز مي شود. اين مرحله، اطلاعات و داده هاي اساسي را در اختيار محقق قرار مي دهد و تصويري روشن از ناحيه که محقق مي تواند بنيان هاي جغرافياي ناحيه و مسائل آنرا بشناسد. مهمتر اين که مي تواند که جهت توزيع عدالت اجتماعي را مدون دارد لذا تحليل منابع ناحيه با توجه به اهداف زير صورت مي گيرد.
1- شرح، تفسير و تبيين ضعف هاي اقتصاد ناحيه از طريق ارزيابي و شناخت مشخصات و پراکندگي جمعيت و منابع طبيعي ناحيه.
2- مقايسه سطح توسعه منابع انساني، اقتصادي و کالبدي منطقه يا ساير مناطق کشور.
3- همسان گرفتن حوزه هاي مختلف در داخل يک ناحيه با ويژگي اجتماعي- اقتصادي و توان يا ضعف منابع طبيعي ناحيه در امر توسعه.
1 مقايسه سطوح توسعه و منابع اجتماعي، اقتصادي و طبيعي در جمعيت. توان پذيرش برنامه ريزي ها در خرده نواحي، شايان توجه است که اين قسمت از مطالعات مي تواند به برنامه ريزان و سياستگذاران در درک شرايط خاص منطقه و موقعيت نسبي آنها در اقتصاد ملي کمک کند. (خراط زبردست، 1377: 31)

2 -3 -2 -3 -2 -2 -2 – تحلیل سیستم سکونتگاهی
در اين مرحله شناخت سکونتگاه ها از نظر جمعيت، موقعيت، انواع خدمات، امکانات، زير ساخت ها و فعاليت هاي توليدي در زمان حال، همچنين تفسير سلسله مراتب سکونتگاهي بر اساس تعداد و انواع کارکردها، تحليل پراکندگي فضايي و ميزان پيوند ميان اين سکونتگاه ها و کارکردها در داخل ناحيه امکان پذيراست در اين مرحله تهيه يک اسکالوگرام ضروري است و اهداف اين مرحله از رويکرد به شرح زير خلاصه مي شود:
1 – شناسايي عناصر نظام سکونتگاهي منطقه به عبارت ديگر تعداد و مکان جوامع و سکونتگاه هايي که در آن مردم سکونت داشته و فعاليت هاي اجتماعي و اقتصادي قابل
توجهي در آن صورت مي گيرد.
2 – تعيين خصوصيات عملکردي سکونتگاه ها و ميزاني که اين سکونتگاه ها به ساکنين پيراموني خود خدمت رساني مي کنند و تعيين ميزان مرکزيت سکونت گاه ها.
3- تعيين سلسله مراتب سطح بندي سکونتگاه هاي ناحيه
4- تعيين توزيع و روند پيوستگي بين عملکردهاي اجتماعي اقتصادي، خدماتي، زيرساختي و تسهيلات درون سکونتگاهي که براي توسعه منطقه اي و محلي مهم هستند. (اقدس وطنخواه، 1378: 31)

2 -3 -2 -3 -2 -2 -3 – تحلیل پیوند فضایی
اين قسمت از رويکرد يوفرد به بررسي پيوندهاي کالبدي، اقتصادي، جمعيتي، اجتماعي خدماتي، سياسي مي پردازد. ناحيه نه تنها نظامي از سکونتگاه هايي است که عملکردهاي متفاوتي دارند بلکه شبکه اي از پيوند ها و ميان کنش هاي اجتماعي اقتصادي و کالبدي است که بايد از پايه مورد بررسي قرار گيرد. پيوندها وسيله دسترسي ساکنين مناطق روستايي به خدمات، تسهيلات، زير ساخت ها و فعاليت هاي اقتصادي واقع در مکان هاي مرکزي هستند. از طريق اين پيوندها ساکنين مناطق روستايي علاوه بر دسترسي به نهادهاي اوليه براي افزايش محصولات کشاورزي، مي توانند محصولات مازاد خود را نيز عرضه نمايند. (اقدس وطنخواه، 1374 : 32)
بنابراين تحليل فضايي، پيوند اجتماعي، اقتصادي، فني وکالبدي ميان سکونتگاه ها جهت افزايش دسترسي ساکنين ناحيه از اهميت به سزايي برخوردار است.
1- پيوندهاي کالبدي شامل شبکه هاي جاده اي شبکه حمل و نقل آبي، شبکه راه آهن و وابستگي متقابل اکولوژيکي.
2- پيوندهاي اقتصادي شامل الگوهاي بازار، جريان مواد خام و کالاهاي واسطه اي، جريان سرمايه، جريان درآمد، الگوي مصرف و خريد و پيوندهاي متقاطع.
3- پيوندهاي تحرکات جمعيتي شامل مهاجرت (موقت و دائمي) و سفرهاي کاري.
4- پيوندهاي خدمات رساني شامل جريانها و شبکه هاي انرژي، شبکه هاي اعتباري و مالي، پيوندهاي آموزش و پروش، سيستم خدمات رساني بهداشتي الگوي خدمات رساني تجار نظام هاي خدمات حمل و نقل.
2 پيوندهاي سياسي، اداري و تشکيلاتي شامل روابط ساختاري، جريانات بودجه اي دولت و کانال هاي تصميم گيري سياسي غيررسمي، علاوه بر اين ها تحليل مراکز بازاري نيز پيشنهاد
می گردد. ( شکوئي، 1379، 323)

2 -3 -2 -3 -2 -2 -4 – تهیه نقشه های تحلیلی
زماني که اطلاعات لازم از طريق اين مراحل سه گانه به دست مي آيد، قلمروهاي خدماتي سکونتگاه ها پراکندگي کارکردها، قلمروهاي کارکردهاي اقتصادي خدمات امکانات و زير ساخت ها روي نقشه هاي ناحيه و زير سيستم هاي خرده ناحيه تعيين مي شود اين نقشه ها مهمترين نياز جغرافي دانان و

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد روستا- شهر، توسعه روستا، توسعه نیافتگی، توسعه یافتگی Next Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد سلسله مراتب، نخست شهری، سلسله مراتب شهری، نظام شهری