منبع پایان نامه ارشد درمورد روستا- شهر، توسعه روستا، توسعه نیافتگی، توسعه یافتگی

دانلود پایان نامه ارشد

(صباغ کرمانی، 1380: 246)
در مواقع نظریه قظب رشد براین استدلال استوار است که می توان تولید را از طریق دستیابی به «صرفه های تجمع»24 (کاهش هزینه های ناشی از عواملی که نسبت به بنگاه خارجی ولی نسبت به فضای قطبی شده داخلی اند) افزایش داد. براین اساس تجمع زیر ساخت ها و فعالیت های مولد در یک نقطه به گسترش آنها در عرصه ای وسیع ارجحیت دارد. تأکید شده است که با سیاستگذاری منطقه ای می توان توسعه قطب های رشد را تقویت کرد و از این طریق منافع به هم پیوسته چندی یه دست آورد.
نخست این که رشد یک نقطه (قطب) خود بخود توسعه منطقه ای را ارتقاء میبخشد. دوم این که قطب رشد خود یک مرکز جاذب جمعیت می شود و مهاجرین مناطق کمتر توسعه یافته را، با یه جای روی آوردن به شهرهای بزرگ و تراکم، به سمت خود جلب می کند. سومین فایده توسعه قطبی این است که قطب رشد نهایتا «اثر بخشی» بوجود می آورد یعنی آثار مثبت توسعه را در نواحی پیرامون انتشار می دهد. (هنسن و دیگران، 1376: 367؛ پاپلی یزدی و رجبی سناجردی، 1382: 201)
بر این اساس، در دهه 1970، برای رسیدن به موازنه های منطقه ای بهتر، قطب های رشد ابزار مطلوبی تشخیص داده شد. به هر حال در دهه 1980، هم در جهان صنعتی و هم در جهان سوم، اعتماد به قطب های رشد از میان رفته است. (مابوگونج و میسرا، 1368: 111) علیرغم افت و خیزهای نظریه قطب رشد، نوشته های پرو همچنان اهمیت خود را حفظ می کنند. زیرا او مفهومی واقعی از پویایی شناسی را به جهان نظریه تزریق کرد. (همان:108)
الگوی “نخست شهری” یا “بزرگ سری” یکی از پیامد های نظریه نوسازی و راهبرد قطب رشد بوده است. این الگو که به شدت بر نظام شبکه شهری کشور های در حال توسعه همچون ایران تأثیر گذاشته و این نظام را از تعادل و توازن خارج کرده است. ظهور شهرنشینی شتابان و شهرنشینی پر مسئله، مشکلاتی بود که گروهی از اندیشمندان را وارد عرصه نقد نظریه نوسازی و راهبرد قطب رشد کرد. (طرح کالبدی منطقه فارس، 1386: 17 و 18)

2 – 3 – 2 -2 – دیدگاه وابستگی
مطابق این دیدگاه، نتیجه سیاست های نوسازی در کشورهای جنوب عملا به توسعه نیافتگی و وابستگی انجامیده است. اقتصاددانان پیشگام دیدگاه وابستگی همچون فرانک25، پربیش26 و فورتادو27 مشکل توسعه نیافتگی کشورهای جنوب را بیشتر عوامل بیرونی همچون روابط سلطه گرایانه کشورهای شمال دانسته و راه چاره ای را نیز راه “رشد غیر سرمایه داری” و به اتکا منابع داخلی اعلام کردند. (صرافی، 1370: 27) این دیدگاه همچنین دوپارگی فضایی بین نواحی مرکزی و پیرامون درون کشورهای جنوب و یا به عبارتی توسعه ناموزون ملی و منطقه ای درون این کشور را نتیجه نظام سلطه ناشی از مناسبات مرکز- پیرامون28 می داند. با تمرکز منابع و امکانات در مادر شهرهای بزرگ و تک شهرهای مسلط ناحیه ای، شکاف میان ثروت و فقر را عمیق تر کرده و روند کلی توسعه را آهسته نموده است. (ابراهیم زاده و دیگران، 1389: 10) نظریه پردازان مکتب وابستگی به ارتباط بین مراکز صادرات (پایتخت های ملی یا بنادر) و جهان بیرونی که منجر به تجمع و تمرکز زیر ساخت های صادرات در یک شهر خاص شده است، اشاره می کنند. (رهنمایی و دیگران، 1390: 86) نظریه وابستگی ریشه در مطالعه مربوط به جهان سوم به ویژه آمریکای لاتین (برزیل و مکزیک) دارد. وابستگی نقطه مقابل نوسازی است که به بررسی توسعه نیافتگی پرداخته و بر نقش عوامل خارجی تأکید می کند. (پاپلی یزدیف 1386: 97)

2 -3 -2 -2 -1 – نظریه مرکز پیرامونی
مهمترین ایده ای که در بینش وابستگی به وسیله اندیشه پردازان آن طرح شده رابطه “مرکز- پیرامون” در امر توسعه کشورهاست. ظاهر نخستین کسی که به بیان ایده پرداخته سمیر امین (تقوی، 1383: 58) عناصر نظریه وابستگی نشان می دهد که جریان های ثروت از نواحی روستایی به مناطق شهری است. (لینچ، 1386: 185) توسعه نامتعادل، یعنی وجود بخش های توسعه یافته و بخش های توسعه نیافته به طور توام، در کشورها مطرح می کند و محرک اصلی مهاجرت های داخلی قرار می گیرد. (تقوی، 1383: 60)
نظریه مرکز- پیرامون را تا حد زیادی می توان یک نظریه ضد کلان شهری و در نتیجه مدافع شهرهای کوچک دانست. طرفداران شهرهای کوچک، همان گونه که در نظریه مرکز- پیرامون نیز مورد توجه است به نقش شهرهای کوچک در توسعه بخش کشاورزی و نواحی روستایی به عنوان ضرورت های توسعه درون زا در کشورهای توسعه نیافته، تأکید دارند (فنی، 1381: 28-49).
فریدمن در الگوهای خود چهار مرحله را در رشد اقتصاد مکان شناخته است که هر کدام نمایانگر تغییر در رابطه بین مرکز- پیرامون است. (جدول 2-2): (پاپلی یزدی و رجبی سناجری، 1387: 207-205)
جامعه پیش از صنعتی که سامانه ای از مراکز محلی و عمدتاً نامتمایز را نشان می دهد، هر کدام محدوده منطقه کوچکی را خدمات رسانی می کنند.
1- یکی از مراکز بهینه، با هسته ای نیرومند گسترش می یابد، سرمایه گذاری ها و نیروی کار به این مرکز منتقل می شوند و اقتصاد ملی به منطقه ای مادرشهر و منفرد محدود می شود.
2- ساختار ساده مرکز- پیرامون بتدریج با توسعه بخش های بهینه پیرامون به ساختاری چند هسته ای تبدیل می شود. در نتیجه آثار گسترش مراکز ثانویه شکل می گیرند. بنابراین در درون ناحیه مادرشهر سلسله نواحی کوچکتر پیرامون تشکیل می شود.
3- نواحی پیرامون، بتدریج جذب اقتصاد مادر شهر می شوند.

جدول (2-2) مراحل رشد اقتصادی مکان و سازمان یابی فضایی نظریه مرکز پیرامون فریدمن
مراحل
سطح بندی
ویژگی عمده
توضیحات
مراحل اول
توسعه نیافته
مراکز محلی مستقل بدون سلسله مراتب
فقدان پیچیدگی و تعادل حاصل از سادگی سیستم
مراحل دوم
در حال توسعه
یک مرکز قوی و منحصر بفرد و پیرامون ضعیف
بروز عدم تعادل تشدید در نتیجه بحران های ساختاری
مراحل سوم
مراحل میانی توسعه یافتگی
یک مرکز منحصر بفرد و مراکز قوی منطقه ای
آغاز برقراری تعادل مجدد به علت اقدامات منتج از شناخت نظام و ارتقاء کیفی آن
مراحل چهارم
توسعه یافته
یک نظام شهری پیوسته از نظر ساختار و عملکردی
برقراری تعادل کامل مرحله استقرار و توسعه یافتگی
منبع: (گیلبرت و گوگلر، 1975، 64)

بر اساس ویژگی های محلی و اقتصادی این الگو در چهار منطقه ایجاد می شود:
1) مناطق هسته ای: تمرکزهای صنعتی شهرهای با سطوح بالا بر فناوری، نیروی کار، سرمایه؛
2) مناطق انتقالی رو به بالا: مناطقی که به صورت افزایشی تحت تأثیر مناطق هسته ای هستند و مهاجرت، استفاده فشرده از منابع، و رشد اقتصادی پیوسته از ویژگی های آنهاست؛
3) مناطق پیشگام در منابع: بخشی از نواحی پیرامون که در آنها آبادی های جدید و بهره برداری از منابع تازه کشف شده وجود دارد؛ و
4) مناطق انتقالی رو به پایین: به دلیل تهی شدن منابع اولیه یا ترک مجموعه های صنعتی؛ اقتصادی راکد یا رو به پایین دارند.
به عنوان یک نتیجه گیری و ارزیابی نهایی از نظریه مرکز- پیرامون فریدمن، می توان نکاتی را به شرح ذیل در نظر آورد: (پاپلی یزدی و رجبی سناجری، 1387: 206)
الف) برخورد نظام گونه توسعه منطقه ای از ویژگی های بارز آن به شمار می رود.
ب) وی ساختار یک نظام فضایی را نه تنها ایستا نمی داند و به یک نوع مرحله بندی و گذر تاریخی از سازمان فضایی می رسد که نتیجه نهایی آنها وحدت و یکپارچگی است.
ج) فریدمن بیش از حد به عوامل بیرونی و شهری در توسعه ناحیه بها می دهد. واقعیت این است که اگر چه محرک تغییر پیرامون، از مرکز می آید، این بخش از اقتصاد حتی توان گرفتن و واکنش نشان دادن به تحریکات خارجی را نخواهد داشت.

2 -3 -2 -2 -2 – نظریه توسعه روستا- شهر
روستا- شهر عبارت است از ترکيب وادغام ساختارهاي اجتماعي شهري وروستايي در حاشيه مراکز شهري. اين پديده را که در آن شيوه هاي رفتار موجود در سکونتگاه هاي روستايي به وسيله روستاييان به شهرها منتقل مي شود، شهرنشيني روستايي نيز مي نامند. روستا- شهر يا شهر کشاورزي روستاهاي بزرگ و پرجمعيتي هستند که چشم اندازهاي شهري نيز همراه با چشم اندازهاي روستايي در آنها ديده مي شود. فعاليت اقتصادي غالب اين روستاها ممکن است کشاورزي باشد، ولي فعاليت هاي خدماتي و گاهي صنعتي نيز در آنها رواج دارد. همچنين ساختار اجتماعي، فرهنگي و فيزيکي اين روستاها نيز به شهرها شباهت دارد. روستا- شهر که جان فريدمن بنيان گذار آن است، تفاوت هاي ديرينه بين شهر و روستا را از ميان برداشته است و مبتني بر راهبرد تأمین نيازهاي اوليه در توسعه فضايي است. اين سياست بيشترين انطباق را با وضعيت جوامع روستايي و پرجمعيت دارد که ويژگي هاي آن عبارتند از:
پايين بودن سطح شاخص هاي توسعه اجتماعي، آهنگ سريع رشد جمعيت، آغاز مراحل اوليه شهر نشيني مبتني بر توسعه صنعتي، وابستگي شديد و افزايش شاخص هاي نابرابري.
اصولي که شالوده رويکرد توسعه روستا- شهر را تشکيل مي دهند، عبارتند از:
1. تغيير چهره نواحي روستايي يعني به جاي سرمايه گذاري در شهرها وتشويق انتقال روستاييان به آنجا، با سرمايه گذاري در نواحي روستايي، آنها را تشويق کنيم که در روستاي خود بمانند. و بدين ترتيب آبادي هاي کنوني را متحول سازيم و ترکيب جديدي به آنها بدهيم.
2. گسترش شبکه کنش هاي متقابل اجتماعي در نواحي روستايي که فراتر از محدوده يک ده منفرد است و نيز ايجاد فضاي اجتماعی- اقتصادي وسياسي، يا ناحيه روستا شهري.
3. کاهش نابساماني اجتماعي در مسير توسعه، حفظ انسجام خانواده، تقويت تأمین رواني، و بناي نظم اجتماعي نويني براي شکفتن استعداد فردي واجتماعي.
4. تثبيت درآمد هاي روستايي و شهري وکاهش اختلاف بين آنها از طريق تنوع امکانات کار توليدي و به خصوص از طريق اتصال فعاليت هاي کشاورزي به فعاليت هاي غير کشاورزي.
5. استفاده مؤثر از نيروي کار موجود، از طريق هدايت آن به سوي يک توسعه فشرده تر و پر فعاليت تر منابع طبيعي ناحيه روستا- شهر، شامل بهبود توليد کشاورزي، حفظ و کنترل منابع آب، تأسیسات عمومي روستا، خدمات گسترده روستايي و صنايع مربوط به کشاورزي.
6. اتصال نواحي روستا شهري به شبکه هاي ارتباطي منطقه اي از طريق بهبود کانال هاي ارتباطي ميان نواحي روستا- شهري و شهرهاي بزرگ از طريق منطقه اي کردن خدمات.
7. طراحي يک نظام حکومتي و برنامه ريزي که با ويژگي هاي محيط متناسب باشد و دست مردم محل را براي تعيين اولويت ها و براجراي برنامه ها باز بگذارد.
8. فراهم ساختن منابع مالي براي توسعه روستا- شهري از طريق ايجاد اين تضمين که قسمت اعظمي از پس اندازهاي محلي، در همان ناحيه سرمايه گذاري مي شود، در همان ناحيه سرمايه گذاري مي شود.
در راهبرد توسعه روستا شهري اکثر سرمايه گذاري ها معطوف به همان روستا- شهر بوده و فقط روستا در نظر گرفته مي شود، و اين در حالي است که در بررسي سلسله مراتب سکونتگاه ها هميشه شهرها را به عنوان مراکز مساعد براي گذران معرفي کرده اند، در صورتي که به عنوان يک واقعيت انکارناپذير، ضعيف ترين اقشار اجتماع ممکن است در همان شهرها بسر ببرند و در نهايت نيز همان قشر ضعيف است که در اين تصميم گيري ها جايي ندارد و يا به علت ضعف اقتصادي در فرايندهاي رقابتي ضرر و زيان را بيش از ديگر شهروندان متحمل مي شود. بنابراين بديهي است که نظريه توسعه روستا شهري نمي تواند در همه مکان هاي جغرافيايي کاربرد عام و فراگير داشته باشد. (پاپلي يزدي، رجبي سناجردي، 1387: 211) توسعه مستقل مناطق پيراموني، مالکيت عمومي منابع و دسترسي برابر به قدرت از زمره پيش شرط هاي توسعه موفقيت آميز سياست روستا- شهر به شمار مي آيند. از حيث تقسيمات ناحيه اي، اين سياست به معناي توسعه واحدهاي فضايي بزرگتر از روستا (ناحيه روستا- شهر) با مرکزي با

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد کشورهای در حال توسعه، سلسله مراتبی، سلسله مراتب، صنعتی شدن Next Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد سلسله مراتب، توسعه روستا، حمل و نقل، صنعتی شدن