منبع پایان نامه ارشد درمورد دوره سلجوقی، هنر اسلامی، کتاب مقدس، دوره سلجوقیان

دانلود پایان نامه ارشد

و بعضي اوقات سرخ است.
تشعير: يكي ديگر از هنرهايي كه براي آراستن ظاهر قرآن به كار رفته، تشعير است كه از كلمه شَعَرَ مأخوذ شده و بهعنوان هنر شعرگونه و لطيف مورد استفاده قرار گرفته است. در اين هنر قسمت‌هايي از قرآن فقط با رنگ برتر يعني طلايي تزئين مي‌شد.
سرلوحه: شکلی هندسی مانند محراب و ایوان، مزین به خطوط هندسی یا گل و برگ به زر و رنگهای دیگر است. معمولا علاوهبر آن، در زیر سرلوح و متصل به آن یک کتیبه مستطیل مزین افزوده شده که داخل آن «بسماللهالرّحمنالرّحیم» یا عنوان کتاب (زارعیمهرورز، 1373: 134)، نام سوره، تعداد آيات آن و نيز كلمه مكيّه يا مدنيه كه همه تعمداً به خطي غير از خط متن قرآن نوشته مي‌شود و دور آن با طلا و رنگ‌هاي ديگر آراسته مي‌شود. اين سرلوحه گاهی اوقات به وسيله ترنجي امتداد مي‌يابد كه به صورت افقي به لبه كاغذ اشاره دارد، آنچنان كه براي چشم رهايي به سوي عرصه‌اي نامعلوم را جلوه دهد (لينگز، 1377: 73).
تحریر: گاهی اطراف نقوش، کلمات و عباراتی که به آب زر یا رنگهای دیگر مانند سفیدآب نوشته شدهاند، با قلم بسیار باریک -با مرکب مشکی- محصور میکنند به این جهت که بهتر نموده و خوانده شود. این عمل را تحریر و نقش کلمات محدود شده را محرر میگویند (زارعیمهرورز، 1373: 134).

2-13- شيوه تذهیب قرآنهای خط کوفی سدههای اولیه اسلام
همانطور که اشاره کردیم هنر تذهیب بر اثر کراهت نقاشی در سدههای نخستین اسلامی برای تزئین و آرایش کتب -بهویژه قرآن مجید- پدید آمد و بهعنوان یکی از زیباترین و مشکلترین هنرهای کتابآرایی شناخته شده است. گویا ایرانیان مخترع این هنر و به یقین مروج و تکاملدهنده آن بودهاند. به گونهای که تاریخ تحول تذهیب با تاریخ ایران گره خورده و توأم با آن اوج و افول داشته است. هنگامیکه در ایران این هنر به اوج خود رسید، در کشورهای اسلامی دیگر همچنان مراحل ابتدایی را میگذارند (زارعی مهرورز، 1373: 135).
در واقع شاید بتوان گفت که این نقوش با ظاهر تزئینی به نوعی نمایانگر فراز و فرودهای تاریخی و اجتماعی نیز میتواند باشد و در واقع نمودار شیوه جهانبینی و ایدئولوژیکی هر دوره از تاریخ است (شایسته فر، 1385: 144).
دانش ما از هنر کتابآرایی سدههای اولیه دوران اسلامی ایران عموما بر اساس قرآنهایی است که از این دوران برجای مانده است. تاکنون هیچ نسخه خطی مصوری متعلق به پیش از قرن پنجم هجری یافت نشده است، ولی در عوض نسخههایی از قرآن با کیفیت خوب از سدههای اولیه در دست میباشد. مهمترین دلیل آن، علیرغم جنگها و آتشسوزیها، صدمات طبیعی، حشرات و نیز استفادههای ممتد، مراقبت ویژهای بوده که در حفظ و نگهداری این کتاب مقدس به عمل میآمده است (خزایی، 1379: 181).
چنانکه گفتیم کتابت و نسخهبرداری قرآن از همان آغاز گسترش اسلام به دلیل اهمیت و ضرورت آن، مورد توجه ویژهای قرار گرفت. قدیمیترین قرآنهایی که باقی مانده اغلب به خط کوفی است، تذهیبهای آن بسیار ساده، با نقوش اندک و تقریبا یکنواخت ترسیم شدهاند و بیشتر منحصر به نقشهای هندسی سادهای است که همین نقوش در دورههای بعد رو به کمال رفته و در سایر هنرهای اسلامی و سنتی مورد استفاده قرار گرفتند.
تاریخ تحریر این قرآنها را بایستی از قرن سوم هجری به بعد دانست. از طرز تذهیب و آرایش قرآنهایی که قبل از این زمان تدوین گردیده است اطـلاع چندانی در دست نیست، ولی شـاید بتوان تاریخ تذهیب قرآن را هـمزمان با نوشتن آن دانست. به این معنی که نخست به منظور تعیین سـرسورهها، آیهها و جـزءها آن را به نوعی تزئین مینمودهاند، رفته رفته علاقه مفرط نسبت به قرآن و همچنین عشق به تجمل هنرمندان را بر آن داشت تا در تذهیب این کتاب مقدس دقت بیشتری به کار برند و در نتیجه این علامات از صورت سادگی بیرون آمد و جنبه تزئینی به خـود گرفت. بهخصوص قرآنهایی که برای امراء، شاهزادگان و بزرگان نوشته میشد و این امر خود یکی از علل توجه هنرمندان به تزئین بیشتر و بالاخره تکامل فن تذهیب گردیده است (برزین، 1345: 27).
قرآنهای خط کوفی ایران به دلیل دور بودن از دسترس محققان و حبس شدن در مجموعههای مختلف و نیز قلت این آثار در مجموعههای مختلف ایران و جهان مورد بررسی موشکافانه و دقیق قرار نگرفتهاند. به همین دلیل منابع و مأخذ قابل توجهی نیز جهت رجوع و کسب آگاهی درباره این آثار موجود نیست. به هر حال آنچه که از بررسی آنها مشخص میشود این است که قرآنهای معروف به خط کوفی در ایران که به قرون دوم، سوم و حداکثر نیمه اول قرن چهارم هجری قمری تعلق دارند از جهات مختلف بهویژه رسمالخط، اِعراب، تزئینات و حتی اوراق مورد استفاده -که معمولا اوراق نازکی از پوست سفید و دباغیشده- با اعمال کمترین تغییر، تفنن، ذوق و سلیقه و سبک و سیاقی کاملا مشابه یکدیگر هستند. تذهیب و ترصیع، رقم و تاریخ نیز از قرآنهای خط کوفی اولیه متمایز میگردند -بدون استثناء هیچکدام از این قرآنها دارای رقم کاتب و یا تاریخ کتابت نیستند- بنابراین در یک نگاه کلی همه این قرآنها آثاری مشابه یکدیگر، با اندک تمایزاتی میباشند و طبعا این موضوع معضلی مهم در تاریخگذاری و کارشناسی دقیق آنها به شمار میآید.
البته معدودی از آنها با توجه به علایق و تعصبات مذهبی شیعیان در قرون اولیه هجری، رقمی منسوب به برخی از ائمه اطهار علیهمالسلام به انتهای این قرآنها افزوده شده که الحاقی بودن این رقمها کاملا روشن، واضح و غیرقابل انکار میباشند
قرآنهای اولیه اکثرا فاقد نقطه (اِعجام) و تنها دارای اِعراب ابوالاسودی به صورت نقطههای شنگرف (قرمز)، نقطه فتحه روی حرف، ضمه جلو و کسره زیر حرف، تنوین فتحه به صورت دو نقطه روی هم بالای حرف، تنوین ضمه به صورت دو نقـطه روی هم جلو حرف و تنوین کسـره به صورت دو نقـطه در کنـار هم زیر حرف، نگاشته میشدند و نیز دارای صفحات مذهب در آغاز و معدودی از آنها در انجام میباشند.
به استناد متون تاریخی آرایش، تذهیب و تزئین نسخههای خطی در سدههای آغازین اسلام رایج و متداول بوده، گفتنی است که آرایش قرآن با تزئین و نگارگری نسخ علمی بسیار متفاوت است. عناصر تزئینی در میان مذهبان قرآن تنها محدود به عناصر گیاهی مسبک و هندسی، آن هم به دلیل اهمیت و قداست موضوع با «آب طلا» بوده است. هنرمندان مذهب قرآن، در آغاز کمتر به خود اجازه استفاده کردن از رنگهای متنوع یا نقوش انسانی، گیاهی و جانوری میدادهاند؛ آنچنان که در سایر نسخههای خطی رایج بود. این اصول بعدها نیز بهعنوان سنت تذهیب خاص مذهبان قرآن پذیرفته شد و در قرون متمادی تا به امروز تداوم داشته است.
سادگی تذهیب در سرسورهها و صفحات مذهب، درشتی و ریزی کلمات، اِعراب و علائم پایان آیات از جمله ویژگیهای قرآنهای خط کوفی است. یکی از مهمترین عناصر تزئینی که در صفحات مذهّب و سرسوره قرآنهای خط کوفی به چشم میخورد، گل لاله وحشی با برگهای پیچان یا برگشته، از گلهای بومی ایران است. این عنصر تزئینی، آرایه برخی دیگر از آثار هنری قرون سوم و چهارم هجری، مانند سفالینهها و ابنیه نیز میباشد (افروند، 1380: 65-63).
نمونههای باقیمانده از فن تذهیب در این دوران بسیار قلیل و گاه دست نیافتنیاند. از اینرو تاریخ اولیه کتابت و تذهیب در ایران اسلامی را نمیتوان با وضوح ترسیم کرد. تنها چیزی که مشخص میباشد این است که نوع تذهیب این دوران، از زبان نمادین ساده و صریحی برخوردار است که ریشه در سادگی و صداقت صدر اسلام دارد و همانگونه که میدانیم در سدههای بعدی، این زبان راستین و صریح، در میان پیچ و تاب اسلیمیها و ختاییها گم میشود.
در سدههای نخست، یعنی تا حدود سده سوم به دلیل آنکه نگارش آیات بر پوست حیوانات انجام میگرفت و پوست، آن نرمی و صافی لازم جهت پارهای ظرائف را نداشت و هنر تذهیب نیز مراحل طفولیت خود را طی میکرده است، این هنر، نقش چندانی در تزئین آیات نداشته و تنها به صورت نشانههای انتهای آیات به کار میرفت. بهتدریج طرحهای تذهیب مفصلتر، تعداد ترنجهای حاشیه بیشتر؛ نقوش ظریفتر و استفاده از رنگهای متنوع در تذهیبها شایعتر شده است. ترنجهای حاشیه از شکل برگمانند خود خارج، بعضی کمی نوکتیزتر و شبیه درخت سرو و بعضی کاملا گرد و شمسهمانند بود. نقش سرسورهها غنیتر و با حاشیه و گرهچینی داخل آن محصور شده است، زمینه سرسورهها را عموما به وسیله نقوش اسلیمی و طلااندازی زمینه منقوش نمودهاند. با تغییرات در طرح، تغییر در رنگ هم به وجود آمد و رنگ جایگاه ویژهای در تذهیب یافت. رنگها عموما از نوع گیاهی و کانی بوده، طنین تند و درخشانی داشتند (شایسته فر، 1388: 57).
با مطالعه بر روی قرآنهای خطی سدههای نخستین میتوان دریافت که کار تزئین قرآن در این سدهها با توجه به انعطافپذیری خط کوفی چندان نیازمند تذهیب بدان معنا که مکمل و یاریرسان باشد احساس نمیشود. هنرمند خطاط با استفاده از نقوش برگمانند و نقشهای ریز هندسی؛ همگام با کار تزئین، خوشنویسی را نیز انجام میدهد و فاصله سورهها و آیهها را با مدد آب طلا و یا رنگ قرمز مشخص مینماید. این کار تا سده سوم هجری ادامه مییابد و قرآنهای به یادگار مانده در این سدهها با چنین شیوهای تزئین و خوشنویسی میشود. اما بعدها با رواج خط نسخ در کتابت قرآن مجید تحولی تازه و نو در کار تذهیب به وجود میآید. خط نسخ آن انعطاف لازم را که خط کوفی داراست ندارد، هرچند خط زیبایی است اما هنرمند به دلیل محدود بودن امکانات تزئینی خط نسخ، تذهیب را به یاری میگیرد؛ اما این تذهیب نقش چندان مؤثر و پرباری ندارد، تنها در ابتدای سورهها و گاه برای تعیین فاصلهها و جزءها اشکال هندسی با آب طلا و رنگ زعفرانی مشخص میگردد و زمانی نیز در صفحه نخستین قرآن مجید هنر تذهیب به کار گرفته میشود، کاری که اغلب خود خوشنویسان بر عهده میگرفتند، بدیهی است ایمان و اعتقاد هنرمند خوشنویس در ارائه هرچه زیبا و پرشکوهتر نمودن اثرش سبب میشود تا گاه عمری در راه کتابت و تذهیب قرآن مجید صرف وقت و هنر کند (تذهیب، تجلیگاه هنر و عبودیت،1360: 162).
بنابراین در قرآنهای دوره متقدم چندین مساله حاکم بود: اول قطع مستطیل افقی که شکل خاصی بود. از آنجا که تعدادی از تزئینات ویژگی قطعی معمارانه دارد نظیر طاقگان و نقوشی که ظاهرا از روپوش موزائیکها اقتباس شده، لذا موجه مینماید که این قرآنها از قاببندیهای افقی کتیبههای قرآنی مساجد بهره گرفته باشند (پوپ، 1378: 227) دوم آنکه آذینها بیشتر به صورت اشکال هندسی استفاده میشدند (مجرد تاکستانی، 1372: 188). و دیگر آنکه با گسترش فتوحات اسلامی در اواخر قرن دوم، مسلمانان کاغذسازی را از مردم سمرقند آموختند و رفتهرفته کاغذ را جانشین چرم و پوست کردند در نتیجه به کار بردن تزئینات بر روی کاغذ به مراتب آسانتر بود (اتینگهاوزن، 1378: 1946ـ1947).

2-14- تذهیب دوره سلجوقی
قرون سوم تا پنجم ه.ق دورانی پربار در تمام ابعاد فرهنگی از جمله هنر اسلامی بود. این برهه زمانی، نقش به سزایی در شکلگیری، گسترش و تداوم سبک هنری تزئینی نوینی داشت که در قرون بعد در هنر اسلامی ایران به نهایت شکوفایی و بلوغ خود رسید (خزایی، 1385: 36).
سلجوقیان یا سلاجقه خاندانی ترک بودند که از سال 429 تا 552 ه.ق (حدود 150 سال) در آسیای غربی سلطنت میکردند. ظهور این خاندان در تاریخ اسلام از وقایع بزرگ و به منزله شروع دوره جدیدی است. سلجوقیان خود را حامیان صنعت نشان میدادند و برخی از مهمترین شاهکارهای صنعتی و معماری ایران در دوره ایشان و پس از ایشان به وجود آمد (فرهمندنژاد، 1389: 95).
این دوره عصر رشد و بالندگی و تکامل هنر خط بوده است و کاتبان تصرفاتی آگاهانه جهت ارتقای هنری و زیباشناسانه آن انجام دادهاند که این تغییرات متنوع و چشمگیر است. آثار هنری باقیمانده از دوره سلجوقیان در زمینه کتابآرایی، خط و خوشنویسی با توجه به گستره وسیع قلمرو این سلسله بسیار با اهمیت و قابل تأمل است.
اوج درخشانی حکومت سلجوقیان در زمان ملکشاه اتفاق افتاد، جائیکه سیاستمدار بزرگ و فرهیخته ایرانی، خواجه نظامالملک، به وزارت رسید که در واقع دوره شاخص و افتخارآمیزی

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد رحمت الهی، آداب و رسوم، دوره ساسانی، فناناپذیری Next Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد دوره سلجوقی، دوره سلجوقیان، نقوش هندسی، هنر ایران