منبع پایان نامه ارشد درمورد دوره سلجوقی، دوره سلجوقیان، نقوش هندسی، هنر ایران

دانلود پایان نامه ارشد

در زمینههای مختلف سیاسی، اجتماعی و فرهنگی است. بنابراین یک طائفه ساده و کوچک، پس از اینکه از شاخه اصلی خود جدا شد و به اسلام روی آورد، منطقه پهناوری از ایران و آسیای صغیر را به تصرف خود درآورد و در سایه حمایت وزرای سیاستمدار ایرانی آثار ارجمندی در زمینههای هنری به بشریت عرضه کرد (فاضل نیشابوری، 1389: 36).
با نگاهی به آثار مکتوب این دوره در مییابیم که سلاجقه با ترویج هنر، تشویق هنرمندان و حمایت از آنان، روزگار خود را به درخشانترین عصر هنر ایرانی مبدل ساختهاند.
مصاحف از سادگی و یکنواختی قرون اولیه خارج شده و به صورت لطیف و با شاکله هنری مطابق ذوق و احساس هنر ایرانی درآمده است. ساختار اِعراب و نقطهها که در دورههای قبل به صورت علائم و دوایری ساده و رنگین بوده، واضحتر و مشخصتر شده که خواندن آیات و اجزای قرآن را سادهتر کرده است، مخصوصا در بین ایرانیان که زبان رسمی آنان عربی نبوده، ضرورت اعراب و نقطهگذاری کلمات کاملا احساس میشده است. (فاضل نیشابوری، 1389: 39).
در دوره سلجوقیان در فن کتابسازی و کتابآرایی دگرگونیهایی پدید آمد: قطع کتابها از مستطیل افقی به مستطیل عمودی تغییر یافت و متناسب با آن آرایهها و تزئینات نُسخ نیز تغییر کرد، همچنین خط نَسخ – که در مقایسه با خط کوفی ساده و غیرترسیمی است- رواج یافت و همین ویژگی خط نَسخ امکان به کارگیری آرایهها و تزئینات مستقل را فراهم آورد. در دوره سلجوقی، با توجه به قرآنهایی که در صفحات پایانی آنها درباره ایرانی بودن کاتب و محرّر و مذهّب اطلاعاتی آمده؛ میتوان با قاطعیت از تذهیب ایرانی سخن گفت (اتینگهاوزن، 1378: 1946).
همچنین در این عصر، تذهیب و صحافی به شدت مورد توجه و احترام بود. به طور کلی این دوران دوره تأثیرگذاری در روند تزئینات کتب و نقطه عطفی برای شروع و پیشرفت تذهیب به شیوه ایرانی بود؛ طرز تزئین و تذهیب قرآنهای قرن ششم با روشی که در دورههای قبل به کار برده شده اختلاف پیدا میکند، به این معنی که تزئینات از سادگی خارج شده و نقوش هندسی جای خود را به طرحهای شاخ و برگدار دادهاند. گذشته از اینها جدولکشی دور سطور و نقوشی چون ستارههای ششگوش و هشتگوش و چرخشهای اسلیمی نیز رواج یافت. در این زمان تزئینات به کمال میرسد، سرلوح، سرسوره و شمسه از عناصر اصلی آن میباشد (علیزاده، 1389: 185)
از سده چهارم هجری به بعد قرآنها دارای صفحات مذهب مرصع بسیار زیبایی در آغاز و انجام شدهاند. کتیبه سرسورهها که علاوهبر خط کوفی با خطوط دیگری چون کوفی تزئینی، ثلث، نسخ ترسیم میشد با استفاده از رنگهای زرآب، مشکی، سفیدآب و لاجورد تنوع پیدا کرد و در برخی از قرآنهای قرن 4 هجری، کلمه «جلاله» را نیز در آن به زر مینوشتند (محبعلی، 1381: 12).
در خصوص طراحی تذهیب در دوره سلجوقیان بهتدریج ترنجهایی که در کنار سرسوره نقش میشد، تغییر شکل مختصری پیدا کرده و از شکل برگ و درخت بهتدریج انتزاع مییابد، بعضی نوک تیزتز و برخی گردتر و پیشتر شبیه شمسه شده است. اغلب اطراف ترنجها را خط نازکی فرا گرفته که در انتها تبدیل به شرفه میشود. طرح اسلیمی متنوعتر و به کارگیری رنگ که تا این زمان محدود بود و اکثرا از رنگ طلایی با رنگهای دیگر در زمینه استفاده میشد، در طیف وسیعتری به کار رفت. نقشها و تزئینات بر روی متن رنگآمیزی شده پدیدار شدهاند، این رنگ معمولا سرخ است و زمینه را با آن میپوشاندهاند (شایسته فر، 1388: 57).
نه تنها تذهیب این قرآنها در دورههای مختلف متفاوتاند، بلکه قرآنهای یک عصر واحد نیز از تنوع تذهیب برخوردار هستند. هرچند تعداد کمی از این قرآنها بسیار نفیس میباشند اما تقریبا میتوان گفت که هیچکدام به لحاظ مسائل فنی بیاهمیت یا حتی معمولی نیستند. بهخصوص با مصرف طلا در قسمت تذهیب شده آنها، این فکر تقویت میشود که این قرآنها برای عموم تهیه نشده بود، چرا که در قرآنهای معمولی به جای طلا از آب زعفران استفاده میشده است (شایسته فر، 1388: 62).
تا سده پنجم هجری، تذهیب کتب دستنویس معمولا آمیزهای از نقوش گل و برگ و اشکال هندسی بود، قالبی که تا سده ششم نیز رواج داشت. معمولا نقوش هندسی در صفحات آغازین و انتهایی، کاربرد بیشتری داشته و در متن، تنها در داخل قسمتی که عنوان سوره را در بر گرفت، دیده میشد (فراست، 1386: 10).
آراستن بعضی از سور یا سرسورهها مصداقی است از قرآن جاودانهای که در بهشت موجود است و همان لوح محفوظ میباشد. بنابراین دو سده پنجم و ششم هجری زیربنایی برای دوران شکوفایی کتابآرایی نسخههای خطی قرآن است؛ زیرا قرآنهای نفیس و گرانبهایی را میتوان یافت که از سده ششم به بعد برجای مانده است. خطی که در قرون اولیه با عنوان کوفی برای کتابت قرآن به کار میرفت، دیگر در نگارش متن اصلی مورد استفاده قرار نگرفت و جای خود را به خطوطی چون محقق و نسخ داد. بنابراین ویژگی مهم دیگر این دوره، جایگزینی خط نسخ به جای خط کهن کوفی است.
از تحولات دیگری که در تذهیب این دوره به وجود آمد، شناخت و به کارگیری رنگهای جدید بود (فراست، 1386: 23). یکی دیگر از مشخصههای تذهیب این دوره که آن را از دورههای قبل متمایز میسازد، استفاده از کاغذ به جای پوست است. هرچند استفاده از پوست به طور کامل منسوخ نمیگردد (پناهیانپور، 1383: 193).
ویژگی دیگری که در این دوره حایز اهمیت است، تغییر شکل دادن کتابها از حالت افقی به حالت عمودی میباشد. تا پیش از این تغییر، سطور در طول صفحات کتاب به نگارش در میآمدند؛ لیکن پس از این تغییر، کاتبان به نگارش سطور کتابها در عرض صفحات پرداختند. دو طرح متداول در تذهیبهای دوره سلجوقی، ستاره شش گوش و هشت گوش میباشد. این طرح در وسط نخستین صفحه کتاب قرار میگرفت.
در دوره سلجوقیان در هنر تذهیب روش جدیدی معمول شد و آن عبارت بود از اینکه پیرامون سطرهای کتاب را خطکشی میکردند و سپس بیرون این خطوط نازک را با طرحها و نقشهای جالب و چشمنوازی زینت میدادند. (احمدزاده،1380: 125).
از ویژگیهای بارز دیگر قرآنهای دوره سلجوقی عبارتند از: وجود کتیبههای پیوست به نشان بادامی و شمسه در سرسورهها، گویهای فواصل آیات به صورت شمسههای کوچک مزین به گل و برگ، در شماره به صورت حروف ابجد به قلم کوفی، نقطهگذاری حروف به وسیله علائم زرین، استفاده از نقوش در صدر و حاشیه قرآن، نوشته شدن اسامی کاتبان به خط کوفی در آخر قرآن، به کار بردن خط کوفی با اعراب و اعجام.
انواع گل و برگها و ویژگیهای عناصر تزئینی ساسانی مثل اسلیمیها، گل انار و برگ کنگر و نقش دل، گشنیز و لوزی، در نمونههای تذهیب و نگارگری این دوره بارز و برجسته میباشند.
رنگ قرمز سرنجی بیشتر برای نمایش حرکات در کتابت و نقوش هندسی برای تقسیم یک شکل تزئینی استفاده میشده است. گرهبندی و بافت زنجیر و جدولهای تزئینی گرده ماهی، فلس ماهی از جمله این تزئینات میباشد.
تقریبا همه اشکال تزئینی با تحریر لاجورد نگارش یافتهاند و در تمامی صفحات مذهب، رنگ لاجورد بسیار خوب به کار برده شده است. رنگ درخشان لاجورد در کنار شنگرف و طلای ناب با تزئینات بسیار ظریف گل و برگ و پیچ و گره، با اصول قرینهسازی در تزئین، بسیار خوب رعایت شده و از جمله ویژگیهای تذهیب دوره سلجوقی است (فریدونی، 1389: 139).
قرآنهای دوره سلجوقی با «سرلوح » آغاز میشد. این سرلوحها غالبا از اشکال در هم آمیخته هندسی و ستارههای هشتپر و ششپر تشکیل مییافت. در این تزئینات، طرحهای اسلیمیِ ابتدایی و ظریفی به کار میرفت. ابتکار مذهبان دوره سلجوقی، تحریر (دورگیری) حروف و علامات و حرکات خوشنویسی شده با خطوط دقیق و سنجیده بود. فضای بین این خطوط را با نقشهای گیاهی و هندسی پر میکردند و بدینترتیب، متن برجستهتر از زمینه تذهیبیافته آن، به نظر میرسید. این شیوه بعدها ادامه یافت و به کمال رسید (اتینگهاوزن، 1378: 1954).
در عهد سلجوقیان در قرون پنجم و ششم، با ظهور نوابغی چون «عثمان بن حسین وراق» و «ابوبکر احمد بن غزنوی» کار هنر تذهیب به جایی رسید که اگر این هنر در این مرحله هم متوقف مانده بود و هنرمندان دوره مغولی، تیموری و صفوی چیزی بر آن نیفزوده بودند، میتوانست در صدر هنر کتابآرایی جهانی، خوش بنشیند و باعث رونق فرهنگ اسلامی گردد. مکاتب مختلف این هنر که معمولا آمیخته به سنن بومی هر منطقه شکل میگرفت، از چنان تنوعی برخوردار میباشد که توصیف آن با کلمات هرگز نشاندهنده عظمت این ابداعات نیست (افشار مهاجر، 1380: 18).
در دوران سلاجقه رقابت چشمگیری بین تذهیبکاران و خوشنویسان ایرانی و هنرمندان و تذهیبکاران سایر ممالک اسلامی اتفاق افتاد و از آن جمله مکتب بغداد را باید نام برد که گروهی از ورزیدهترین و هنرمندترین خوشنویسان و تذهیبکاران را در شیوه خوشنویسی و تذهیب تربیت کرد. این رقابت سالم تا اوج اقتدار سلاجقه همچنان ادامه داشت و هنرمندان بسیاری در این دوران چه ایرانی و چه عرب در زمینه تذهیب و خوشنویسی قرآن مجید پا به عرصه هنر نهاده و آثار نادر و ماندنی از خود به جای گذاشتند.
در اوایل قرن ششم هجری خوشنویسی و تذهیب هنری جداگانه قلمداد میشوند. خوشنویسان به کتابت قرآن مجید مشغول میشوند و تذهیبکاران بعد از اتمام کتابت کار تذهیب را شروع میکنند. از نمونه قرآنهای تذهیبشده از پس این تحول میتوان دریافت که خوشنویس و تذهیبکار، دقیقا در رابطه با هم کار را دنبال میکردند. اغلب خوشنویسان کتابت قرآن مجید را به گونهای به اتمام میرساندند که زمینه تذهیب کاملا مهیا و مساعد باشد.
آنچه غیرقابل تردید است ایمان هر دو هنرمند به هرچه زیباتر نمودن کار و هنرشان است. تحول هنر تذهیب از این پس به مرور زمان آشکار میشود. هنرمندان تذهیبکار به نقشهای هندسی و به خطوط منظم و غیرمنظم اکتفا نمیکنند. هم از این زمان به بعد است که نقوش اسلیمی پیچیده با شاخ و برگ به هنر تذهیب پا مینهد و جان تازهای به این هنر میبخشند (تذهیب، تجلیگاه هنر و عبودیت،1360: 162).
ویژگی فنی قرآنهای دوره سلجوقی که آنها را از قرآنهای پیشین متمایز میسازد:
1: در آنها به جای کاغذپوستی، از کاغذ استفاده شده، هرچند که کاغذ پوستی کلا کنار گذاشته نشد.
2: خط نسخ متداول شد. البته از خط نسخ در ایام پیشین استفاده میشد ولی در دوره سلجوقیان رواج عمومی یافت. خط کوفی هنوز از بین نرفته بود و از آن نه تنها برای عناوین تزئینی، بلکه در متن نیز استفاده میکردند.
قرآنهای این دوره اکثرا با خط کوفی متکامل مشکول و با تزئینات گستردهتر و نفیستر آراسته و پرداخته شدهاند. بنابراین دوره سلجوقی، دوره رشد و بالندگی و تکامل هنر خط است. هدف کاتبان بیشتر وضوح و روشنی و عبور از ابهاماتی است که در خطوط کوفی آن زمان مطرح بوده است؛ مثلا گذاشتن اعراب و نقطهگذاری و حسن همجواری و ساختار ترکیببندی مناسب، این وضوح را بیشتر کرده است.
3: نوعی قطع قائمه مستطیلی بهتدریج به جای شکل افقی قدیمی نشست. قرآنهایی با این نوع قطع در سدههای دوم و سوم پدید آمدند (پوپ، 1378: 236).
بنابراین به صورت کلی میتوان گفت؛ تلاش هنرمندان دوره سلجوقی رفتن به سوی صفحهپردازی موزون و مناسب همراه با ریتم و آهنگی است که خواننده با کلام مقدس ارتباط بیشتری مییابد (فاضل نیشابوری، 1389: 41 و 42).
تذهیب این دوره درخور اهمیت است و میتوان با قاطعیت از قرآنهای فارسی صحبت کرد. گرایشهایی که کاملا در اثنای دوره سلجوقیان توسعه یافت، مثل سایر هنرها، منشاء در دوره پیشین داشت و سبک آن نیز به دوره مغول کشیده شد (پوپ، 1378: 233).
روند رشد تذهیبها از سده چهارم تا سده ششم قبل از حمله مغولها رو به افزایش است، تا حمله مغول که در این زمان دچار رکود شده و پس از آن در قرون ششم و هفتم شاهد تزئینات قرآنهای ایلخانی هستیم که نشان از تکامل نقشها در این زمان دارد. تاکستانی معتقد است اگر تاریخچه تذهیب را از دوره ساسانی شروع کنیم تمام نقشهایی که در هنرهای مختلف تا قرون ششم و هفتم در دوره اسلامی رواج داشته نیز ادامه نقوش ساسانی است. او معتقد است برخی از نقشهایی که هماکنون در تذهیب از آن بهره میبریم

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد دوره سلجوقی، هنر اسلامی، کتاب مقدس، دوره سلجوقیان Next Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد دوره ایلخانی، هنر اسلامی، هنر ایران، ربع رشیدی