منبع پایان نامه ارشد درمورد دوره ساسانی، تمدن اسلامی، دوره های زمانی

دانلود پایان نامه ارشد

نظریه فوربز را تایید می کند»(Kingston,1976, 576). فوربز تمدن آهن را به دوره های زیر تقسیم می کند:
«1900 تا 1400 پیش از مسیح ارمنستان
1400 تا 1200 پیش از مسیح کشور هیتیها
1200 تا 1000 پیش از مسیح ایران
1200 تا 700 پیش از مسیح مصر
900 پیش از مسیح آسور
600 پیش از مسیح هال اشتات (اروپای سلتی) » (همان، 5).
استفاده از آهن، از هزاره اول میلادی وضع اقتصادی و اجتماعی این عصر را دگرگون ساخت البته نباید چنین تصور کرد که پس از این عصر، آهن به جای مس و مفرغ استفاده شد؛ زیرا بر اساس آثار به دست آمده مس و مفرغ تا چند قرن بعد هنوز مورد استفاده قرار می گرفته است. «هیتان و مردم میتانی در غرب ایران از 1500 سال ق م آهن را می شناختند ولی تا قرن هفتم قبل از میلاد استفاده کامل نمی شد. استعمال این فلز از نیمه دوم هزاره قبل از میلاد مبانی اقتصادی و اجتماعی را در هم نوردید و از این تاریخ استفاده از آن در جنگ ها و کشاورزی و معماری نیاز اصلی بود» (احسانی، 1382، 35). در ایران «کوره های باستانی گداز آهن در کوه های قره داغ نزدیک تبریز که محل سنگ آهن مغناطیسی و هماتیت است پیدا شده است»(Robertson,1843, 85). «از یک سو تولید فلزات و اشیاء فلزی موجب ایجاد تسهیل در امر مبادلات شهری و بین المللی شد و از سوی دیگر عملیات جنگی و کشور گشایی باعث تکامل و پیشرفت بیشتر صنعت فلزکاری یعنی ساخت آلات و ادوات جنگی شد. به این ترتیب انتقال یک شیء فلزی از محل ساخت آن تا دورترین امکنه مسیر مهاجرت اقوام را نشان می دهد؛ برای مثال دشنه هایی که در 2000 سال ق.م در ایران ساخته شده در سرزمین چین یافت شده است»(همان، 36). دوره های زمانی عصر آهن در ایران: «عصر آهن 1، 1450تا 1100، عصر آهن 2، 1100 تا 800، عصر آهن 3، 800 تا 500 م. در عصر آهن 1 تمام اشیاء فلزی کاربردی ازجنس مفرغ ساخته می شد و آهن فقط برای ساخت برخی زیورآلات به کار می رفته است» (مدودسکایا، 1383، 16).
اشیاء آهنی ایران بیشتر از حفریات مناطق مرکزی، شمال، شمال غرب و غر ب ایران به دست آمده است. اطلاعات و شواهد فلزکاری کهن ایران عمدتاً از حفاریهای باستانشناسی در محوطههای باستانی مانند تپه سیلک کاشان، تپه حصار دامغان، تپه زاغه، تپه قبرستان، تپه سگز آباد، قبرستان صرم قم و تپه اریسمان نطنز به دست آمده است.

3-1-2 هنر فلزكاري در دوره هخامنشي
با تشكيل حكومت هخامنشي (549-330 قبل از ميلاد) هنر فلزكاري تحول يافت و جايگاه ويژه‌اي در صنعت اين دوران پيدا كرد. فلزكاري اين دوره در دوره‌هاي بعد نيز تأثير گذاشت.
در دوران هخامنشي اتصال فلزي بر روي فلزي ديگر و يا الحاق سنگ هاي قيمتي روي فلز رواج یافت چرا که «ایرانیان از آغاز تاریخ، خود فلزکارانی ماهر و آشنا به فن ریخته گری، برجسته کاری، قلم زنی و کار دقیق گوهر نشان کردن طلا بودند» (پوپ و اکرمن، 1387، 465). «همچنین آب طلا دادن در دوره هخامنشیان متداول بوده است» (اداره عقیدتی سیاسی ارتش، [بی تا] ، 15).
«اولین نمونه فلزکاری هخامنشان را «شاید بتوان لوح زرینی دانست که متعلق به دوران آریارامس جد اعلای داریوش کبیر است» (ویلسن، [بی تا] ، 78). آثار فلزی هخامنشی را می توان به دو گروه تقسیم کرد: «نخست، مجسمه های مفرغی، سیمین یا زرین، دوم، ظروفی از جنس همین فلزها» (پوپ و اکرمن، 1387، 465). از نمونه آثار این دوران می توان به خنجری زرین که از همدان به دست آمده اشاره داشت. «دسته این خنجر مزین به دو کله شیر غران است که به سرپنجه جانور هیجان زده ختم می شود. از نظر نداشتن انعطاف تیغه دو شیار در وسط تیغه آن قرار گرفته است. این گونه سلاح را در مواقع تشریفات رسمی به کار می برده اند و سلاح مشابه را که در جنگ ها به کار می گرفتند از مفرغ ساخته می شد» (احسانی، 1382، 59).

شکل3-1. خنجر زرین مزین به دو کله شیر غران، هنر هخامنشی، 500 سال پیش از میلاد. (احسانی، 1382، 52)

3-1-3 هنر فلزكاري در دورة سلوكيان
با استناد به گفته مورخان می توان گفت که در دوره سلوکیان «استفاده از فلزات به خصوص فلزات قیمتی زیاد بوده است. سلوکیان در قبال صدور آهن، مس، سرب یا لوازم ساخته شده از این فلزات که تحت نظارت شاه انجام می گرفت از هند، بلخ و ارمنستان طلا و نقره وارد می کردند.» (احسانی، 1382، 94).

3-1-4 هنر فلزكاري در دوره اشكانيان یا پارتیان
آثار به جای مانده از این دوران اعم از معماری، مجسمه سازی سنگی، مفرغی و هنرهای تزیینی در کشمکش دو گرایش متفاوت هلنیستی و سبک بومی شرقی آفریده شده اند که بیانگر شخصیت دوگانه هنر پارتی است. «هنرمندان پارتی یا صرفاً از هنر هخامنشی تقلید می کردند و یا اکثراً نه در فلزکاری بلکه بیشتر در معماری، حجاری و حتی ضرب سکه ها از هنر یونانی پیروی می کردند» (احسانی، 1382، 95). از هنر فلزکاری این دوران «سکه های بسیاری بر جای مانده است که دارای ارزش صنعتی هستند» (ویلسن، [بی تا]، 100). از دیگر آثار فلزی می توان به «دو کاسه با نقوش برجسته اشاره کردکه یکی از آن ها نقره ایست و در موزه برلین نگهداری می شود و دیگری کاسه ای طلاییست با نقوشی زیبا که در موزه ارمیتاژ است» (احسانی، 1382، 97).

3-1-5 هنر فلزكاري در دورة ساسانيان
در دورة ساساني توليد انبوه اشياي فلزي در كنار ديگر هنرها باعث گسترش امر تجارت و در نتيجه موجب پيشرفت اقتصادي شد. با توجه به روابط بازرگاني و جنگ‌هاي مداوم ايرانيان و روميان عوامل هنري روم در ايران نفوذ كرد و اين تأثيرات در بعضي از اشياي دورة ساساني به وضوح مشاهده مي‌شود. هنر ساساني و به خصوص هنر فلزكاري آن، هنري درباري است. «در عصر ساسانیان تکنیک فلزکاری از سیستم بسیار پیچیده ای برخوردار بوده است. اغلب قطعات بدست آمده از دوره ساسانیان نشان می دهد که آن قطعه باید ریخته گری یا چکش کاری شده باشد و در بعضی از مواقع بطور یقین باید آن را با چرخ تراشیده باشند. صنعتگران فلز در این دوران توانسته بودند از روی چرخ سفالگری، چرخ فلزتراشی برای خود بسازند و با کمک آن اشیاء فلزی بسیار ظریفی می ساختند و پس از اتمام کار حکاکی و ظریف کاری بر روی آن شیئ انجام می گرفته است همچنین از این دوره قطعاتی به دست آمده که در آنها دو فلز مختلف با هم کار شده بطوری که اول قطعه ای را از یک فلز ریخته سپس بعد از تراش و پرداخت مجددا آن را در قالب دیگری گذارده و فلز دوم را روی آن ریخته اند» (اداره عقیدتی سیاسی ارتش، [بی تا] ، 15).

3-1-6 هنر فلزكاري در اوايل ظهور اسلام
هنر فلزکاری که پس از ظهور اسلام در ایران رایج بود تفاوت چندانی با هنر پیش از خود نداشت. با توجه به نمونه های باقی مانده از دوره ساسانی و مقایسه آنها با اشياي فلزي دورة اسلامي مي‌توان گفت كه سنت هنر فلزكاري ساسانيان در دورة اسلامي ادامه يافته است. زیرا که بنیاد هنر فلزكاران دورة اسلامي بر مبنای فلزکاری دوره ساسانی قرار داشت با این تفاوت که هنرمندان مسلمان در ساخت آثارشان احکام اسلامی را مدنظر قرار می دادند. «این هنرمندان با تأثيرپذيري از آيين اسلام به ساختن اشياي فلزي از آلياژهاي مختلف با تركيبات گوناگون ادامه دادند. از آهن براي ساختن ابزار و ادوات جنگي، قفل، كليد و يا قاب در و پنجره استفاده شد. به دليل نكوهيده بودن استفاده از ظروف گران‌بها (طلا و نقره) نزد مسلمانان، تعداد ظروف ساخته شده از طلا و نقرة باقيمانده از اين دوره بسيار محدود است» (لک پور، 1375، 12). «برنزكاري اوايل دورة اسلامي شامل ظروفيست از قبيل سيني و ابريق و آبخوري به شكل حيوانات و پرندگان. ابريق‌هاي برنزي اين دوره گاهي ساده و گاهي با تزئين برجسته يا قلم‌زده است. در ظروف نقرة اوايل اسلام نيز قلم‌زني و حكاكي بيش از برجسته‌كاري، به كار رفته است» ( دیماند، 1383، 125).
در مورد تکنیک ساخت اشیاء فلزی در اویل ظهور اسلام در ایران نیز می توان این چنین بیان داشت که «اشياء با روش‌هاي قالب‌ريزي و چكش‌كاري صفحات فلزي ساخته شده‌اند. روش‌هاي تزئيني ديگري نيز نظير قلمزني، حكاكي، ترصيع، سياه‌قلم، برجسته‌كاري، ميناكاري و به ندرت زراندود، بر روي ظروف باقيمانده از اوايل دورة اسلامي ديده شده است. در دورانی که خراسان تحت استيلاي سامانيان قرار داشت حكام اين سلسله در تمامي هنرها سعي در ترويج هنر دوران ساساني داشتند، از اين رو در اشياء فلزي به جا مانده از اين دوره تداوم و تقليد سنت‌هاي ساساني كاملاً محسوس است» (لک پور، 1375، 12).

3-1-7 هنر فلزكاري در دورة سلجوقيان
بعد ساسانیان و به وجود آمدن تمدن اسلامی سلسله سلجوقیان نخستین حکومتی است که دارای صنعت پیشرفته ای در امر فلزکاری می باشد. در دوران حکومت سلاجقه به صنعت فلزکاری اهمیت خاصی داده شد و همه گونه اشیاء را از فلزات می ساختند. «در همین دوران به تدريج تغييراتي در هنر فلزكاري از نظر شكل و نيز تزئينات پديد آمد و هنر فلزكاري در منطقة خراسان به وضوح پيشرفت كرد و ويژگي‌هاي خاص خود را يافت و مكتب فلزكاري خراسان به وجود آمد و اين مكتب در دورة سلجوقي به اوج خود رسيد» (لک پور، 1375، 12).
فلزكاران ايراني در اين دوره مشبك‌كاري را با مهارت تمام در تزيين و ساخت ظروف فلزي به كار بردند و شمعدان و عودسوز به شكل حيوانات و پرنده ساختند. فلزكاران اين دوره صنعت ترصيع اشياي برنزي را با ساير فلزات از قبيل مس و نقره تكميل كردند» (دیماند، 1383، 140). «اغلب کارهای مفرغی این دوره بطور کلی با نقره آرایش شده اند. تصویر انسان در حالت نشسته یا بر روی زانو و یا ایستاده دیده می شود و طرح های برگ و گل در اطراف آن نقره کوبی شده و همین طرز عمل در نوشتن خطوط کوفی بکار رفته است. کتیبههای ظریف کوفی از خصایص فلزکاری زمان سلجوقی است» (ویلسن، [بی تا] ،147).

3-1-8 هنر فلزكاري در دوره مغول
پس از حمله مغول فلزکاری مقام مهمی در ایران نداشت، هنرمندان فلزكار مجبور به ترك دیار خود شدند و به سرزمين‌هاي ديگري از جمله فارس، آذربايجان، موصل، سوريه، مصر و قفقاز مهاجرت كردند و در اين مناطق به كار خود ادامه دادند. در اين دوره با برقراري ارتباط نزديك ميان هنرمندان ايراني و فلزكاران اين مناطق تغييراتي در هنر فلزكاري ايجاد شد. «آثار باقي‌مانده از اين دوره در عين حال كه نشانه‌هايي از مكتب خراسان دارد از هنر فلزكاري محلي نيز تأثيراتي گرفته‌اند. در دوران مغول (نیمه قرن هفتم الی نهم ه. ق) دارای تزییناتی است که شبه کارهای مکتب موصل و کارهای سوریه و مصر است ولی در ضمن از نظر اسلوب دارای خصایصی است که آنها را می توان مخصوص ایران دانست. در اشیاء نیمه دوم قرن هشتم ه.ق صفات و خصایص فلزکاری مغولی در ایران بیشتر و بهتر ظاهر می شود» (اداره عقیدتی سیاسی ارتش، [بی تا] ، 16).

3-1-9 هنر فلزكاري در دوره تيموري
فلزكاري در دوره مغول براي مدتي كوتاه در شرق و شمال شرقي ايران دچار ركود شد اما «با به قدرت رسیدن تیموریان و تشویق فلزکاران هنر خاص فلزکاری تیموری پدیدار گشت. در این دوران در بدو امر اشیاء فلزی را به صورت ساده با پیرایه هایی چون برآمدگی و انحنا و محدب و مقعر ساختن بدنه اشیاء که غالباً به ابتکار خطاطان با خطوط گوناگون عربی همراه بود، مزین می ساختند. در دوره شاهرخ و بایسنقر و سایر شاهزادگان و امیران تیموری هنر فلزکاری رونق و حیات عصر سلجوقیان را بازیافت و فلزکاران این زمان توانستند به ویژه در هرات مرکز خراسان اشیاء مختلف را از مس، برنج، مفرغ، آهن و فولاد در ساخت ظروف و اسلحه سرد، نقره کاری و طلا کوبی کنند» (احسانی، 1382، 165). «ترصیع فلز در عصر تیموری به منتهی درجه ترقی رسید» (ویلسن، [بی تا] ،174).

3-1-10 هنر فلزكاري دوره صفوي
فلزكاران عصر صفوي كه دنباله رو ميراث عصر تيموري بودند با بهره گیری از تجربیات پیشینیان خود «شيوه‌هاي جديد و موازين تازه‌اي را در سبك‌هاي خود ايجاد كردند و در موارد بسياري، شكل و تركيب اشياي قديمي را كه ظاهري خشن و بزرگ داشت، كنار نهادند. در اين زمان، زيبايي و ظرافت جايگزين شدت و خشونت قديم شد» (احسانی،

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد شرق مدیترانه، دوران تاریخی، باستان شناسی Next Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد شاه عباس اول، نقش برجسته