منبع پایان نامه ارشد درمورد دوره ایلخانی، هنر اسلامی، هنر ایران، ربع رشیدی

دانلود پایان نامه ارشد

نقشهایی از ساسانیان است که نتوانستیم آنها را تغییر دهیم (مجرد تاکستانی، 1372: 31).
نخلهای متنوعی که از شاخصهای طرحهای دوره سلجوقی به شمار میروند، از دوره هخامنشی الهام گرفته شدهاند. رنگ اصلی این دوره، زر با زمینه زرافشان میباشد.
البته نوع طراحی ترنجهای حاشیه نیز که به قاب مستطیل شکل متصلند تا حدی تغییر یافته و شکل برگ نخلی مییابند. تذهیب تا اواخر سده ششم به همان صورت حفظ میشود و از حدود اوایل سده هفتم تغییرات اساسی چه به لحاظ رنگگذاری و چه شکل در آن صورت میگیرد (شایسته فر، 1388: 58).

2-14- تذهیب قرآن در دوره ایلخانی
از زمان یورش مغولها به ایران در سال 616 هجری (در سال 608 ق.؟؟) تا استقرار دولت ایلخانان44 اوضاع ایران قریب به چهل سال در آشفتگی کامل بود. دوره مغول اواخر سده هفتم تا اواسط سده هشتم، یعنی از زمانی که حکام مغولی اسلام را پذیرفتند تا پایان سلطنت ایلخانان را در شمول خود دارد.
نخستین یورش مغول، در حدود سالهای 616 تا 619 ق منجر به ویرانی کامل شهرهای ماوراءالنهر و خراسان، پراکندگی هنرمندان و صنعتگران و توقف رشد هنر در این مناطق شد. هجوم بعدی به رهبری هلاکوخان صورت گرفت. او بر بخشهایی از ایران تسلط یافت و سلسلهی ایلخانان را در ایران بنیاد نهاد. مرکز حکومت آنها در آذربایجان بود. ایلخانان از ابتدا نخبگانی ایرانی را به خدمت گرفتند، و بدین وسیله توانستند موقعیت خویش را تثبیت کنند.
با حمله مغول به ایران، دوره تاریکی از لحاظ فرهنگی پدید آمد، چرا که با این یورش بسیاری از شهرهای مهم ایران که محل ترویج علم و هنر بود ویران شد و جمع کثیری از مردم به هلاکت رسیدند. ایران پس از حمله آنان به ویرانهای بدل شد که طبعا در آن مجالی برای رشد و توسعه هنر باقی نمیماند. این دوره سیاه تا دوره حکومت ایلخانان که از نوادگان هلاکو بودند ادامه داشت. ظهور غازانخان و اصلاحات وی موجب احیای اقتصادی ایران و ایجاد امنیت در پایان سده هفتم هجری شد (رهنورد، 1388: 22).
حاكمان مغول كه در 656 هجری بغداد را غارت كردند بي شك گنج‌هاي بي‌قيمتي را از بين بردند. اما گويي دوران جديد در عوض، نيروي تازه‌اي با خود آورد كه بر هنر قرآني هم تأثير گذارد، ليكن بيش از همه خود را در تذهيب مطرح ساخت. قرن هفتم دوران رونق و ترقي عظيم معنوي در جهان اسلام بود، چندانكه آن را به نوعي از سر گرفتن جواني مثل زده‌اند. برجسته‌ترين خصيصه اين دوره افزايش گرايش به عرفان در همه جامعه است (لينگز ،1377: 100).
استیلای مغول بر ایران، نقطه عطفی در تاریخ نقاشی این سرزمین بود. از اواخر سده هفتم هجری، فرآیند دیگری از اقتباس و ابداع آغاز شد. علت عمده ترقی نقاشی، اولا توجه ایلخانان و امیران تاتار به این هنر و ثانیا آزادی بیشتر صنعتگران، بهویژه نقاشان از نظر دینی و ثالثا آمیزش هنر چینی با هنر ایرانی در این دوره است. دوره ایلخانیان از دورههای مهم آفرینش هنری در ایران است.
پس از یورش مغولان به ایران تا پایان قرن هفتم، در کار مذهّبان فترتی پیش آمد، اما از زمان اسلام آوردن حاکمان مغول تا پایان سلطنت ایلخانان هنر تذهیب بهتدریج متحول شد. شهرهای مراغه و سلطانیه و بیش از همه تبریز مرکز رواج دوباره این هنر بودند. در این دوره قرآنهای مذهّب زیبایی به دستور الجایتو و وزیرانش، تحریر و تذهیب شد (اتینگهاوزن، 1378: 1955 و 1954). تأثیر پسندهای مغولان بر تذهیب و راه یافتن برخی نقشمایههای خاورِ دور به آن سبب شد که در دوره ایلخانی مکتبی نو در نگارگری و تذهیب پدید آید، اما جوهره هنر اسلامی در آنها محفوظ ماند.
قرن هشتم هجری نقطه تحولی در گسترش و توسعه هنر اسلامی در ایران است. با آغاز این سده در ایران، هنر کتابآرایی وارد مرحله نوینی شد و آثاری کمنظیر تهیه و تولید گردید. در این دوره و با استقرار حکومت ایلخانان در تبریز، این شهر به یکی از مهمترین پایگاههای فعالیتهای فرهنگی- هنری کشور مبدل گردید و به موازات این نوع حرکتهای هنری و تولیدات فرهنگی در تبریز، در دیگر نواحی کشور نیز هنرمندان به خلق آثاری بدیع دست یازیدند.
در قرن 13 میلادی با حمله مغول به ایران بار دیگر تحول بزرگی در تاریخ نقاشی ایران پدید آمد و اگرچه در سالهای نخست بهکلّی رشته کارها از هم گسیخته شد و قتل و غارت رواج داشت، لکن ذوق ادبی و هنر ایرانی که در طول تاریخ هر مهاجمی را در مقابل عظمت خود به زانو در آورده بود در متجاوزین مغول نیز کارگر افتاد و همین که آتش حمله فرو نشست کمکم به فکر توسعه و رواج فرهنگ و هنر افتادند و تنی چند از نقاشان چینی را به ایران آوردند. ولی هنرمندان ایرانی با ذوق و ابتکار، شیوه مخصوص خود را با ریزهکاریهای چینی در هم آمیختند که سبک خاصی را بوجود آمد (معتقدی، 1387: 118).
دوران زمامداری حکام ایلخانی، یعنی غازانخان و الجایتو، در نخستین سالهای قرن هشتم، از نظر فرهنگی و سیاسی پربارترین دوره حکومت مغولها در ایران محسوب میشود. امپراتوری ایلخانیان در سال 741 ه.ق مضمحل شد.
در این سالها هنرهای تجسمی و بصری، در تمام شاخهها، به شکل فزایندهای گسترش یافت، در این میان هنر تزئین کتاب، خاصه خوشنویسی و تذهیب پیشرفتی به مراتب چشمگیرتر داشت.
در این مقطع سبک و سیاق تذهیب کتب دستنویس به شکلی بنیادین تغییر کرد. در آغاز این قرن نقوش تذهیبی واضح، با رنگآمیزی زنده و استادانه در قالب اشکال هندسی رواج یافت. این نقوش را طرحهای اسلیمی قوی و خوشساخت، حاشیههای رنگارنگ گل برگدار و تسمههای پرنقش و نگار تکمیل میکرد (خلیلی، 1380: 97). سالهای شکوفایی دوره حکومت ایلخانان مصادف با حکومت غازانخان و اولجایتو در اوایل سده هشتم ه.ق بوده است؛ در واقع حکام مغول در این دوره متأثر از آداب و فرهنگ ایرانی و نیز مذهب اسلام در صدد جبران اشتباهات پیشینیان خود برآمده و برای نیل به اهداف خود از همراهی و راهنمایی وزیران دانشمند ایرانی بهرههای بسیار جستند.
نسخهآرایی و تذهیب قرآن و کتب مختلف را نیز میتوان مهمترین مورد در میان هنرهای کتاب در این دوره دانست که سبک و شیوه تذهیب کتب به شکلی بنیادین متحول گردید.
قرآنهایی که برای سلطان اولجایتو در مناطق مختلف قلمرو ایلخانان کتابت و نسخهآرایی شدهاند، بیشک از بهترین نمونههای موجود و ارزنده برای مطالعه هستند که از جهت نوع تذهیب و ساختاری، تفاوتهایی با گذشته دارد.
هنر کتابآرایی در دوره ایلخانی شاهد تحولات و تغییرات بسیاری بوده است و بهعنوان، دوره تاثیرگذاری در روند تزئینات کتب و نسخهبرداری آنها محسوب میشود و نقطه عطفی برای شروع و پیشرفت تذهیب به شیوه ایرانی میباشد. از جمله میراثی که از گذشته در تذهیب این دوره به ودیعت نهاده شده، استفاده از قطع عمودی در کتب و سادگی و بیپیرایگی در تذهیب است که روز به روز به انسجام و پختگی آن افزوده گردید و شکل متعادلتری به خود گرفته بود. عمدهترین تزئینات در این دوره شامل سرلوحه سورهها و ترنجهای کناری آنها، علامت فصل آیات و نیز نشانههای جداسازی هر 5 یا 10 آیه بود. در کنار هنر تذهیب، خط نیز به نوبه خود، هماهنگی و آراستگی مثالزدنی ایجاد کرده.
نمونهای از قرآنهای موجود از این دوره، ویژگیهای تذهیب دوره ایلخانی را به وضوح نشان میدهد. نقش ستاره چند گوش، فرمهای هندسی، جدولکشیهای مرکب، ترنجها و شمسههای کوچک و حاشیه همه و همه از جمله عناصر تذهیب در این دورهاند.
کاربرد رنگهای درخشان و علاقه به ریزهکاری و تزئین، از جمله ویژگیهایی است که در آراستن قرآنهای این دوره از آن استفاده شده است.
کتابآرایی در دوره ایلخانی شاهد تحولات و تغییرات بسیاری است و بهعنوان دوره تاثیرگذاری در روند شکلگیری تزئینات کتب و نسخهبرداری آنها محسوب میشود. این دوره را میتوان نقطه عطفی برای شروع و پیشرفت تذهیب به شیوه ایرانی دانست.
بدون شک، عامل اصلی شکلگیری هنر ایلخانان، پذیرش فرهنگها و عقاید مختلف، بوده است. اما تقریبا هشتاد سال طول کشید تا هنرهای ایرانی از زیر ویرانههای حملات مغولان نجات یافته و به شکوفایی مجدد برسد. در زمینه هنر، جدای از معماری، مباهات و افتخار همگان در دوره ایلخانان به هنر کتابآرایی باز میگردد (شایستهفر، 1385 :14).
پس از تهاجمات مغولها در قرن هفتم هجری شیوهها و سبکهای نقاشی و تزئین در جوامع شرق نزدیک متحول و متغیر شد و حتی با معرفی نقشمایهها و سبکهای نقاشی چینی به داخل ایران تغییر شکل یافت. تحت حاکمیت مغولها، چین و ایران دارای مناسبات سیاسی و فرهنگی گستردهای شدند.
الهامات و اقتباسات نگارگران و مذهّبان ایرانی از هنر خاور دور بهتدریج با ذوق و سلیقه ایرانیان آمیخته شد.
در دوره مغول و بهخصوص در زمان حکومت ایلخانان، مراکز مهم کتابسازی تشکیل گردید که مهمترین آن در تبریز و در ربع رشیدی تاسیس شد. هنر کتابآرایی رشد بیشتری یافت. بهخصوص نقوش اسلیمی تکامل بیشتری یافتند، با این حال چیرگی تزئینکاری هندسی بر تزئینات همچنان باقی بود (رهنورد، 1388: 28).
در اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم هجری تبریز یکی از مراکز مهم تشویق و پرورش هنرمندان وقت گردید و این امر موجباتی را برای ظهور توسعه و تکامل فن نقاشی و تذهیب یکی از ادوار درخشان در فن نقاشی و تذهیب قرآن فراهم نمود و بهخصوص در اوایل قرن هشتم به همت و سعی خواجه رشیدالدین که بانی ربع رشیدی در نزدیکی شهر تبریز است توجه بیشتری به کتابت از جمله نوشتن قرآن و تذهیب آن مبذول گردید و در نتیجه مکتب جدیدی که به مکتب تبریز معروف گشت به وجود آمد که در هنر نقاشی و فن تذهیب دورههای بعد تاثیر به سزایی نموده است (برزین، 1345: 30).
میتوان ادعا کرد که تذهیبکاران مکتب تبریز برای نخستین بار سایر هنرمندان تذهیبکار در گوشه و کنار جهان آن روز را تحت تاثیر شدید شیوه و راه خود قرار دادند و تا مدت زمانی طولانی نوآفرینی و ابتکارات آنان مورد نظر هنرمندان این رشته از هنر ظریف در سرتاسر جهان قرار گرفت. دوره خدمت خواجه رشیدالدین، وزیر و مورخ دربار ایلخانیان، نشاندهنده سرشت ذوق و آفرینش هنری در اواخر سده هفتم و اوایل هشتم است؛ یعنی دورهای تعیینکننده که طی آن فرمانروایان ایلخانی ایران مسلمان شدند و حکومت ایشان از نظام کوچنشینیای برخاسته از آسیای مرکزی به حکومت مستقر اسلامی تبدیل شد.
در اولین سالهای سده هشتم هجری تزئین وسایل گوناگون در ایران از طرحهای چینی تاثیر میگیرد و این امر از طریق ورود پارچهها و دیگر اجناس چینی امکانپذیر شده است. این طرحها غالبا از یک نقش نیلوفر تشکیل شدهاند، در عینحال، برگهای کوچکی که از نظر طبیعی چندان دقیق نیستند به گونهای تزئینی به این نقش نیلوفری وصل شدهاند.
در آثار قرن هشتم متنهای کوچک پوشیده از نیلوفر آبی توسط طرحهای هندسی واضح و مشخص احاطه شدهاند. درونمایههای «حلقه ابری» را میتوان به پایان قرن هشتم هجری نسبت داد.
در قرن هشتم هجری مشابهت حیرتانگیزی در خطنگاری، صفحهآرایی و تذهیب در آثار ایران، سوریه و مصر مشاهده میشود که علت آن را میتوان مهاجرت هنرمندان خطاط و مذهب ایرانی، که از مغولان ناراضی بودند، به این ممالک دانست (کاظمی، 1385: 54).
در زمان ایلخانیان صنعت خط و تذهیب به اوج کمال و ترقی رسید. حکمرانان مغول در اثر جذبه تمدن ایرانی به هنر علاقهمند شده بودند. یکی از ایشان به نام رشیدالدین یک کانون هنری در رشیدیه، حومه منطقه دانشگاهی آن روز تبریز تأسیس کرد و عدهای هنرمند چینی و ایرانی را به سوی آن گسیل داشت.
هنر کتابآرایی در این زمان شاهد تغییر و تحولات بسیاری بوده و بهعنوان دورهای تاثیرگذار در روند تزئینات کتب و قرآنها محسوب میشود و نقطه عطفی برای شروع و پیشرفت تذهیب به شیوه ایرانی است. از این زمان به بعد است که این صفحات و تزئینات آنها رواج بسیار یافته است.
تذهیب قرآن در دوره مغول همچنان مکان مهمی را دارا میباشد. خصوصا در دوران الجایتوخان که اسلام و مذهب تشیع را اختیار میکند، قرآنهای تذهیبشده متعددی به یادگار گذاشته شد. در اولین قرآنها نام مغولی الجایتو و نیاکان او

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد دوره سلجوقی، دوره سلجوقیان، نقوش هندسی، هنر ایران Next Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد دوره ایلخانی، دوره سلجوقی، تمدن اسلامی، نقوش هندسی