منبع پایان نامه ارشد درمورد دوره ایلخانی، دوره سلجوقی، تمدن اسلامی، نقوش هندسی

دانلود پایان نامه ارشد

تا چنگیز ذکر شده است؛ اما در آخرین آنها که به تاریخ 713ه.ق نوشته شده است، نام اسلامی او «سلطان محمد خدابنده» و توسل به دوازده امام دیده میشود (پناهیانپور، 1383: 194).

2-14-1- ویژگیهای تذهیب قرآنهای دوره ایلخانی
از پس حمله قوم مغول اگرچه هنر تذهیب چند صباحی به نابسامانی و آشفتگی و رکود گرفتار میشود اما دیر زمانی نمیپاید که زمینههای رشد با انسجام بیشتر و با مایههای پر بارتر دیگر بار مهیا میگردد.
اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم که ایلخانان در ایران حکومت میکردند، هنر تذهیب پیشرفت فراوانی کرد. قطعهای بزرگ کتاب که از ویژگی کتابسازی دوره ایلخانی است، ایجاد شد و تغییراتی را در طرح و نقش سرلوحها ایجاد کرد.
در حیطه تذهیب، سبکی که از سدههای پیشین آغاز و در دوره سلجوقی متحول شده بود، در دوره ایلخانی متکامل شده و به اوج کمال و زیبایی خود رسید. در حقیقت دوره ایلخانی سرمشق خط، تذهیب و رنگآمیزی در هنر کتابت است و میتوان گفت بینظیرترین و چشمنوازترین آثار قرآنهای خطی به این دوره تعلق دارد که هم به لحاظ خط و تذهیب و هم به لحاظ نسخهشناسی از ارزش فراوانی برخوردارند. این سبک کتابت در همین دوره به پایان رسیده و کتابت قرآنها در دوره تیموری با سبکی متفاوت که پایه در کتابت دوران قبل دارد رخ مینماید (کاظمی، 1385: 57).
هنر تذهیب در اوایل قرن هشتم تولدی دوباره مییابد، استفاده از تجارب گذشته و همت در حرکتی تازه سبب میشود که اغلب هنرمندان تذهیبکار و خوشنویسان تلاشی نو را آغاز کنند. تبریز در این زمان پذیرای آنان میشود. تذهیبکاران گرد هم میآیند و با یاری خوشنویسان تحول نوینی را از پس مدت زمانی رکود آغاز میکنند. تبریز سرای مرکزی این هنرمندان است، برای جلب اندیشمندان و هنرمندان سایر رشتهها کار تذهیبکاران و خوشنویسان تا آنجا بالا میگیرد و ابتکارات و ابداعات تازه در این هنر تا آنجا چشمگیر میشود که جنبش تازهای در زمینه خوشنویسی و تذهیب در مکتب تبریز آغاز میشود. تذهیبکاران مکتب تبریز خود را از محدوده انتخاب رنگهایی همانند قرمز و طلایی رها کرده و در زمینه تذهیب رنگهای سبز و آبی را نیز میافزایند. نقوش متنوعتر میشود. هنرمند تذهیبکار با استفاده از کاغذهای مرغوب به تهیه جوهر مخصوص تذهیب که از اختلاط گرد طلا با آب لیمو و زعفران و صمغ عربی و اضافه نمودن آب به دست میآمد و نیز رنگ آبی که از سنگ لاجورد و رنگ قرمز که از شنگرف محلول در آب انار تهیه میشد به کار خود رونق هرچه بیشتری میداد (تذهیب، تجلیگاه هنر و عبودیت، 1360: 164).
در واقع روند سیر صعودی تذهیب در قرن 7 و اوایل قرن 8 ه.ق به اوج خود رسید. در این دوره از خط کوفی بهعنوان خط تزئینی برای نگارش سرسورهها استفاده میشد و عناصر تزئینی نظیر؛ اشکال هشتگوش، ستاره دوازدهپر، جدولکشیهای مرکب، ترنج، شمسه، شرفه، گلهای پرپر کوچک تزئینی، نقوش ریسهای، تسمههای ظریف، ترنجهای کنگرهدار، سرسورههای نسبتا پهن و حرکات اسلیمی بر مبنای الگوهای هندسی تقسیمبندی شده رواج یافت (لینگز، 1377: 71).
از تغییراتی که در طرز تذهیب و آرایش قرآن و کتاب حاصل گردیده این است که اشکال هشتگوش یا ستاره دوازده پر به صورت مرکب یا مجزا از هم بر سرلوحهای قرآنها دیده میشود و نیز ستارههای آبی رنگ و همچنین گلهای پرپر کوچک برای تزئین قرآنهای این دوران به کار میرفته است- سرسورهها نسبتا پهن و دارای نوشته کوفی گردیده که روی زمینه لاجوردی با شاخ و برگ درشت نموده شده است. بهجای ترنجهای گرد در حواشی قرآن نیز گاه نقش تزئینی مرکب از دو طرح به هم پیچیده اسلیمی دیده میشود که از نظر ترکیب و رنگآمیزی بسیار جالب میباشد. علاوهبر رنگ طلا از رنگهای دیگر چون آبی، قرمز، سبز و پرتقالی نیز برای تزئین استفاده میشده است. رویهمرفته در این دوره صنعت خط و تذهیب به اوج کمال و ترقی خود رسیده است. (برزین، : 30). از طلا و لاجورد در همه حال برای تذهیب و آرایش نسخههای قرآنی استفاده میشده است. در این دوره صفحات اول قرآن تذهیب و بر اساس الگوهای هندسی تقسیمبندی شده و این اشکال با گردش اسلیمیها کامل گشته است. این ترکیبات با به کار بردن رنگهای مختلف و متضاد در زمینه، جلوه خاصی مییافت. کتیبه و شمسه در این دوران رونق یافته و نام بانی کتاب یا کسی که فرمان نوشتن کتاب را داده بود، در صفحه اول، در شمسه نوشته میشد. اسلیمی طرح اصلی دوره مغول بوده و طرح گل تا ربع قرن هشتم هجری قمری بهندرت دیده میشود (پناهیانپور، 1383: 195).
عالیترین نقشمایه آرایهای این دوره اسلیمی بود، انواع گوناگون اسلیمیها که صفحه به صفحه فرق میکرد و طرحی بود به کمال و چنان کمالیابی داشت که در ادوار بعد بیبدیل باقی ماند. اسلیمیها پسزمینههای کتیبهها و یا فضاهای بین خطوط و یا اشکال هندسی در سرلوحها را میپوشاندند. یکی از نقشمایههای مطبوع دوره سلجوقی یعنی ستاره ششپر، تقریبا محو شد. شکل خط، نَسخ و یا یکی از اشکال مهم آن بود و لبه سفید و ابرگونی هم معمولا حروف را در خود میگرفت. با حمله مغولها وقفهای در رشد خوشنویسی ایجاد شد، اما پس از آنکه حکام مغول (ایلخانیان) اسلام آوردند خوشنویسی از نو جان گرفت. در این عهد نوعی خط در ایران رایج شد که به خط تعلیق معروف بود و حروفش از سمت راست به چپ، و از پایین به بالا تمایل داشت که البته این خط جهت کتابت قرآن کاربرد نداشتهاست (پوپ، 1378: 254).
یکی از اتفاقات بسیار مهم در عرصه هنر کتابآرایی در این دوره، تهیه نسخ با قطع بزرگ بود. چندین نمونه قرآن بسیار نفیس در دربار ایلخانان و همچنین قرآنی به دستور ابواسحاق اینجو از جمله زیباترین نسخ ایرانی در این دوره است. اما شیوه تذهیب مکتب شیراز پس از اضمحلال آلاینجو کمکم منسوخ شد و در دوره مظفریان و از حدود 760ق. بهدلیل رونق نسخ خطی در قطع کوچک، نوع خاصی از تذهیب جانشین سبکی گردید که تا پیش از آن مرسوم بود. خطوط محقق و ریحان بهعنوان دو نمونه از زیباترین و دشوارترین خطوط دستمایه اصلی کار خوشنویسان این دوره قرار گرفت، اما شایان ذکر است که خط نسخ نیز همچنان مورد استفاده کاتبان بود. در همین روزگار بود که اولین حرکتها برای ابداع خطی جدید که با نگارش زبان فارسی سازگارتر باشد، از سوی خوشنویسان در طول این سده شکل گرفت، که ماحصل آن ابداع هفتمین سبک خوشنویسی یا «نستعلیق» بود که خطی کمالیافته و برخوردار از همه ویژگیهای لازم برای نگارش متنهای فارسی بود.
استفاده بههنگام و ترکیببندیهای بدیع خطوط محقق و ریحان در قرآنهای با قطع بزرگ و استفاده از دو عنصر نقوش گیاهی و هندسی در زمینه تذهیب نسخ این دوره باعث گردید تا تحولی شگرف در هنر کتابآرایی ایران به منصه ظهور برسد و در این میان جایگاه مکتب شیراز از اهمیت ویژهای برخوردار است (معتقدی، 1387: 119).
انواع نقوش هندسی و گیاهی که از مدتها قبل به کار میرفت در این دوره نهادینه شده و به صورت کاملا منسجم و متناسب در حد کمال و زیبایی به کار رفته است و در بیشتر قسمتها نقوش گیاهی و هندسی به شکلی ترکیبی چنان در کنار هم، مانند نقشی واحد، استفاده شده که انگار نقشی نو پدید آمده و تمایز آنها به لحاظ ساختاری ممکن نمیباشد. علاوهبر تغییرات در طرح سرلوحها و نقوش، دوره ایلخانی را باید سرمشق رنگآمیزی در تاریخ تذهیب دانست. تذهیبهای این عصر ترکیبی از رنگهای خوشنما مانند قرمز، لاجوردی و زر است (کاظمی، 1385: 54).
انتخاب رنگ نیز در اواخر دوره مغول متناسب با سلیقه مغولان تحول یافت و رنگ آبی در کنار قرمزِ تند و گاه در کنار سبز، قرار گرفت. اگرچه رنگ طلایی، آبی و سبز که در قرآنهای دوره الجایتو به کار میرفت تا اندازهای تند بود، اما میزان کاربرد آنها فقط در حدی بود که بر درخشندگی اثر بیفزاید. کاربست رنگ در تذهیبهای مغولی تحرکی تازه یافت و رنگ آبی در کنار قرمز تند و تا حدودی رنگ سبز کاربردی عمومی داشت. رنگگزینی طلایی، آبی و سبز قرآنها، تا اندازهای تند و شدید بود، ولی پیوسته گویایی و رسایی داشت و مهمترین عامل در ایجاد نمود درخشان و تابان برشمرده میشد. اغلب رنگ آبی روشن و تیره با هم بهکار میرفت. رنگآمیزی غنی است و خصوصیت مینایی دارد: یعنی طلایی، آبی روشن، سبز روشن و تیره، نارنجی و سفید.
در زمان ایلخانیان، صنعت خط و تذهیب به اوج کمال و ترقی رسید. استفاده از رنگ در تذهیبهای دوره مغول بُعد تازهای یافت. این رنگها بدینگونه به کار میروند که معمولا تیرهترین رنگ، آبی تیره است که در مرکز یا زمینه با رنگهای روشنتر احاطه میشود.
ترکیبات هندسی این دوره با به کار بردن رنگهای مختلف و متضادی که در زمینه به کار رفته، جلوه مخصوصی به این هنر قرآنی داده است. از ویژگیهای دیگر هنر تذهیب در این دوره استفاده از ترنجهای کنگرهدار در حواشی قرآنها، استفاده از قطعهای بزرگ قرآنی و رواج نقوش ریسهای در اطراف قرآن میباشد.
تزئینات نسخ دوره مغول به لحاظ طرح و رنگآمیزی چشمگیر است. طرحهای هندسی تزئینی آن با طرحهای اسلیمی دلچسب که به درون نقشمایههای گیاهی فرو رفته، پر شده است. در آنها غلبه طرحهای هندسی بر طرحهای اندرونی چشمگیرتر بود. در قرآنهای این دوره گرچه عناوین هنوز اهمیت دارند ولی از این زمان به بعد عناوین سورهها در یک زمینه غیرتزئینی با حروف ریزتر از حروف متن نوشته شد (پوپ، 1378: 253).
نسخه نادر باقیمانده آن یعنی قرآن الجایتو که فخر هنر کتابآرایی است، نمونه آشکاری از این حمایت و توجه میباشد.

2-15- کتابآرایی و تذهیب قرآنها در دوره تیموریان
دوره تیموری از یورش تیمور به خراسان و سیستان (782 هجری) آغاز و تا جلوس شاه اسماعیل صفوی (906 هجری) پایان مییابد. بنیانگذار این دودمان امیر تیمور بود. با توجه به شواهد تاریخی، حکومت او دورانی پر زد و خورد و درگیری بود و در فتوحات خود خرابیها کرد، بیرحمی و وحشیگری را به منتهی درجه خود رسانید. سمرقند را به پایتختی برگزید و ماوراءالنهر را به اهمیتی رساند که تا آن زمان هیچگاه بدان پایه نرسیده بود (قندهاریون، 1389: 9).
دوره 120 ساله تیموری دارای سابقه درخشانی در تاریخ هنر ایران است. پس از تسخیر ایران و بغداد توسط تیمور لنگ دوره جدید هنر کتابآرایی آغاز شد. امیرتیمور بر خلاف طبع جنگاوریاش مشوق هنر و دانش بود و دانشمندان، مورخان و هنرمندان شهرهای مسخر را به پایتخت خود سمرقند فراخواند، در نتیجه مکتب نقاشی به سمرقند منتقل گردید و یکی از درخشانترین دورههای کتابآرایی در این سده پایهگذاری شد. علاقه تیمور باعث شد که پس از او فرزندانش مانند بایسنقرمیرزا و ابراهیمسلطان سبک هنری هرات و شیراز را در این دو شهر ایجاد کردند و در نتیجه شهر هرات درخشانترین دوره هنری خود را در عصر تیموریان ببیند و در دوران شاهرخمیرزا (852-800 ه.ق) و حسینبایقرا (912-902 ه.ق) است که زیباترین آثار هنری و ادبی تألیف و شکل میگردد (فدایی تهرانی، 1383: 52).
بنابراین دوره حکمرانی تیموریان، به رغم نابسامانی و منازعات داخلی و درگیری، عهد پرورش انواع هنرها اعم از نقاشی، تذهیب، خوشنویسی، انواع هنرهای کتابسازی، هنر معماری و موسیقی به شمار میآید.
اما بهتدریج این سلسله نیز ره زوال پیمود و انحلال به جانب آن راه یافت. جانشینان شاهرخ داخل منازعه و کشمکش گردیدند و طولی نکشید که قسمت غربی کشور ایران به دست دشمنان ایشان و قبایل ترکمان معروف به آققویونلو و قراقویونلو افتاد. البته پس از سقوط این سلسله سبک و سیاق آنان ادامه یافت و به نسل بعدی در قرن دهم راه پیدا کرد. در انتها این نکته در باب این دوران از ارنست گروبه قابل ذکر است که نقل میکند: “با تیموریان یکی از درخشانترین ادوار تمدن اسلامی شروع شد”.

بیشتر محققان، دوره تیموری یعنی از زمان حکومت تیمور تا انقراض حکومت سلطان حسین بایقرا و ترکمانان را دوره شکوفایی هنر کتابآرایی در ایران میدانند. درباریان ثروت خود را با گشادهدستی صرف هنرهایی چون خوشنویسی، نگارگری و دیگر هنرهای مرتبط با کتابت میکردند. بینیون وینکلسون آغاز عصر بزرگ هنرهای کتابسازی در ایران را همزمان با دوره حکومت پسران تیمور

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد دوره ایلخانی، هنر اسلامی، هنر ایران، ربع رشیدی Next Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد مکتب هرات، عصر تیموری، متون ادبی، تاریخ هنر