منبع پایان نامه ارشد درمورد حکومت اسلامی، روایت تاریخی، لیله القدر، دین پژوهی

دانلود پایان نامه ارشد

آیت الله طالقانی محدود و پای بند به هیچ شیوه خاص نبود ، بلکه شیوه جامع داشت، گاه از زاویۀی روایات معتبر اهل بیت «علیهم السلام» و گاه از فراخنای عرفان و اشراق و گاه از روزنۀی علوم تجربی و انسانی و ریاضی و گاه از پنجرۀ مشبک فلسفه و کلام و گاه از در علوم اجتماعی و سیاسی و گاه از بُعد لفظ و کلمه و ادب بدان ها می نگرد.125
لون غالب در این تفسیر ، لون و گرایش اجتماعی است ؛ که ویژگی های عمدة آن را در سر خط های ذیل می توان خلاصه کرد : توجه خاص و افزون به آیاتی از قرآن که تبیین کننده مسائل اجتماعی اند ؛ عنایت افزون به مشکلات مسلمانان زمان و نیز تعلیق احکام و رهنمودهای منطوی در آیات قرانی بر مسائل زندگی انسانی عصر و تکاپوی درمان مشکلات اجتماعی از سخن خداوندی ؛ انتباه به آموزه های تربیتی و ارشادی قرآن ؛ کوشش در به کار گیری بیانی ساده و شیوا و قابل فهم و بهره گیری عموم ؛ در نظر داشتن اشکال ها و انتقادات مخالفان نسبت به قرآن و اسلام و سعی در پاسخ به آن ها ؛ سیطره ی روحیه و نگرش اجتماعی و عدم اکتفا به نگرش فردی به آیات ؛ مفسّری که دارای گرایش اجتماعی است به بیان مقلّدانه رضایت نمی دهد ، بلکه می کوشد با اسلوبی زیبا و جذاب ، سنت های اجتماعی آیات قران را بر نیاز های عصر تطبیق کند و با بیانی در خور فهم همه ، ارائه نماید .
در خصوص لون اجتماعی تفسیر پرتو همین سخن قابل توجه و چه بسا کافی باشد که خود مفسّر می گوید : « من در پرتوی از قران قبلا نوشته بودم ، ولی وقتی از زندان بیرون آمدم و این حرکت و انقلاب را دیدم ، باز دیدم مسائل جدیدی برای من روشن می شود و این همان طور که قران بیان کرده ، سعة نظر قران است » .
ایشان اصلاح جامعه را رهن تربیت تدریجی و پرورش فرهنگی می داند و همواره از روح ، فطرت ، پاکی و روشنایی ـ که در اندیشه ایرانیان ، پیشینه و جایگاهی چند هزار ساله دارند ـ سخن می گوید. و آیت الله طالقانی را دل دادگی خاصی به مقوله های « فکر ، فطرت ، آزادی عقل و روح » است و او در مقابل نیز هماره موضعی شاخص برابر « اوهام ، خرافات ، تیرگی ها و …. » دارد .
2-1-5-1. ویژگی های تفسیر پرتو از قران :
1.هنر و شیوایی قلم .
2. التفات به جانب تفسیر علمی و اجتماعی.
3. نگرش به وقایع و رویدادها در پرتو آیات قرآن.
4. عنصر تحلیل و تبیین مطالب.126
2-1-6. جایگاه روش تاریخی تطبیقی ایشان در حوزه معرفت دینی
مطالعات دینی را گریزی از ابزار ها و روش های تاریخی نیست ، بی نیازی از مطالعه تاریخی را نه در کلام سنّتی می توان ادعا کرد و نه در کلام و الهیات جدید . امروزه مطالعات تاریخی در حوزه دین پژوهی به درجه ای از اهمیت و رواج رسیده است که گسترة خاصی از دین پژوهی را شکل داده و مکاتب و روش های متنوع دین شناسی تاریخی را به وجود آورده است .
نخستین سوال در این مقام ، پرسش از چیستی مطالعه تاریخی است . مراد از شناخت تاریخی یک پدیده به طور کلی چیست ؟ مفهوم و ماهیت مطالعه تاریخی چیست ؟ و….
مراد از شناخت تاریخی ، مطالعة پیشینة یک حادثه یا دیدگاه نیست . غالبا در زبان عرف وقتی گفته می شود تاریخِ این مسأله را باید بررسی کرد ،مراد بررسی سوابق و گذشته آن است . مطالعة پیشینه ، زمینه ها و بستر های ظهور یک پدیده ، در شناخت آن بسیار مفید و لازم است ؛ اما مراد از مطالعه تاریخی ، آن نیست . بلکه مراد از مطالعه تاریخی ، شناخت سلف در پرتو خلف است و هرچه اختلاف زمانی بین حادثه و مورّخ بیشتر شود ، شناخت ژرف تر خواهد بود .
و هم چنین مراد از شناخت تاریخی ، حرکت از حال به گذشته ، رفع حجاب زمان و برگشت به روزگار ظهور پدیده نیست ، بلکه شناخت گذشته در پرتو آینده است . زمان در تلقّی نوین ، آینة حوادث تاریخی است . حذف آن اساسا مقوم تاریخی بودن را از میان بر می دارد و مورخ را به گزارشگر یا جامعه شناس تبدیل می کند ، یعنی زمان چون دیواری است بین حادثة تاریخی و محققی که در مقام شناخت آن است . 127
آیت الله طالقانی هم چون سایر اندیشمندان برای تبیین آموزه ها و گزاره های دینی در حوزه مطالعات دینی خود از روش مطالعه تاریخی بهره برده اند . با این نگاه که دین وجود تاریخی دارد ، البته این سخن به معنای نفی و تقلیل هویت قدسی و آسمانی دین نیست ؛ زیرا ادعا این نیست که دین صرفا هویت تاریخی دارد . دین ، همزاد و همراه بشر و از زیر ساخت های مهم تمدن بشری است . دین ، بیش از هر پدیده دیگری ، تداوم تاریخی داشته و در این تداوم ، شکل ها ، نتیجه ها ، پیامد ها و آثار فراوانی را از خود ساطع کرده است . ازجمله توصیه به مطالعه و تأمّل در عاقبت مردمان گذشته و در مسائلی چون عصمت انبیا که زمینه ساز حکومت دینی می باشد ، می توان اشاره کرد .
مفسِّر پرتوی از قران ، در آن دسته از ایات که ناظر بر رویدادهای تاریخی است از گزاره های تاریخی استفاده کرده و اقوال صحابه و تابعان را نقل کرده است. اما این تفاوت نگرش در این تفسیر با دیگر تفاسیر وجود دارد که هرگز به قصّه پردازی تن نداده و گزاره های تاریخی بیشتر برای همان مقصود مورد استفاده قرار گرفته است. برای نمونه در معنای حِلّ در آیه : و أنتَ حِلًّ بِهذا البَلد از ابن عباس و قُتاده نقل شده که مقصود ، حلال کننده کارزار و ریختن خون در فتح مکِّه است 128.
ایشان تنها از آن دسته گزاره های تاریخی در تفسیر استفاده کرده که آیاتی را با مسلَّمات تاریخی جمع کرده است . آن جا که تاریخی مسلَّم وجود دارد و ظاهر آیه نکته ای خلاف آن را می گوید، مفسِّر می کوشد تا آن را حل کند .
در تفسیر شب نزول قران و شب قدر نوشته است :نباید لیله القدر همان بعثت باشد که اولین وحی و فرمان رسالت با آیه اقرا خوانده شده، چنان که در روایات صحیح و مسلَّم ما امامیه این است که بعثت در 27 رجب و لیله القدر در ماه رمضان است .129
در تفسیر پرتوی از قران ، قصّه های قرانی ، روایت تاریخی نمی شود بلکه سمت و جهت عبرت گیری آنان دنبال می گردد ؛ زیرا قصص ، مجموعه اطّلاعاتی مربوط به گذشتگان نیست ، بلکه عبرتی برای آینده گان است. از نظر مرحوم طالقانی تحلیل و ذکر فلسفه تاریخ بر روایت تاریخی این قصص مقدم است.130
با تاریخ تحلیلی و فلسفه تاریخ ، دستیابی به بینش تاریخی و کسب عبرت از قواعد عام سنّت های تاریخی امکان پذیر و میسّر خواهد شد . از نظر پرتوی از قران قصص قرانی و به ویژه داستان موسی و فرعون از چنین ظرفیتی برخوردار است .
از نظر ایشان داستان موسی و فرعون مصداق عینی و به روز است و طالقانی به دنبال تبین آن هاست ؛ زیرا محیط داستان محیط خشونت و کشتار فرزندان بنی اسرائیل از سوی فرعون است که برابر آن ، محیط پر خشونت حکومت ساواک در ایران و سایر کشورها ی توسعه نیافته جهان سوم است .
در تفسیر پرتوی از قرآن ، گاهی شرح و گزارش های فقهی و بسی بیش از آن ، بهره گیری های روایی را می توان دید . آیت الله طالقانی بسیار قائل به تدبّر در قرآن و فهم آیه به آیه بود ؛ اما این امر هرگز به معنای غفلت او از گنجینه احادیث و رهنمود ها و کلیدهای نهفته در آن ها نیست . چیزی که هست این است که او وجود روایت را محملی برای آسودگی ذهن و تعطیلی عقل و در یک کلمه ، سستی و کاهلی نمی داند . او از احادیث و روایات مختلف و نیز از سخن نهج البلاغه برای تبیین مفاد آیات بهره های متعدد می گیرد و در مواقع لزوم به نقد روایات و نیز تحلیل آن ها می پردازد . نمونه هایی از این حالات را ذیل آیات 23 نساء می بینیم .131
2-2. بررسی مبانی با رویکرد رابطه شناختی مبادی دینی
2-2-1. دین و سیاست
اولین جرگه بیداری و دخالت در امور سیاسی را در جهان اسلام سید جمال الدین اسد آبادی بیدارگر بزرگ شرق زد و آن اساس دو حرکت تاریخی ضد استبدادی و ضد استعماری روحانیت ( فتوای تحریم تنباکو و نهضت مشروطیت ) در ایران است .
بعد در همین راستا آیت الله محمد حسین غروی نائینی ( 1276 ـ 1355 ق ) کتاب معروف تنبه الأمّه و تنزیه الملّه را در ردّ حکومت مستبد و اثبات مشروعیت مشروطه و هدف کلی سیاست و حکومت اسلامی نوشت. این کتاب که پس از انحراف مشروطیت از منشور اولیه خود به فراموشی سپرده شده بود در سال 1334 در آن برهه حاکمیت استبداد و استعمار با همت و شهامت آیت الله طالقانی و با مقدمه و توضیحات کامل وی تحت عنوان « حکومت از نظر اسلام » به چاپ رسید و با همه محدویت ها و ممنوعیت های رژیم خودکامه پهلوی تا سال پیروزی انقلاب اسلامی 1357 بیش از هفت بار به طور سرّی و علنی تجدید چاپ شد.132
آن چه که مرحوم طالقانی را در آن عصر نا آگاهی مردم و خود کامگی حکومت ها و مصلحت اندیشی و انزوایی روحانیت از دیگران جدا می کرد جهان بینی ، آزاد اندیشی و مردم اندیشی وی است .
مبارزه با حکومت های طاغوتی جایگاه اصلی را در تئوری و عمل او دارد . حکومت های معاصر با او به خصوص در جهان سوم( تعبیر آن دوران جهان اول : آمریکا و اروپا ، جهان دوم : شوروی و بلوک شرق و جهان سوم : کشورهای استعمار شده و توسعۀ نیافته ) از سیمایی استبدادی و وابسته و خونریز برخوردار بودند . مرحوم طالقانی شناخت مشخصی نسبت به ساختار و سازمان حکومتی حکام معاصر خود دارد و ترسیم کلی از قدرت های محوری در یک حکومت طاغوتی استبدادی ارائه داده است . و در تعریف طاغوت آورده است : طاغوت به معنای لغوی و وسیع هر خود خواه و سرکش بر اندیشه و آزادی و حق خلق است133 .
مرحوم طالقانی در حوزه و عرصة اندیشه سیاسی معتقد است که نظام سیاسی در کشورها خصوصا حکومت اسلامی بر دو رکن اساسی آزادی و مساوات استوار است . آزادی را ، آزادی از اراده فرد تعریف می کند و معتقد است که پیشرفت محیر العقول حکومت اسلامی در صدر اسلام از اجرای همین مسئولیت ( حرّیت و آزادی ) سرچشمه می گرفت.
وی معتقد است که دین اسلام دین آزادی است و هدفش آزادی انسان ها از هر قید و بند ضد تکامل است و اسلام به هیچ وجه ، آزادی را در راه تکامل انسان محدود نمی کند. هر جمعیتی که بخواهد آزادی مردم را در انتقاد و بحث محدود کند ، اسلام را نشناخته است .134
دکتر حداد عادل در این راستا می فرماید :«در شخصیت مرحوم طالقانی تلاش علمی و عملی برای اثبات پیوند دین و سیاست مجسم هست . او با زندگی و فکر خود اثبات کرد که دین از سیاست جدا نیست و این نقطۀ مقابل سکولاریسم بود که تقریبا چهارچوب همه جریان های فکری و سیاسی آن دوره ، اعم از مارکسیسم و یا مکاتب وابسته به سرمایه داری غرب را تشکیل می داد. مرحوم طالقانی یک روحانی پیشتاز بود و اهتمامی که به ترویج کتاب ” تنبیه الامه و تنزیه المله ” داشت و مقدمه ای که بر آن نوشت دقیقا مبیِّن نظر او در معرفی اسلام به عنوان یک مکتب سیاسی بود ، وی عملا هم در فعالیت ها و مبارزات سیاسی در برابر رژیم شاه شرکت داشت . بسیاری از رویکرد های سیاسی او از جمله همکاری با جریان ملی و اسلامی نهضت ملی گواه بر این مدعاست.»
آیت الله طالقانی در پیشگفتار روشنگرانة خود در مقدمه « تنبیه الأمّه و تنزیه الملّه » به نقش عملی توحید در اصلاح اجتماعی پرداخته و تفسیری جامع و مفید ارائه کرده است .
« اولین دعوت پیغمبران ، خداشناسی و یگانه پرستی است ، آن اصل و اساسی که قران ، قوانین و دستورات خود را روی آن قرار داده همین است . این اصل مرکب از یک جهت نفی و یک جهت اثبات است ، نفی غیر خدا و اثبات خدا « لاإله الا الله » . در عمل هم پیغمبران نخست شرک و نمودهای آن را می برداشتند و پس از آن توحید را جایگزین می کردند . » 135
به نقل از استاد سید هادی خرمشاهی : « بدون تردید آیت الله طالقانی یک رهبر اجتماعی ـ سیاسی اسلام گرا به مفهوم واقعی کلمه بود . اسلام گرائی او « دکان دو نبش » و برای « عوام فریبی » و با « مکتبی تکسّبی » نبود ، بلکه سید طالقانی از عمق ذات و و درون وجدان ، هوادار اسلام راستین به دور از خرافات و بدعت ها بود . در این راستا می توان به آثاری که از ایشان منتشر شده استناد جست که

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد معرفت دینی، روش اجتهادی، انسان کامل، کمال انسانی Next Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد اقتصاد اسلامی، ادیان توحیدی، جامعه دینی، عدالت اقتصادی