منبع پایان نامه ارشد درمورد ایدئولوژی، تفکر دینی، اقبال لاهوری، عقب ماندگی

دانلود پایان نامه ارشد

هنرمند داشت، به اندیشه های شرقی و غربی واقف بود، پایی در مدرسه و پایی در سیاست داشت و این ها همه او را از دیگران متمایز می کرد. واقع بین و جهان شناس بود ، می دانست که مسلمین دیگر در دنیای کهن زیست نمی کنند. کشاکش اندیشه ها و وساوس سیاست پیشه ها و دسایس جهان خواران در اطراف آنان جز با احاطه و بصیرت عملی ، دفع پذیر و مهار شدنی نبود.
او همچون بعضی معاصران خام اندیش و نا آزموده و خود فروخته خویش ، راه چاره عقب ماندگی مسلمین را در فرنگی شدن تام و تمام نمی دید،درد مسلمین را در بی خبری می دانست نه در بی خودی، می اندیشید که اگر این خود از هویت خویش باخبر بشود معجزه تاریخ رخ خواهد داد. به نظر او درد غربیان درد تهی بودن از معنویت بود و رنج آنان فاصله ای بود که از مبدء وحی گرفته بودندـ به خود وانهاده شده بودند، همه چیز را از عقل می خواستند و گوهر سعادت را که از صدف کون و مکان بیرون بود، از عقل حیران و گمشده لب دریا طلب می کردند.
اقبال بر اجتهاد وضرورت احیای تفکر دینی تاکید فراوان داشت و به خوبی دریافته بود که در مواجهه با مشکلات جز با احیای آن ، نمی توان به نیرومند کردن شریعت دل بست. اقبال به رشد وبالندگی فکر دینی می اندیشید، او نمونه یک محیی ژرف نگر و توانا بود و همه آثار و اشعارش نشان می دهدکه دردمندانه و بصیرانه مساله را بخوبی دریافته بود. گام های وی آغاز طریق بود و خود او اذعان داشت که ” به تدریج که معرفت پیشرفت می کند و جاده های اندیشه تازه و باز می شوداظهار نظرهای دیگر و شاید استوار تر و عمیق تر بی شک امکان پذیر خواهد شد.74
در تحلیل نهضت های اخلاقی یک قرن اخیر ، استاد مطهری اقبال را یکی از قهرمانان اصلاح در جهاد به شمار می آورد . وی برای اقبال چند مزیت قایل است . اولا: وی فرهنگ غرب را به خوبی می شناخته و در عین حال مرعوب ان نشده است. ثانیا : اقبال به خوبی متوجه این نکته بود که غرب فاقد یک ایدئولوژی جامع است ، یعنی هیچ یک از ایدئولوژی های غربی به عنوان یک مکتب پاسخ گوی نیاز های انسان معاصر نمی شود.( بی اعتنائی این مکاتب به اشراق و عرفان و معنویت و درون گرایی بزرگ ترین نقطه ضعف آن هاست ) . ثالثا : با توجه به نقد ایدئولوژی های غربی ، اقبال از ایدئولوژی اسلامی دفاع می کند و برای این که میان تفکر اسلامی و مقتضیات زمان سازگاری ایجاد کند به مسائلی چون اجماع و اجتهاد می پردازد و اجتهاد را موتور حرکت اسلام به شمار می آورد. استاد مطهری قدرت شاعری از اقبال را می ستاید و آن را وسیله مناسب جهت تحقق آگاهی و بیداری امت اسلامی می داند.75
اقبال می گوید : « آئین ملّت محمدیه قرآن است . » و « مسلمان زیستن » جز « به قرآن زیستن » ممکن نیست .
( گر تو می خوای مسلمان زیستن / نیست ممکن جز به قران زیستن ) 76
اقبال به طور کلی در زمینه شناخت و به خصوص در مورد دین، مخالف عقل گرایی بود. او معتقد بود که :
1.حقیقت دینی آن نوع حقیقتی است که باید زنده بماند.
2.این حقیقت در بطن تجربه دینی قرار دارد و پیوسته در حال گسترش و تکامل است .
باید دین سنّتی بسط یابد .
اقبال یه کرّات متذکر می شود که برای زنده شدن و پویایی دین ، بازسازی اندیشه دین اسلام ضرورت دارد.77
1-3-8. تلاش های اولیه برای احیاء و اصلاح اندیشه دینی در ایران
آیت الله طالقانی به پیروی از سید جمال اسد آبادی و شیخ محمد عبده و سایر مصلحان در سده 19 و20 چون اقبال لاهوری (1289ـ1375) مهم ترین عامل انحطاط جامعه مسلمان را عدم حضور قران در جامعه می دانست ، و هم نوا با اقبال لاهوری می گفت : « قران کتابی است که درباره عمل بیش از اندیشه تاکید کرده است » و از سویی می خواهد تلنگری برتفکر سنتی اسلامی وارد نماید. یعنی با بروز و ظهور مکاتب جدید و اوج مبارزات مارکسیستی در غالب کشورهای جهان و فراگیری تفکر کمونیستی و ماتریالیستی ، باید نگاه دیگری به آموزه های دینی داشت.
بی گمان آیت الله طالقانی دردمندانه در پی بیدادگری و احیا گری بوده و یکی از پیشگامان این نهضت و احیاگران و اصلاح خواهان دینی و از پیشگامان بازگشت به قران در ایران است . وی فعالیت اصلاحی خویش را با قران آغاز کرد و پیام های دینی ، اجتماعی ، و سیاسی خود را با گسترش تعلیمات قران به انجام رسانید . با نگاهی دیگر می توان گفت: ایشان نخستین مفسّر فارسی نویسی است که با اهداف و نگاه جدید اجتماعی ، نه از موضع تکلیف مدارانه فردی، که از موضع آگاهی بخش و تحول آفرین ، به آموزه های قران رو آورد و درپی ارائه پیام های حیات بخش قران برامد و فصل جدیدی در دانش تفسیر برای نواندیشان ایرانی باز کرد. روش او موجی در افکند و درس ها و نوشته های فراوانی به وجود اوردکه از ان می توان به بر جسته کردن پیام های اجتماعی یاد کرد. طالقانی برای احیای قران و باز گرداندن آموزه های آن به متن زندگی مسلمانان به تلاشی خستگی ناپذیر دست زد و از هیچ کوششی در ترویج فرهنگ قران و نگاه جدید به این کتاب دریغ نورزید.78
او معتقد به اصلاح و دگرگونی در اندیشه ورزی دینی با بازگشت به کتاب الهی و باز سازی تفسیر است. در این باره که باید با باز نگری در برداشت های نادرست گذشته انجام گیرد و بخشی از عقاید اصلاح گردد، از ضرورت بازنگری نسبت به قران سخن گوید و در اهتمام به کار این کتاب می نویسد: هنگامی که به تهران آمدم ، خطری که اخلاق و ایمان جوانان را تهدید می کرد، از نزدیک دیدم و چاره ای نداشتم جز آن که به اصول اسلام و قران بر گردم . شما را بخدا بیایید قران را از دست عمّال اموات بیرون بیاوریم ، ببینید که این کتابِ حیات، حرکت، کتابِ قدرت ، کتاب هدایت و کتاب ایمان به چه سرنوشتی در میان ما دچار شده است.
استاد خرمشاهی در شرح نهضت بازگشت به قران می فرماید: بزرگ ترین مشخصه نهضت اصلاحی ابتدا در عالم اسلام و سپس با فاصله زمانی نیم قرنه در ایران ، بازگشت به قران بود . همه مصلحان عالم اسلام از سید جمال اسدآبادی گرفته تا امام خمینی «ره» متمسک به ذیل قرآنند اعتنای عامه و خاصه مسلمانان به ویژه روشنفکران دینی و رهبران اصلاح ، به قران چندان وسیع و عمیق است که شاید بتوان ان را کشف مجدد قران نامید
استاد خرمشاهی می افزاید جنبش اصلاح طلبی اسلامی، دو شاخه هم بافته و گاه مجزا داشته است که در تفسیر و قران پژوهی جدید نیز می توان رد پای این دو را پی گرفت. از این دو گرایش ، یکی را می توان شاخه نو اعتزالی و دیگری را شاخه نو اشعری گری نامید.
پیشوایان شاخه اول سید جمال و عبده و پیروان آن ، اقبال و مصلحان شیعی در ایرانند. اینان علوم عقلی و دانش جدید را حرمت می نهند و سنت را نقادی می کنند. اما پیشوای شاخه دوم که از محمد بن عبد الوهاب و قبل از او ابن تمیمه و ابن قیم و در ورای آنان از ابن حنبل و ابوالحسن اشعری نسب می برد، رشید رضاست. اینان به عمل به احتیاط و تقدم نقل بر عقل معتقدندو بیش از حد به حدیث و نص و ظاهر اعتنا می کنند.
دکتر سروش در باره عبده و رشید رضا می گوید: «اینان که چشمی بر تجدد اروپائیان و تمدن آنان داشتندو چشمی بر اسلام متحجّر و الازهربی زهره و بی درخشش روزگار خویش ، راه احیا را در این دیدند که سلفی گری کنند و بهآسان گیری و زلالی و بی پیرایگی سلف صالح دعوت کنند واسلام را به گوهر خویش باز گردانند و از سرچشمه های نخستین اسلام قدح گیرند و از نقوش پراکند ورق ساده کنند.اینان نیز محیی بودند اما محیی پیرایش گر. به گمان اینان زدودن وپیراستن وسوهان زدن وخالصکردن همان چیزی بود که می بایست انجام شود.»79
استاد مطهری نیز در نقد این گروه می گوید عامل عمده ای که سبب شد نهضت اسلامی به رهبری سید جمال از رونق بیفتد، گرایش شاگردان او به وهابیت بود که باعث شد روح انقلابی مبارزه باستم،به سلفی گری ومبارزه باعقایدناسازگارباحنبلیان تبدیل شود.80 مرحوم طالقانی را باید حلقه ای از زنجیره مصلحان و محییان ، از سید جمال به بعد محاسبه کرد. سعی او در چاپ کتاب تنبیه الامة و تنزیه الملة و مقدمه اش بر آن نمونه گویای دغدغه های اصلاحی اوست. از این رو سعی او در به دست آوردن تفسیری پویا از تعالیم شیعی را با اندیشه های مرحوم نائینی و سید اسدالله خرقانی مقایسه کرده آن را به منزله گزینه ای در برابر تبلیغ ملی گرایی در ان زمان دانسته اند.81
جنبش اصلاح در عالم اسلام و به طور خاص ، اندیشه های معماران فکری انقلاب اسلامی مانند طالقانی را می توان با نهضت موسوم به الهیات رهایی بخش مقایسه کرد . این جنبش که عمدتا به آمریکای لاتین در دهه 1960 تعلق دارد و بعدها پدیده ای جهانی شد ، الهیات را برای مبارزه با ستم به کارمی گیرد و هر چندگاه نیز از زبان مارکسیسم بهره می برد؛ اما عمدتا در ایمان مسیحی ریشه دارد.82
اگرچه خط فکری و حرکتی طالقانی که نشأت گرفته از حرکت سید جمال الدین اسد آبادی و شاگردانش بود اما نه در « دربارها » و « دار الحکومه » و نه در « الازهرها » و « حوزه ها » او برای بازگشت به قران و به صحنه آوردن آن حرکتی نو را آغاز کرد و مکتبی نو بوجود آورد . به قول صاحب نظری مرحوم طالقانی در « پرتوی از قران » فکر جدیدی را ارائه نموده که یک تحوّل فکری و تفسیری در دنیا به وجود خواهد آمد .
1-3-9. رویکردهای احیاگرانه آیت الله طالقانی«ره»
حرکتی که مرحوم آیت الله طالقانی برای احیای تفکر دینی و بازگشت به قران اندیشید و در عمل ارائه نمود ویژگی های خاص خودش را داشت :
اول آن که : تمام تلاش مرحوم طالقانی این بود که به جامعه متحجّر و متعبّد مذهبی ـ سنّتی ان روز ـ بفهماند که دین تنها یک امر فردی و اخروی نیست. یک امر حیاتی و اجتماعی هم هست و به همین لحاظ به جای قرائت و تلاوت و تجوید قران به تعلیم و ترجمه و تفسیر ان پرداخت و مانند صدر اسلام مفاهیم قران را به صحنه زندگی باز گردانید تا قران راهنمای عمل در تمام شئون زندگی مسلمان ها باشد.
دوم آن که : برخلاف عرف علمای گذشته و معاصرش به جای نشستن در کنج خانه یا مسجد یا مدرس و جمع نمودن مریدان و شاگردان است. و یا به جای نشستن در گوشه منزل و افزودن مکتوبات و تألیفات ، او متوضعانه و علاقه مند انه کوله بار علم خود را به دوش گرفت و قران را خانه به خانه ، انجمن به انجمن و مسجد به مسجد گرداند تا جویندگان مکتب توحید را با آن آشنا سازد و قران را به عنوان یک کتاب آسمانی ، یک کتاب زندگی و یک کتاب هدایت به دنیا بشناساند.
این عالم دانشمند با دستی قران و با دستی نهج البلاغه در پیشبرد اهداف الهی و انسانی خود ساعتی نیاسود .
سوم آن که : مرحوم طالقانی با روشی نو و دیدی جوان اندیشانه بیشتر به سراغ نسل نو رسته و تحصیل کرده می رفت ، نه پیران فرسوده واز زمان عقب مانده .
و دیگر این که: آیت الله طالقانی تنها یک متفکر دینی نبود بلکه یک مصلح اجتماعی وسیاسی هم بود. او قران را برای همه زمان ها و مکان ها می دانست و شأن نزول آیات را در رابطه با رویدادهای سیاسی و اجتماعی جامعه جستجو می کرد نه در ریشه های تاریخی آن.83

1-3-10. استاد مطهری در سلسله محییان
مطهری نیز یک محیی بود، اما احیاء او نه گزینشی بود و نه پیرایشی محض .
از ویژگی های کار او این بود که به همه امور و معارف دینی، دلبستگی یکسان داشت. همان قدر به ابوذر می پرداخت که به کمیل. و همان طور درباره مهریه زن سخن می گفت که در مسأله ربا و اقتصاد. در کل اهل گزینش نبود و هیچ حکم و امری را بی مصلحت نمی دید.
یک محیی می باید دو کار کند یکی مشکل آفرینی و مسأله یابی و دیگری پاسخ های نو به سوال های نو. و استاد مطهری در این دو طریق گام می زد. رستاخیز دینی و یا احیاء تفکر دینی محبوب او بود وصریحا اظهار می کردکه ما اکنون بیش از هر چیزی نیازمندیم به یک رستاخیز دینی و اسلامی ، به یک احیاءِ تفکر دین، به یک نهضت روشنگر اسلامی ، و فکر دینی ما باید اصلاح بشود. تفکر ما نسبت به دین غلط است. به جرئت می گویم از چهار مساله فروع آن هم در عبادات،

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد قضا و قدر، جامعه اسلامی، امر به معروف، آموزش و پرورش Next Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد علوم تجربی، معرفت شناختی، انقلاب اسلامی، معرفت دینی