منبع پایان نامه ارشد درمورد اندازه بهینه، سلسله مراتب، نابرابری ها، کارایی اقتصادی

دانلود پایان نامه ارشد

افزایش یابد، عملکرد تنگنای محیطی و تنگنای مدیریتی سبب بر هم خوردن رابطه متعادل و ناموزونی های شدیدی مواجه می سازد. تبعات ناهنجار ناشی از این ناموزونی هم منابع محیط طبیعی را به تخریب می کشاند و به شکل آسیب های محیطی نمایان می شود و هم به بروز تنگناهای زیستی در جامعه شهری (محیط اجتماعی) منجر می شود که اثرات ناشی از آن غالباً به شکل واکنش ناهنجار در رفتار اجتماعی افراد متجلی می شود. (علی اکبری، 1383: 61)
بیشتر فعالیت های اقتصادی، تجاری و خدماتی در شهرهای بزرگ جهان سوم متمرکز شده است. این شهرها بزرگ در مقایسه با دیگر کشورها دارای امتیازاتی بدین شرح است؛ (شکویی، 1385: 346)
1. سودآوری سرمایه گذاری های داخلی و خارجی در شهرهای بزرگ جهان سوم؛
2. عدم وجود سیاست صحیح توزیع متعادل جمعیت در سطح کشورها و عدم تأسیس صنایع در شهرهای میانی و کوچک، یا عدم انتقال آن؛
3. پیوند نیروهای سیاسی با نیروهای اقتصادی در شهرهای بزرگ جهان سوم؛
4. قدرت مراکز تصمیم گیری های سیاسی و پایتخت ها در جذب سرمایه گذاری ها و تضمین امنیت سرمایه گذاری ها و سرمایه دارها؛
5. وجود شبکه های حمل و نقل نسبتا مطلوب و ارتباط آن با دیگر نقاط کشور، بازارهای جهانی و کشورهای همسایه؛
6. وجود توده انبوهی از نیروی کار؛
دارا بودن امکانات زیربنایی، آب، برق، فاضلاب، راه ها و تأسیسات کافی برای سرمایه گذاری ها و هر نوع فعالیت اقتصادی.
به هرصورت نابرابری های درون ناحیه ای و بین ناحیه ای یکی از مظاهر بارز جهان سومی ها است که ناشی از شرایط اقتصادی، اجتماعی و سیاسی آنان است. جایی که از آن به عنوان جهان حسرت ها یاد می شود. از این رو، تفاوت ها و نابرابری های فاحش در زمینه درآمد، تولید و سطح برخورداری از خدمات عمومی بین نواحی مختلف، یکی از مشخصات اصلی ساختمان اقتصادی- اجتماعی کشور های در حال توسعه است. (حسین زاده دلیر، 1380: 87) بنابراین سیستم های شهری کشورهای توسعه یافته قابل مقایسه نیست. (شکل 2-1) (شکویی، 1385: 347)
در مجموع، در شکل گیری سیستم های شهری عوامل متعدد مؤثر است. این عوامل را به شرح ذیل می توان بیان نمود؛ (شکویی، 1385: 355)
1 – رژیم سیاسی و ایدوئولوژی نظامی حاکم؛
2- تأثیرات اقتصاد ناحیه ای مثل اقتصاد کشاورزی یا اقتصاد صنعتی؛
3- انقلاب در صنعت و بهره گیری از تکنولوژی جدید؛
4- دگرگونی در سیستم حمل ونقل؛
5- تأثیر برخی از عوامل طبیعی مثل مجاورت با دریا، اقیانوس، دشت یا داشتن حالت کوهپایه ای؛
6- نقش اتومبیل؛
7- جریان های تاریخی؛
8- عامل جمعیتی؛
9- توسعه شهر به علل گوناگون؛
10- میزان سرمایه گذاری؛
11- افزایش سطح اشتغال؛
12- تغییرات در طبقات اجتماعی؛
13- افزایش طبیعی جمعیت و میزان مهاجرت.

شکل (2-1) الگوهای سیستم های شهری در کشورهای در حال توسعه و توسعه یافته (شکویی، 1373: 344-345)

2 -3- تحولات نظری نظام شهری و نظریه های مرتبط
سیر تحول در مفهوم شبکه شهری با سه گروه از مباحث نظری در آمیخته است. اولین گروه از این مباحث به چالش های تئوریک در«اندازه بهینه شهر» باز می گردد. این پرسش که شهرها با چه اندازه از جمعیت (کوچک، متوسط، بزرگ) بهترین شرایط را برای زیست انسانی و عملکردهای خود فراهم می کنند، قدمتی به اندازه تاریخ مدنیت و مباحث «آرمان شهرگرایی» دارد.
دومین گروه از مباحث، به نظریه های مرتبط با استراتژی های توسعه ملی و منطقه ای باز می گردد. این مباحث، عموماً پس از جنگ دوم جهانی و به منظور حل مسئله عقب ماندگی یا توسعه نیافتگی گروهی از کشورها مطرح شدند. سومین گروه به تئوری های اقتصادی در خصوص مکان ها مرکزی، استقرار بنگاه های اقتصادی و حوزه نفوذ خدمات و فعالیت ها باز می گردد. (طرح کالبدی منطقه فارس، 1386: 6 و 7)

2 -3 -1 – نظریه های اندازه بهینه شهر
جستجو بر سر یافتن «اندازه بهینه شهر» از جمله زمینه های شکل گیری ایده “نظام سلسله مراتب شهری” بوده است. در آغاز مصلحان اجتماعی و بعدها برنامه ریزان شهری همواره در برابر این پرسش قرار داشته اند که شهر ها با چه میزان از جمعیت دارای بهترین کارکرد بوده و شرایط زیست مطلوب را برای ساکنان خود فراهم می سازد؟ نظریه های ارائه شده مربوط به اندازه بهینه شهر را در پنج گروه زیر می توان طبقه بندی کرد:

2 -3 -1 -1 – نظریه های موافق وجود یک اندازه بهینه
این گروه اغلب شامل آرمانشهرگراهایی همچون افلاطون، ارسطو، سر توماس مور و ابنزرهاوارد می باشد. این افراد در مقام نظریه پرداز اجتماعی، ارقامی از وسعت و جمعیت را برای آرمان شهرهای خود ارائه داده اند. اوج این نظریه ها در اواسط قرن بیستم ارائه شد. در این دوره مطالعاتی با محوریت «کارایی شهر»، «عملکرد اقتصادی شهرها» و یا «سرانه هزینه خدمات»، برای یافتن بهینه شهر صورت گرفت. جدول (2-1) جمع بندی نظرات تعدادی از محققین این دوره را نشان می دهد. ارقام جدول حاکی از آن است که اشتراک کمی میان آراء این محقیقن وجود دارد و از سوی دیگر دامنه تغییرات میان ارقام ارائه شده بسیار زیاد و از 10 هزار نفر به عنوان اندازه بهینه شهر در نوسان است.

جدول (2-1) جمع بندی نظرات تعدادی از محققن در مورد اندازه بهینه شهر
ردیف
مطالعه
اندازه بهینه شهر (هزارنفر)
1
هوارد Howard (1902)
32
2
بیگر Baker (1910)
250 – 100
3
شورای شهر لندن (1915)
250 – 100
4
اگبرن Ogburn (1937)
100 – 50
5
کمیته بررسی بارنت هاوس (1937)
250 – 100
6
اکسفورد Oxford (1938)
250 – 100
7
فیلیپس Philips (1942)
250 – 100
8
لوماکس Lomax (1943)
150 – 100
9
کلارکClark (1945)
200 – 100
10
لوکوربوزیه (1947)
3000
11
برنان Brennan (1949)
20 – 10
12
دانکن Duncan (1956)
1000 – 500
13
هیرش Hirsch (1959)
100 – 50
14
کمیسیون سلطنتی دولت ملی لندن بزرگ (1960)
250 – 100
15
گودمن Goodman (1960)
8000 – 600
16
فیلیپ پنشل
250 – 200
17
زاک بودویل Boudeville (1971)
500 – 300
18
خوجایف Khodjaiev
300
19
SVIMEZ (نقل از 1960، Cameron) (1969)
250 – 30
20
ماتور و همکاران Mathur et al (1968)
130
21
بری Berry (1986)
250 – 200
22
کمیسیون ردکلیف – ماد (1969)
1000- 250
23
پرودنتسیف Perevedentsey (1969)
200 – 50
24
کامرون Cameron (1970)
250 – 100
25
هنسین Hansen (1970)
250 – 200
26
بومBaum (1971)
552 – 482
27
سیل Sale (1980)
500 – 50 با تأکید بر 60 تا 100
مأخذ: (زبردست، 1383، 60)

2 -3 -1 -2 – نظریه های مخالف اندازه بهینه
پس از یک دوره تلاش بی حاصل در کشف اندازه بهینه شهر، انتقادها به این رویکرد از اواخر دهه 1970 آغاز شد. منتقدین کل صورت مسئله را به زیر سئوال بردند. ریچاردسون13 در سال 1972 طی یک بررسی دقیق از نظریه های طرح شده در باب بهینه شهر مسائلی را بیان کرد که به گفته فریدمن14 برنامه ریزان را از بند مباحث اندازه شهر رها ساخت و بر آن نقطه پایانی گذاشت. ریچاردسون اظهار داشت جستجو برای کشف اندازه بهینه شهر، همانند شکار سیمرغ، رویایی و دست نیافتنی است. او به این نتیجه رسید که جستجو برای اندازه بهینه شهر نه موضوع مفید است و نه پایه ای مناسب برای تنظیم سیاست های شهری. وی بدلیل پیچیدگی های عملکردی نظام شهری معاصر و نیز تخصص های بخشی و منطقه ای متغیر در این نظام، وجود یک اندازه بهینه را رد و در مقابل اعلام کرد که بهتر است به دنبال اندازه بهینه برای هر یک از سطوح در سلسله مراتب شهری باشیم. (زبردست، 1383: 22-20)

2 -3 -1 -3 – نظریه های مدافع شهر های کوچک و میانی
نظریه های مدافع شهرهای کوچک و میانی، بیشتر تحت تأثیر تئوری مکان های مرکزی کریستالر و نقش شهرهای کوچک و میانی در سلسله مراتب مکان های مرکزی در ارائه خدمات یه سکونتگاه های روستایی قرار داشته اند. (طرح کالبدی منطقه فارس، 1386: 9)
رویکرد مثبت به نقش شهرهای میانی از بطن نظریه های عدالت اجتماع و کارایی اقتصادی سرچشمه می گیرد. بسیاری از نظریه پردازان توسعه در هر دو طیف مدافع کارایی و عدالت، شهر های میانی را برای برقراری عدالت اجتماعی و حداکثر کارایی اقتصادی مناسب تشخیص داده اند. (امکچی، 1383: 12)

2 -3 -1 -4 – نظریه های مدافع شهر های بزرگ
طرفداران شهر های بزرگ اغلب از طرفداران نظریه توسعه از طریق “رشد اقتصادی” و “افزایش کارایی اقتصادی” هستند. این گروه همواره مباحث خود را از حوزه اقتصادی آغاز می کنند و از میزان بالای بهره وری در شهرهای بزرگ سخن می گویند. برای مثال فاچز15 (1959) در تحقیقات خود به این نتیجه رسید که رابطه مثبتی میان سطح درآمد و اندازه شهر دارد. آلنزو16 (1971) با اعلام اینکه عدم کارایی شهرهای بزرگ، فرضی فاقد دلایل معتبر است، استدلال کرد که رفتار سرمایه داران به رغم مشوق ها و محدودیت های برنامه ریزان برای شهر های بزرگ، حاکی از انتخاب شهرهای بزرگ برای استقرار صنایع دارد. (زبردست، 1383: 19 و 40)

2 -3 -1 -5 – نظریه های مدافع اندازه بهینه شهر در چارچوب شبکه شهری
در مقابل اندیشه هایی که معتقد به اندازه بهینه ای از شهر یا رجحان شهرهای بزرگ، متوسط و یا کوچک در مسیر توسعه بوده اند، گروهی نیز وجود دارند که اندازه بهینه ای از شهر را به تنهایی معقول نمی دانند. این گروه از اندیشمندان به جای اندازه بهینه شهر به ” نظام شهری” کارآمد یا “شبکه ای از شهر ها به سطوح عملکردی سلسله مراتبی” فکر می کنند.دیدگاه های متمایل به شبکه ای از شهرها با اندازه های مختلف، ریشه در ایده ” سلسله مکان های مرکزی” والتر کریستالر و بسط نظری آن توسط لوش دارد. با توجه به این نکته، این دسته از برنامه ریزان راهبردهایی را برای توسعه تدوین کردند که هدف آنها تغییر و اصلاح ساختار نظام استقرار فضایی شهر بود. ای راهبردها، عمدتاً بر پایه مفاهیم “رتبه بندی فضایی” و در قالب بررسی و تحلیل “توزیع اندازه شهرها” و “سلسله مراتب مکان های مرکزی” استوار است. (طرح کالبدی منطقه فارس، 1386 11 و 12).

2 -3 -2 – نظریه های توسعه فضایی
2 -3 -2 -1 – دیدگاه نوسازی و نظریه قطب رشد
پس از جنگ دوم جهانی گروهی از نظریه پردازان اقتصادی سرمایه داری، دیدگاه های خود را در زمینه مدل های “توسعه17” با مفهوم “رشد18” اقتصادی اعلام کردند. گفته شد، ریشه اصلی توسعه نیافتگی کشورهای عقب مانده در خود آنها و ناشی از ساختار های سنتی اقتصادی- اجتماعی است. بنابراین توسعه این کشور ها با مدرن شدن یا “نوسازی اقتصادی- اجتماعی” امکان پذیر است.
الگوی قطب رشد ابتدا توسط پرو19 (1955) ارائه و بعد به وسیله هریشمن20 و هانسن21 مورد بحث و بررسی بیشتر قرار گرفت (صباغ کرمانی، 1380: 246). نظریه قطب رشد را فرانسوا پرو در سال 1955 برای رشد و توسعه مناطق کمتر توسعه یافته ارائه کرده است. وی بر سرمایه گذاری کلان در صنایع، و در بزرگترین شهر تأکید دارد. (جلالیان، 1383: 15) پرو (1955) ابتدا این مطلب را به عنوان کرد که رشد به طور همزمان در همه جا ظاهر نمی شود بلکه در قطب ها یا مراکزی خاص ظاهر شده و سپس از طریق فعل و انفعالاتی آثار نهایی خود را در کل اقتصاد نمایان می سازد. نحوه عمل مدل های قطب رشد معمولاً حول محور دو اثر رشد می چرخد که هریشمن (1958) آنها را اثر قطبی شدن22 و در اثر انتشار تدریجی23 نامیده است. اثر اول در مراحل اولیه توسعه ظاهر شده و موجب می گردد که رشد سریعی در قطب های رشد صورت گرفته و موجب واگرایی و فزایندگی نابرابری های بین مناطق شود. سپس در مراحل بعدی توسعه و پس از اینکه قطب های رشد به اندازه کافی متمرکز و قوی شدند، رشد آنها به سایر مناطق به تدریج پخش می گردد و نهایتاً موجب همگرایی و از بین بردن نابرابری ها می شود.

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد سلسله مراتب، سلسله مراتب شهری، سلسله مراتبی، توسعه شهر Next Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد سلسله مراتب، توسعه روستا، حمل و نقل، مکان مرکزی