منبع پایان نامه ارشد درمورد آستان قدس رضوی، جهان اسلام، کتاب مقدس، جامعه آماری

دانلود پایان نامه ارشد

فرهنگی و هنری، به اهمیت جایگاه کتابآرایی قرآن در پنج دوره صدر اسلام، عباسی، سلجوقی، ایلخانی و تیموری (از سدههای اول تا نهم ه.ق) پرداخته و با توجه به اینکه تاکید اصلی بر تحلیل نقوش تذهیب و همچنین نحوه استفاده از سرسورهها و تاثیرات آنها درشکلگیری هنرهای قرآنی است و بدان جهت که خط و خوشنویسی نیازمند شرحی وسیعتر میباشد، لذا برای پرهیز از اطاله کلام و ارائه مطالب تکراری، به مفاهیم گستردهای چون تاریخچه خط و کتابت و … چندان پرداخته نشده است.

1-2- پرسشهای پژوهش
1- چه ویژگیهای بصری و هنری در سرسوره قرآنهای آستان قدس رضوی در دوران صدر اسلام تا تیموری وجود دارد؟
2- آیا این سرسورهها میتواند ما را در شناسایی بهتر و بیشتر سیر تحول تذهیب، کتابآرایی و گسترش تکنیکهای جدید یاری کند؟
3- آیا الگو و سنت خاصی در ترسیم نقوش رعایت شده است؟
4- آیا ساختار فرهنگی، سیاسی، هنری و مذهبی در پیدایش و شکلگیری سرسورهها تأثیری داشته است؟
5- تذهیبهای قرآنی دارای چه ویژگیهای بصری هستند که دربر دارنده برخی از مفاهیم عرفانی و اسلامی هستند؟

1-3- فرضیههای پژوهش
به نظر میرسد نقوش تذهیب سرسورهها در قرآنهای مجموعه آستان قدس، از ویژگیهای بصری حاکم بر مکتب کتابآرایی دوران خود برخوردار بودهاند.
به نظر میرسد آرایههای تزئینی نقش و رنگ در سرسوره قرآنها ابزارهای مناسبی جهت شناسایی هنرهای قرآنی در دوران مورد مطالعه میباشند.
به نظر میرسد سیر تحول سرسورهها به زمان انجامشان بستگی دارد و نسبت به موقعیت فرهنگی، سیاسی، هنری و مذهبی هر زمان تکنیک ساخت آنها نیز تغییر کرده است.
به نظر میرسد شرایط سیاسی و اجتماعی مناسب در کنار حمایت مادی و معنوی، فراهم ساختن محیط آموزش و فعالیت، بستر مناسبی برای خلق آثار هنری و پیشرفت همه جانبه آنها مهیا میکند.
به نظر میرسد نوع سیاستهای مملکتداری، شعبه مذهبی، علایق و سلایق حاکمان و درجه اهمیت دادن آنها به فرهنگ و هنر و … هریک از این حکومتها دخالت مستقیمی در تربیت هنرمندان تذهیبکار و خطاطان آن زمان داشته است.

1-4- اهداف و ارزش نظری پژوهش
اگر به صورتی دقیق به تذهیبهای دوران مختلف نگاه کنیم، حرکت و تحول آن را در طول تاریخ میبینیم. هنر کتابآرایی که در دوره ساسانی رو به افول گذارده بود با نفوذ اسلام در ایران زنده شد و آذین کردن قرآن رشد این هنرها را به همراه داشت.
در ابتدای دوران اسلامی بهرهگیری از تذهیب محدود بود و نقوش به کار رفته از تجرد کافی برخوردار نبوده است. اما از قرن چهارم هجری به بعد- که تقریبا هنر اسلامی شکل مشخصی به خود گرفت و اندک اندک رشد کرد- اکثر نقوش تزئینی در سطوحی که به شدت تجرید شده و با تخیل و ذهن خلاق هنرمند درهم آمیختهاند، مصور گشت، به شکلی که در دورههای اولیه اسلامی، عباسی، سلجوقی، ایلخانی و تیموری؛ هنر تذهیب از رشدی تکاملی برخوردار شد.
وجود ویژگیهایی متعدد از جمله قدمت، تنوع، غنای نقش و رنگ، ظرافتها و ریزهکاریها، منحصر به فرد بودن و … در مکاتب مذکور سبب شد تا پژوهش حاضر به منظور دستیابی به ویژگیهای هنری و شاخصههای تذهیب، وجوه تشابه و تفارق نقش و رنگ را مد نظر قرار داده و با توجه به غنای منابع و مآخذ، بهویژه کثرت مصاحف شریفه و نسخههای خطی نفیس در گنجینه مخطوطات موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، منتخبی از سرسورههای قرآن را بررسی و به شناسایی، تجزیه و تحلیل تکنیکی آنها بپردازد.

1-5- سابقه، پیشینه و ادبیات نظری پژوهش
در مطالعات و بررسیهای صورت گرفته در مراکز و سازمانهای مختلف مانند کتابخانه دانشگاه سوره، کتابخانه فرهنگستان هنر، کتابخانه آستان قدس مشهد، سایتهای مختلف اینترنتی و … به منظور دست یافتن به مباحث نظری و تحقیقات انجام شده پیرامون موضوع این پژوهش، مشخص گردید که در زمینه خط و تذهیب و کتابآرایی قرآن کریم کتابها و مقالات نسبتا زیادی نوشته شده است، اما در مورد سرسورهها و سیر تحولشان در جهان اسلام کتابی در ایران موجود نمیباشد و آنچه هست تعدادی مقاله، مصاحبه و چند نمونه پایاننامه میباشد.
مقاله از پروین برزین که به بررسی روند تغییرات تذهیب بهصورت کلی اشاره دارد. برزین، پروین، آبان 1345. نگاهی به تاریخچه تذهیب قرآن، هنر و مردم، شماره 49.
سلیمی نمین، ه، زمستان 1388، کتابت و تذهیب در قرآنهای چهار قرن اولیه اسلام، هنرهای زیبا، هنرهای تجسمی، شماره 40، ص 52-41.
پایاننامهها: تفرشی، م. 1388، بررسی هنر تذهیب در قرآنهای سدههای نخستین قرن اول تا قرن چهارم هجری، پایاننامه کارشناسی ارشد، پژوهش هنر، دانشگاه هنرهای زیبا، دانشگاه تهران.
پایان نامهای تحت عنوان “بررسی سرسورههای قرآن از صدر اسلام تا دوره صفوی” در دانشگاه سوره در مقطع کارشناسی، اخیرا نوشته شده که نویسنده به جمعآوری تصاویر قرآنی موجود در تمام موزهها و مجموعههای ایران همت گماشته است، لیکن با توجه به موضوع پایاننامه اینجانب، سعی در بررسی قرآنهای موجود در مجموعه آستان قدس رضوی و همچنین تحلیل آثار موجود در آنجا دارم که با پایاننامه موجود تفاوتهای بسیاری خواهد داشت.

1-6- روش و فنون اجرایی پژوهش
روش پژوهش در این پایاننامه تاریخی- توصیفی است که بر پایه استدلالهای تحلیلی و ارائه جدول آماری میباشد. ابزار و شیوههای گردآوری اطلاعات از طریق فیشبرداری و جمعآوری شکلی نمونههایی از آثار هنرهای تزئینی در موزه و کتابخانه آستان قدس رضوی (ع) و روش تحقیق به صورت کتابخانهای میباشد.

1-7- معرفی جامعه آماری و نمونهها
جامعه آماری این تحقیق مجموعه قرآنهای موجود در کتابخانه آستان قدس رضوی از صدر اسلام تا دوران صفوی میباشد که با توجه به تعداد بسیار زیاد این نسخ، شماری از آنها به عنوان نمونه مورد مطالعه قرار گرفت.

1-8- محدودیتهای پژوهش

فصل دوم
بررسی هنر کتابآرایی قرآن از صدر اسلام تا دوره صفوی

2-1- «کتابخانه مرکزی» و «گنجينه قرآن» آستان قدس رضوی
بیش از چهارده قرن از نزول قرآن مجید بر پیامبر بزرگ اسلام میگذرد. قرآن منبع اصلی و اساسی دین، ایمان، اندیشه هر مسلمان، بخشنده حرارت، معنی، حرمت و روح به زندگی اوست.
این كتاب تمدن‌ساز و كلام وحي آنقدر مورد توجه بوده و هست كه موجب شده در دوره‌هاي مختلف از مناظر و مراياي گوناگون مورد توجه تمامي اقشار جامعه اسلامي قرار گيرد. به گونهاي كه علماء تمام همتشان را در پژوهش و بيان مفاهيم قرآن به كار بردند و هنرمندان هم به فراخور خود كوششان بر اين بوده كه اين كتاب به نهايت جمال برسد (آصف فکرت، 1363: 12-9).
کتاب آسمانی قرآن کریم در طول تاریخ همواره محور اندیشه و عمل مسلمانان بوده است. مسلمانان در فکر، عقیده، رفع مشکلات فردی و اجتماعی خود به این کتاب مقدس مراجعه میکردند. قرآن مجید اصیلترین و مهمترین منبع مطالعاتی و پژوهشی اسلامی است که از آغاز نزول تا کنون، مسلمانان به تعلم و تعلیم آن پرداخته و بر این اساس علوم و فنون مختلفی را گسترش دادهاند (فرهمندنژاد، 1389: 94).
مسلمانان، نسخههایی نفیس از این کتاب مقدس و آسمانی را در طی قرون و اعصار همچون جان شیرین، گرامی داشته و امروز در کتابخانهها و موزههای بزرگ جهان صدها هزار کتاب و قرآن خطی وجود دارد که نشاندهنده تلاش فکری خردمندان و دانشوران در سدههای گذشته بوده است. از آنجا که قرآننویسی بیش از هزار و چهارصد سال قدمت دارد، بخش عظیم گنجینههای خطی را تشکیل میدهد (فاضل هاشمی، 1389: 70).
شاید بتوان ادعا کرد که کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی (منتسب به حضرت علی بن موسیالرضا (ع) (203-153 ه.ق)، یکی از قدیمیترین، نفیسترین و غنیترین خزائن فرهنگ و هنر اسلامی است که در مخزن خطی آن، نسخ فراوانی از قرآن مجید که از نظر نفاست هنری و ملاحظات تاریخی، کمنظیر بلکه عدیمالنظیر است، وجود دارد. در میان این نسخهها، دستنویسهای منسوب به ائمه طاهرین علیهمالسلام و دستنویسهای بزرگترین خطاطان مسلمان از اعصار مختلف وجود دارد. بعضی از این قرآنها که از اطراف و اکناف جهان اسلام به وسیله رجال بزرگ و نامآور هر عهد به روضه متبرکه حضرت ثامنالائمه وقف و اهدا شده است، دارای ارزش ویژه تاریخی و نشاندهنده مراتب ارادت رجال جهان اسلام از هر فرقه و طبقه، هر بلد و منطقه به امام هشتم شیعیان است (آصف فکرت، 1363: 12-9).
این کتابخانه با دارا بودن بیش از شانزده هزار قرآن از دورههای مختلف تاریخی (از قرن اول تا 15 ق) بزرگترین پشتوانه فکری، علمی، فرهنگی و هنری دانشمندان و پژوهشگران و یکی از مستندترین کتابخانههای جهان اسلام است. با تحقیق و پژوهش در خصوص هریک از این دورهها به لحاظ توصیف خط، تذهیب، شیوه کتابت، معرفی کاتب، مذهب و واقف آنها، میتوان گوشهای از تاریخ هنر و تمدن ایران و اسلام را روشن کرد و قانونمندیهای حاکم بر دوران تذهیب و خوشنویسی را به منصه ظهور رسانید و به نتایج مهمی دست یافت که میتواند چراغی فرا روی پژوهشگران قرار گیرد (فاضل هاشمی، 1389: 70).
آن‌چه در اين گنجينه عظيم هنري و تاريخي، اهميت فراوان دارد، قرآن‌ها و كتاب‌هاي خطي نفيسي است كه از لحاظ نفاست (حسن خط، تذهيب، كتابت، كتاب‌آرايي، منحصر به فرد بودن، صنعت جلدسازي، كاغذ و مينياتور)، از گرانبهاترين گنجينه‌هاي جهان‌اند (دانشورز، 1389: 25).
کتابخانه آستان قدس رضوی، شش قرن پیش با اهدای کتاب از سوی مؤمنان، طلاب علوم دینی و خیرین در جوار مرقد مطهر آغاز به کار کرد و از 1150 قمری مکان ویژهای برای آن در نظر گرفته شد. توجه جدی به سازمان و جایگاه کتابخانه از اوایل قرن 14 شمسی آغاز شد. در سال 1356 به ساختمان جدیدتر و وسیعتری در طبقه فوقانی موزه آستان قدس منتقل گردید. بنای ساختمان باشکوه کنونی از 1360 آغاز و در 1372 در مساحت 30000 مترمربع به پایان رسید (آل رضا امیری، پیام بهارستان: 15)
موزههای آستان قدس رضوی دارای یازده گنجینه گوناگون است. «گنجینه قرآن و نفایس» یکی از این مجموعههاست که ساختمان آن، بيست و دوم بهمن ماه 1364 در دو طبقه به مساحت هر طبقه 400 متر مربع فضاي نمايشي، افتتاح گرديد. در سال 1373 طبقه همكف اين ساختمان به «گنجينه هداياي مقام معظم رهبري» اختصاص يافت و طبقه اول به «گنجينه قرآن و نفايس» اختصاص داده شد. فضاي نمايشي اين گنجينه در سال 1389 به 800 مترمربع افزايش يافت.
اهميت گنجينه قرآن و نفايس، بيشتر به دليل وجود قرآن‌هاي نفيس و با ارزش منسوب به ائمه اطهار عليهم‌السلام، از جمله امام علي، امام حسن، امام حسين، امام سجاد و امام رضا است که به خط کوفی اولیه بر روی پوست آهو کتابت شدهاند. تعداد این قرآنها در کتابخانه آستان قدس رضوی به حدود 100 نسخه میرسند و از لحاظ تنوع خطوط کوفی در جهان کمنظیرند.
آثار گنجينه قرآن و نفایس، مربوط به قرون نخستين اسلامي تا قرن 14 هجري قمري است. در اين گنجينه، در مجموع 76 قرآن خطي، 8 برگ از قرآن بايسنقري، يك برگ از قرآن به خط پيرآموز، … در معرض ديد عموم گذاشته شده است. قرآن‌هاي به نمايش درآمده، با خطوط زيبايي چون ثلث، نسخ، رقاع و … كتابت گرديده و مزين به هنر تذهيب مي‌باشد (دانشورز، صفحه: 29).
قرآنهای منسوب به دست خط مبارك ائمه طاهرين از مفاخر اين گنجينه عظيم ميباشند كه اكثرا توسط شاه عباس اول صفوي به آستان قدس رضوي اهداء شده است. قرآنها به ترتيب تاريخي به نمايش گذاشته شدهاند و ميتوان سيرتحول خط و تذهیب را در آنها مشاهده نمود.
طبق گفته محمد مهدی زاهدی: “مصاحف و جزوات قرآنی فوقالعاده نفیس به خط کوفی دوره تکامل و متحول و به شیوه ایرانی و تزئینی، مکتوب در سدههای سوم، چهارم و پنجم هجری، از قبیل جزوههای قرآنی وقفی کشواد بن املاس در سال 327، ابن سیمجور در 383، ابن کثیر در 393، مجموعه 30 جزء قرآن فوقالعاده نفیس به خط و تذهیب عثمان بن وراق غزنوی در 464 هجری و … در این گنجینه وجود دارد که در نوع خود منحصر به فرد میباشند” (دانشورز، بزرگترین گنجینه قرآنی جهان اسلام با بیش از شانزده هزار

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد دوره ایلخانی، تحلیل آماری، دوره سلجوقی، دوره صفوی Next Entries منبع پایان نامه ارشد درمورد هنر اسلامی، دوره اسلامی، قرآن کریم، ایران باستان