منبع پایان نامه ارشد درباره کرامت انسان، اندرزنامه

دانلود پایان نامه ارشد

و برزن و بازار و سراي و وضع شهر و زينت زنان و لباس طبقات مختلف مردان و آداب اجتماعي و… (ارجاني، 1362، ص 11)
کليله و دمنه از ديگر آثار داستاني است که سرشار از پند و عبرت و حکمت است. اين اثر گران‌بها را رودکي به نظم و ابوالمعالي نصرالله منشي به نثر فصيح و زيباي فارسي در آورده است. موضوع کتاب داستان‌هايي عبرت‌آميز است از زبان حيوانات به ويژه دو شغال به نام‌هاي “کليله” و “دمنه” و در جاي‌جاي آن عبرت‌هاي اخلاقي به چشم مي‌خورد.
حماسه‌هاي عرفاني: نظامي بزرگ در مثنوي مخزن‌الاسرار نشان داد که بدون راه داشتن به دربار هم مي‌توان شاعر بزرگي بود. وي با توجه به مضامين اخلاقي، تأثيرات انکارناپذيري بر شعر فارسي گذاشت و ثابت کرد که شاعر مي‌تواند چيزهاي ديگري به جز مدح و توصيف را در شعرش مطرح کند.
نظامي پيش از اين همچون شاهد آگاه فرهنگي که پيام ادبيات اخلاقي زبان فارسي را عميقاً درک و جذب کرده است، نموده شد. او نمي‌کوشد اين پيام را از طريق تکرار منتقل کند بلکه به گونه‌اي مستقلانه و به دلخواه اين پيام را تجربه مي‌نمايد و در آن زندگي مي‌کند؛ لذا جز آنچه را که ميزيد و درمي‌يابد، بر زبان نمي‌آورد (فوشه کور، 1377، ص 364).
عمر به خشنودي دل‌ها گذار

تا ز تو خشنود شود کردگار

دردستاني کن و درمان‌دهي

تات رسانند به فرماندهي

گرم شو از مهر و ز کين سرد باش

چون مه و خورشيد جوانمرد باش

هر که به نيکي عمل آغاز کرد

نيکي او روي بدو باز کرد

گنبد گردنده ز روي قياس

هست به نيکي و بدي خودشناس

(مخزن‌الاسرار، ب 39 تا 44)
سنايي از ديگر شاعراني است که مي‌توان در آثارش مضامين اخلاقي را به وضوح مشاهده کرد. کتاب “سيرالعباد الي المعاد” به شيوهي تمثيل و به موضوعات اخلاقي پرداخته است. در ديگر آثار سنايي همچون “مثنوي عشق‌نامه” نيز مي‌توان مفاهيمي پيرامون مواعظ و حقايق و حکم پيدا کرد. وي در قصايد خود نيز برخلاف غزلياتش به زهد و حکمت و مضامين اخلاقي روي آورده است.
اخلاق سنايي اخلاقي است مبتني بر قطع آشکار پيوند از علايق دنيوي که سرمنشأ آن در تنزيه و در درجهي اول دستياب‌ترين قدرت و استعداد انسان يعني عقل را به کار مي‌گيرد و اين امر ما را به گرامي‌ترين مفهوم اخلاق سنتي رهنمون مي‌گردد (فوشه کور، 1377، ص 339).
پيام او دعوت به درون‌ بيناست و تحذير از ظاهرپرستي، و هدف او جست‌وجوي راه حق است و نشان دادن آن به کساني که راه را گم کرده‌اند. با داشتن قصايد و غزليات حکمت‌آميزي که مشحون از زهد و اخلاق و عرفان اسلامي است و با مثنوي‌هاي بلند عارفانه‌اش خصوصاً حديق‌الحقيقه که آکنده از تعبيراتي لطيف دربارهي مکارم اخلاقي و توحيد و ستايش از قرآن و بزرگداشت پيامبر و ائمة هدي – عليه‌السلام – است، از ستارگان فروزان آسمان ادبيات ايران به شمار مي‌رود. (رزمجو، 1382، ص 374)
هدف اصلي مکاتب تربيتي، ديني و عرفاني فراهم کردن زمينه‌هاي تحول روحاني انسان است که با شناخت آلودگي‌ها و بيماري‌هاي نفساني و از بين بردن آن‌ها و تجلي انوار الهي در وجود انسان هدف تربيتي آنان محقق مي‌شود. چنين تربيتي، ساده و سطحي نيست و تمامي جنبه‌هاي وجود انسان را در بر مي‌گيرد و به حرکت و تحولي همه‌جانبه نياز دارد. بنابراين، در تربيت عرفاني علاوه بر ظاهر و رفتارهاي ظاهري، باطن و زواياي پنهان آن نيز مورد توجه قرار مي‌گيرد. به همين سبب، عارفي چون مولانا در تعاليم تربيتي خويش، همانند يک عالم تربيتي و يک روان‌شناس حاذق به درمان بيماري‌هايي مي‌پردازد که در لايه‌هاي زيرين باطن آدمي ريشه دوانده‌اند (احمديان، 1387، ص 15).
مولانا جلال‌الدين محمد مولوي فروزان‌ترين ستارهي آسمان ادب عرفاني فارسي که شعرش از کانون معارف قرآني و اصول اسلامي استضائه مي‌کند و از دلي پاک و ضميري روشن برمي‌آيد. از ميان آثار مولانا مثنوي معنوي که آکنده از آيات قرآني، احاديث نبوي، لطائف عرفاني، سخنان اوليا و مشايخ و دستورالعمل‌هاي اخلاقي و اجتماعي است که با بياني ساده و روان و در قالب داستان‌هايي دلکش و آموزنده به رشتة نظم کشيده شده است. مثنوي معنوي در باب اخلاق و تربيت نکته‌سنجي‌هاي فراوان دارد. مولانا سرچشمة همة خوشي‌ها را جان مي‌شمارد و لذات معنوي را بر لذات جسماني ترجيح مي‌دهد و در طريقت، ريا و خودپرستي را به مثابه بند و زنجيري آهنين مي‌شناسد که مانع سير در مدارج کمال مي‌شود و حتي علم و دانش را اگر سبب مزيد عُجب و پندار شود، فضيلت نمي‌شمارد بلکه حجاب راه مي‌داند. بنابراين، اخلاص و پاکي نيت را هم در علم و هم در عمل لازم مي‌داند (رزمجو، 1382، ص 376).
تعليمي: از اواخر قرن پنجم/ يازدهم، تدوين سلسلة درخشاني از رسائل اخلاق سنتي آغاز مي‌شود که همگي ريشه در اخلاقيات اندرزنامه‌ها دارند. در اين رسائل نقش ادبي رفته رفته گسترش مي‌يابد و در آثار سعدي به اوج مي‌رسد (فوشه کور، 1377، ص 5).
مصلح، ملقب به مشرف‌الدين و مشهور به سعدي در عرصة نظم و نثر جزو کساني است که به بُعد اخلاق توجه ويژه‌اي داشته است. مضمون بوستان سعدي، که اولين اثر مدون وي و جزو شاهکارهاي بي‌رقيب شعر فارسي است، اخلاق و تربيت و سياست و اجتماعيات است که در ده باب گردآوري شده است. گلستان نيز گرچه هشت باب مختلف و يک مقدمه دارد اما مضمون اصلي تمام باب‌هاي آن اخلاق است و بس. سعدي توانسته است اثري کاملاً شخصي در بهترين سنت رساله‌هاي اخلاقي فارسي پديد آورد. وي مردي اخلاقمند است که سخنانش در نقطهي مقابل ديگران قرار دارند.
دربارهي شيوة کلي سعدي در تعاليم تربيتي او آورده‌اند که سعدي ضمن حکايات و اشعار خود از طريق تحليل رفتار اخلاقي انسان و تأثير آن در رشد و تکامل فرد در بالاتر بردن سطح معرفت اخلاقي و همچنين اصلاح رفتار افراد اقدام مي‌کند (احمديان، 1387، ص 19).
حکايات ادبيات فارسي بدون شک بهترين نمونه براي پي بردن به آگاهي‌اي است که نويسندگان از خود و از موقعيت اخلاقي زمانهي خود داشته‌اند. فصاحت و بلاغت حکايات و سخنان سعدي بوده که زندگي اخلاقي چندين نسل را تحت تأثير قرار داده است (فوشه کور، 1377، ص 10)
گلستان او، که به شيوه‌اي هنرمندانه، آميخته به شعر و توأم با حکايات جالب در هشت باب نگاشته شده، در واقع تصويري از دنياي واقعيت‌هاست. در اين کتاب، چهرهي اخلاقي و روحي انسان‌ها آن‌چنان که هستند نه آنچنان که بايد باشند، استادانه نگارگري شده و زشتي‌ها و زيبايي‌هاي موجود در جوامع بشري و تناقضات و تضادهايي که در جهان‌بيني و طرز تفکر و دلبستگي‌هاي طبقات و افراد مختلف وجود دارد، موشکافانه تفسير گرديده و در قالب داستان‌هايي دل‌انگيز و مزيّن به آيات قرآني و احاديث نبوي و همراه با اشعار فارسي و عربي و نکته‌هاي دقيق حکمي و عرفاني در نهايت بلاغت مدوّن شده است.
سعدي نسبت به خلق جهان مشفق و مهربان است. او مبشر صلح و بشردوستي است و چون کرامت انسان و آزادي او در نظرش اهميت فراوان دارند، غايت آرزويش تفاهم ميان ملت‌ها و از بين رفتن خصومت‌ها و کدورت‌ها از جوامع انساني است و در اين ارتباط با احساس مسئوليت و غمخواري نسبت به ناتوانان و بيچگارگان، خطاب به مصلحان و خيرانديشان، توصيه‌هايي اين چنين دارد که در باب اول گلستان مي‌خوانيم:
تو کز محنت ديگران بي غمي

نشايد که نامت نهند آدمي

(سعدي، 1371، ص 80)
سعدي گفتار اندر اخلاص و برکت آن و ريا و آفت آن در باب پنجم بوستان مي‌گويد:
عبادت به اخلاص نيت نکوست

و گرنه چه آيد ز بي مغز پوست؟

چه زنّار مغ بر ميانت چه دلق

که در پوشي از بهر پندار خلق

(سعدي، 1372: بيت 2500)

يا اندر سلامت گوشه‌نشيني و صبر بر ايذاي خلق باب هفتم (در عالم تربيت) بوستان مي‌گويد:
اگر در جهان از جهان رسته اي است

در از خلق بر خويشتن بسته‌اي است

کس از دست جور زبان‌ها نرست

اگر خودنماي است و گر حق‌پرست

اگر بر پري چون ملک ز آسمان

به دامن در آويزدت بد گمان

به کوشش توان دجله را پيش بست

نشايد زبان بد انديش بست

(سعدي، 1372: بيت 3060…)
يکي ديگر از نثرهاي ادبي ايراني، مرزبان‌نامه است که در اصل توسط مرزبان بن رستم و به زبان طبري تهيه شده اما بعدها دانشمندي به نام وراويني آن را به فارسي تحرير و ترجمه کرده است. اين کتاب شامل نه باب است. اصل کتاب به شيوة کليله و دمنه و سرشار از عبرت و اندرز و حکمت و مسائل اخلاقي است.
تاريخي: تاريخ بيهقي اثر ارجمند ابوالفضل بيهقي تاريخ حکومت غزنويان به خصوص سلطان مسعود را بيان مي‌کند و پر است از اندرز و عبرت و سخنان خردمندانه که خواننده را متوجه مي‌کند تا در آنچه خوانده است دقت کند و ذهن خويش را براي دريافت نتايج اخلاقي به کار اندازد و از بين نيک و بد يکي را برگزيند.
“… و هر بنده که خداي عزّوجل او را خردي روشن عطا داد و با آن خرد که دوست به حقيقت اوست، احوال عرضه کند و با آن خرد، دانش يار شود و اخبار گذشتگان را بخواند و بگردد و کار زمانهي خويش نيز نگاه کند، بتواند دانست که نيکوکاري چيست و بدکرداري چيست، سرانجام هر دو خوب است يا نه و مردمان چه گويند و چه پسندند و چيست که از مردم يادگار ماند نيکوتر…” (بيهقي، 1386، ص 157).
بيهقي نيز سعدي‌وار با خامة سحرآفرين با نقل داستان‌هاي تاريخي به دنيا فريفته‌شدگان و خودکامگان را بر ريختن خون بي‌گناهان سرزنش مي‌کند و از ستم راندن بازمي‌دارد و از کيفر روز رستخيز
مي‌ترساند. وي مردم را به داشتن دل، انسان مي‌شمارد و چنين مي‌گويد:
“چنان دان که مردم را به دل، مردم خوانند و دل از بشنودن و ديدن قوي و ضعيف گردد که تا بد و نيک نبيند و نشنود، شادي و غم نداند اندر اين جهان. پس ببايد دانست که چشم و گوش، ديده‌بانان و جاسوسان دل‌اند که رسانند به دل، آنکه ببينند و بشنوند…” (همان، ص 1098).
اخلاقي، اجتماعي: عنصرالمعالي، کيکاووس بن اسکندربن قابوس وشمگير، از شاهزادگان خاندان زياري است و کتابي به نام قابوس‌نامه را براي نشان دادن راه و رسم زندگي به فرزندش گيلان‌شاه به يادگار گذاشته است. اين کتاب که از جملهي مهم‌ترين کتب اخلاقي ايرانيان به شمار مي‌رود شامل 44 باب است و تأثير متون آموزشي پيش از اسلام نيز در آن مشاهده مي‌شود.
“روزي عياران در جايي گرد هم نشسته بودند. مردي وارد شد و پرسيد: جوانمردي چيست؟ فرق جوانمردي و ناجوانمردي کدام است؟ و اگر عياري نشسته باشد و مردي بر او بگذرد و پس از زماني مرد ديگري با شمشير به دنبال او و بپرسد: فلان کس از اينجا گذشت؟ عيار چه پاسخ دهد؟ اگر بگويد نگذشت دروغ است و اگر بگويد گذشت سخن‌چيني کرده است. مردي پاسخ داد: من جواب مي‌دهم. اصل جوانمردي آن است که هرچه بگويي، بکني، ميان جوانمردي و ناجوانمردي صبر است و جواب عيار آن بود که از آنجا که نشسته بود برخيز و يک قدم آن‌طرف‌تر بنشيند و بگويد: تا وقتي من اينجا نشسته‌ام، کسي از اينجا نگذشته است تا راست گفته باشد…” (ارّجاني، 1378: 249).
شعر مکتبي: ناصرخسرو قبادياني نخستين گوينده‌اي است که شعر را به طور کلي در خدمت فکر اخلاقي و اجتماعي و در مسير انديشهي مکتبي قرار داده است. در سرتاسر اشعار او حتي يک بيت وصف معشوق و مدح و توصيف وجود ندارد. تمام اشعار وي در حقيقت‌جويي، کمال انساني، علم و اعتقاد خلاصه

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد درباره اندرزنامه، آداب و رسوم Next Entries منبع پایان نامه ارشد درباره ناصر خسرو، عزت نفس