منبع پایان نامه ارشد درباره نهج البلاغه، صائب تبریزی، آیات و روایات، دیوان صائب

دانلود پایان نامه ارشد

اختصاصی صائب تمثیل است و بدون شک او را می توان استاد بی بدیل استفاده از تمثیل دانست هر چند که قبل از او نیز استفاده از تمثیل رایج بوده است اما آن را در مضامین عمومی به کار برده اند ولی صائب آن را به موضوعات اخلاقی اختصاص داده است.
صائب تمثیل های خود را از منابع گوناگون بدست می آورد. اما بیشتر تمثیل های او از زندگی واقعی او سرچشمه می گیرد. صائب به عنوان نماینده برجسته سبک هندی در روبه رو شدن با عالم بیرون بیشتر به حالات نفسانی خود توجه می کند. به عبارت دیگر شاعر در طبیعت قرار می گیرد و آن را وصف می کند، طبیعت است که در ذهن و روح شاعر تأثیر کرده و شعر او بیان این تأثیر است.
صائب تبریزی، شاعر بزرگ ایران زمین در اصفهان وفات یافت و در باغی که اکنون به «قبر آقا» معروف است سپرده شد و این بیت بر سنگ قبر او نقش بسته است.
در هیچ پرده نیست نباشد نوای تو عالم پر است از تو و خالیست جای تو
1-8-2-نهج البلاغه
نهج البلاغه، مجموعه ی خطبه ها و نامه ها و کلمات قصاری است که از مولای متقیان امیر مؤمنان علیه السلام برای ما به یادگار مانده است، کتاب شریف نهج البلاغه به سه بخش تقسیم می شود:
خطبه ها، نامه ها و کلمات قصار که امیر المؤمنین علیه السلام در موضع یک معلم و یک اسلام شناس و نیز در موضع یک حاکم با مردم سخن می گوید و این مجموعه ی آن سخنرانیهاست. نهج البلاغه کلام اولین مؤمن به وحی و خلیفه ی پیغمبر (ص) است؛ که همه مسلمانان بر او اتفاق نظر دارند و امامی که به اعتقاد شیعه و بسیاری از اهل سنت افصل صحابه است. او انسانی با عظمت است که سخن هایش عیناً باقی مانده و می تواند منبعی عظیم و اصیل از معارف اسلامی باشد.
1-8-3-دنیا
ـ زندگانی حاضر، جهانی که در آن هستیم.

دنیا از دَنِی گرفته شده به معنای چیز کوچک و حقیر و ضعیف است. دنیا را به معنی کره زمین، گیتی،
جهان و کهن بوم هم گفته اند(عمید، 1381، 96).
دنیا در لغت به همین جهان هستی و زندگانی کنونی ما گفته می شود و یا به زمین و آن چه که در آن و بیرون آن هست نیز می گویند. مانند املاک، معادن، حیوانات اعم از انسان و سایر حیوانات.
1-8-4-تمثیل و تمثیلات دنیایی
تمثیل: مثال آوردن، تشبیه کردن، صورت چیزی را مصور ساختن، حدیث یا داستانی را به عنوان مثل بیان کردن
1-8-5-تمثیلات دنیا
1-8-5-1-سایه گذرا
دنیا از آن روی که مردم آن را پایدار می دانند و آن در حقیقت در گذر است همچون سایه که شخصی از راه دور به آن وارد شود و در آن سایه استراحت کند و سایه را ساکن و پایدار بداند چون در آن سایه بخوابد سایه از روی او گذر کند و چون از خواب برخیزد خود را در گرما ببیند.
1-8-5-2-مزرعه
از حضرت سید المرسلین صلی الله علیه و آله روایت شده که «دنیا مزرعه آخرت است» و انسان به منزله دهقان این مزرعه است(حاتم پور کرمانی،1389، 359).
1-8-5-3-خواب و خیال
دنیا به خوابی می ماند که آن را حقیقت و اصلی نیست و انسان به آن چه حقیقت و اصلی نیست دل نمی بندد.

فصل دوم
ادبیات و پیشینه تحقیق

2-1-مقدمه
آنچه در این فصل مورد بررسی قرار گرفته است توضیح مختصر درباره دنیا ،دنیا در آیات و روایات ،انواع دنیا و تعریف آن،انواع دنیا در دیوان صائب و ویژگی های دنیای مذموم در اشعار صائب و در پایان پیشینه ای از پژوهشهایی که در دیوان صائب صورت گرفته است به طور مختصر به آن پرداخته شده است.
2-2-مبانی نظری
2-2-1-درباره دنیا
با نگاهی به آیات و روایات در می یابیم که دنیا ذاتاً بد نیست چرا که نعمتی از نعمتهای بی نهایت حضرت حق و وسیله رساندن انسان به مقام قرب و خلیفه الهی است. و اهل تقوا هنگامی که دنیا به آنان روی آورد از آن روی گردان می شوند و هنگامی که دنیا خواست آنان را اسیر خود نماید آنان با فداکاری خود را آزاد و رها نمودند.
قبل از پرداختن به بحث در مورد دنیا به نکاتی درباره آن می پردازیم:
دنیا در لغت: زندگانی حاضر، جهانی که در آن هستیم، نقیض آخرت.
دنیا از دَنی گرفته شده به معنای چیز کوچک و حقیر و ضعیف است. دنیا را به معنی کره زمین، جهان، عالم و صفاتی چون خاکدان، عبرت سرا، محنت سرا و … هم گفته اند(عمید،1381، 96).
2-2-2-دنیا در لغت
در تعریف لغوی دنیا به همین جهان هستی و زندگی کنونی ما گفته می شود و یا به زمین و آنچه که در آن و بیرون هست نیز می گویند. مانند املاک، معادن، حیوانات اعم از انسان و سایر حیوانات.
بهره و حظی که شخص قبل از مرگ از این دنیا ببرد را نیز دنیای فرد می گویند.
از آنجایی که همه چیز در این دنیا فانی، دنی، پست و بی ارزش است به آن دنیا می گویند. مگر آنکه برای آخرت باشد که در آن صورت ارزشمند است.
2-2-3-دنیا در قرآن و روایات
در قرآن مجید از دنیا و زندگانی دنیا با تغییرات مختلفی یاد گردیده و انسانها را از اقبال به آن و اغفال در برابر آن بر حذر داشته است،از جمله «عَرَضَ الحَیاهِ الدُّنیا»دنیا عاضی است (نساء،94).«فَما مَتاعُ الحَیاهِ الدُّنیا فی الاخِرهِ الّا قَلیلٌ»دنیا،اندک و ناچیز است (توبه،38).«زَهرَهُ الحَیاهُ الدُّنیا»دنیا،باغچه ای است برای هیچ کس گل نمی شود(بقره،86).و…
ـ رسول گرامی (صل الله علیه و آله و سلم) درباره وجه تسمیه دنیا چنین فرمودند:
لَاِنَّ الدُّنیا دَنِیِّه خُلِقَت مِن دُونِ الاخِرَهِ، وَ لَو خُلِقَت مَع الآخِرَه لَم یَفنَ أهلُها
چون دنیاست و پایین تر از آخرت آفریده شده و اگر هم پایه آخرت آفریده شده بود، اهل آن به فنا نمی رسیدند هم چنان که اهل آخرت فانی نمی شوند(محمدی ری شهری ،1377، 1690).
ـ امیرالمؤمنین هم در تعریف دنیا چنین می فرمایند: اِنَّما سُمَیَّتِ الدُّنیا، لِأنّه اَدنی مِن کُلِّ شَیءِ…
دنیا از آن رو دنیا نامیده شده که پست ترین موجودات است(صدوق، 1386، 1).
پس حقیقت دنیا یعنی زمین، معادن، نباتات و … مذموم نیست بلکه استفاده ناصحیح از آن و دلبستگی به آن مذمت دارد که در آینده در بخش انواع دنیا توضیح خواهیم داد.
2-3-انواع دنیا
امام سجاد (علیه السلام) فرمود:
الدُّنیا دُنیاء آن: دُنیا بلاغٍ و دُنیا مَلعُنَهٌ
دنیا دو گونه است: دنیای بلاغ (ممدوح) و دنیای ملعون(مذموم)(کلینی،1361، 317).
2-3-1- دنیای ممدوح
بلاغ، یعنی کفاف یا آن مقدار از قوت که برای زنده ماندن کفایت کند و وسیله ای برای رسیدن به مطلوب باشد.
علاقه به دنیا، گرفتاری که در موقع اصلاح آن پیش می آید و در نهایت لذت بردن اگر وسیله ای برای دست یابی به آخرت باشد مستحسن و ممدوح می باشد.
و منظور قرآن کریم از جمله (ولنعم دار المتقین) سرای متقین چه نیکو سرایی است، همین سرای دنیاست.
(محمدی ری شهری،1377، 1691)
امام صادق (علیه السلام) می فرمایند: نِعمَ العَونُ الدُّنیا عَلَی الآخِرَهِ. دنیا، یاور خوبی برای آخرت است.
(همان، 1691)
امام علی (علیه السلام) در خطبه 223 نهج البلاغه دنیای ممدوح خود را چنین معرفی می کند:
وَ لَنِعمَ دارَ مَن لَم یَرِضَ بِها داراً، وَ مَحَلُّ مَن لَم یوطّئِها معلاً. دنیا چه سرای خوبی است، البته برای شخصی که آن را خانه ی همیشگی خود نداند و چه جایگاه نیکویی است برای کسی که آن را وطن خویش قرار نداده باشد.
همان حضرت در خطبه 156 چنین می فرمایند: باالدُّنیا تُحرَزُ الاخِرَهُ: با دنیاست که آخرت نیز بدست می آید.
همچنین است در حکمت 463 که می فرمایند: الدُّنیا خُلِقَت لِغَیرها، وَ لَم تُخلَق لِنَفسِها.
دنیا برای رسیدن به آخرت آفریده شده است نه برای رسیدن به خود.

انواع دنیا از نگاه صائب تبریزی
صائب تبریزی نیز در شعر خود این موضوع را معیار زیباشناختی جدیدی قرار داده و دنیای ممدوح خود را بر مبنای آن ترسیم کرده است. صائب به تفریح و تماشای دنیا آمده است و آن را با تصویری محسوس و در دسترس پیوند می دهد؛ پیوندی که محصول آن عبرت و گاهی پند و اندرز و میوه آن حکمت است.
دنیای ممدوح صائب
او دنیای ممدوح خود را چنین معرفی می کند:
هر کجا که خوشی برای انسان افزون باشد بهشت انسان آنجاست.
این چه حرف است که در عالم بالاست بهشت؟ هر کجا وقت خوشی رو دهد همانجاست بهشت
(دیوان، ص1037)
تیرگی اگر بر دل انسان نباشد همین دنیا برای او بهشت است.
از درون سیه توست جهان چـون دوزخ دل اگـر تیره نبـاشد همه دنیاست بهشت
(دیوان، ص1037)
برای بدست آوردن بهشت نیاز به زهد و گوشه نشینی نیست آرزوهای بی جا را ترک کن تا به بهشت برسی.
عمر زاهد به سر آمد به تمنـای بهشت او نشد آگـاه که در ترک تمناست بهشت
(دیوان، ص1037)
صائب تبریزی نیز مضمون این فرمایش حضرت علی (علیه السلام) را به خوبی در شعر خود بیان می کند که می فرمایند: الدُّنیا خُلِقَت لِغَیرُها، وَ لَم تُخلَق لِنَفسِها. دنیا برای رسیدن به آخرت آفریده شده نه برای رسیدن به خود(نهج البلاغه،حکمت 463).
دنیایــی اش مدان که بود زاد آخرت قـدری که از متاع جهان ناگزیر توست
(دیوان، ص807)
2-3-2-دنیای مذموم
دنیای مذموم: دنیایی است که استفاده و علاقه به آن در پی تحصیل آخرت نباشد. در آیات و روایات، خصوصاً نهج البلاغه، در مذمت دنیا، نامهای مختلفی بیان شده است مانند: مکّاره، عزّاره، ضرراره، اکّاله، عوّاله، غداره.
دنیایی که در لسان مبارک همه پیامبران و اولیاء الهی (ع) مورد لعن و مذمت است دنیایی است که بر اساس تمایلات نفسانی و هوی و هوس این سرای فانی و زودگذر باشد.
انسان تا نداند چه دنیایی مذموم است نمی تواند مسیر هدایت و کمال را طی کند، و برای رسیدن به مقصد باید اول راه را بشناسد، موانع را بداند تا از نزدیکترین و بی خطرترین جاده حرکت کند.
در اینجا این سئوال مهم پیش می آید که ویژگی های دنیای مذموم کدامند که انسان را از تمایل به آن بر حذر داشته است و به چه دلیل علاقه به دنیا در صورتی که بر اساس خواهشهای نفس باشد مذموم است.
در پاسخ به سؤال دوم به این جوابها می رسیم که دنیا و علاقه به آن منشاء همه معاصی است که این معصیت از دنیادوستی حاصل می شود که اولیاءِ و عالمان دین بعد از شناخت این مطلب گفتند: حُبُّ الدُّنیا رأسُ کُلِّ خَطیئهٍ: محبت و دنیادوستی سرچشمه هر گناهی است(محمدی ری شهری،1377، 1704).
2-3-2-1-ویژگی های دنیای مذموم صائب تبریزی
2-3-2-1-1-دنیا سرای آکنده از رنج و محنت است
حضرت علی علیه السلام در خطبه 226 نهج البلاغه در این باره چنین می فرمایند:
دارٌ بِالبَلاءِ مَعفُوفَهُ وَ بالغدر مَعرُوفَهُ لاتَدوُم اَحوَالُهَا و لَا یَسلَمُ نُزاَّلَهَا اَحوالُ مُختَلُفَهُ و تَارَاتّ مُتَصَرِّفَهُ العَیسُ فیهاَ مَذموُمُ وَ الاَمانُ مِنهَا مَعدُومّ.
دنیا سرایی است پر از رنج و بلا که به بی وفایی معروف است احوال آن استمرار ندارد و ساکنان آن به سلامت نمی رسند حالاتش دائماً در حال تغییر و نوبت هایش هم متفاوت و متغیر است زندگی در آن مذموم و آسایش در آن معدوم است.
صائب تبریزی در بسیاری از ابیات خود این سخن حضرت علی علیه السلام را منعکس کرده است.
مشمـــار سهـــل افـــت دنیـــای سهــل را صد مور کشته بر سر یک دانه پر شده است
(دیوان،ص842)
یعنی ساکنان دنیا به سلامت نمی رسند.
یا در جایی دیگر در مورد بی رحمی دنیا که به ساکنان خود رحم نمی کند چنین بیان می کند:
دنیا بــه اهل خویش ترحم نمی کند آتش امــان نمــی دهد آتش پرست را
(دیوان، ص66)
یا در جایی دیگر:
برگ نشـاط نیست درین تیره خاکدان ریحــان ز آه ســرد بــود این سفال را
(دیوان،ص148)
دنیای آکنده از رنج و بلا در نظر حضرت علی علیه السلام جایی است که از یک طرف تلخ است و از طرف دیگر شیرین.
آن حضرت درباره تلخی و شیرینی های دنیا در خطبه 111 نهج البلاغه چنین می فرمایند:
اذا اَصبَحَت لَهُ مُنتَصِرَهً اَن تُمسِیَ لَهُ مُتَنَکِرهً وَ إِن جانبٌ مِنهَا اعذَوذَبُ وَ احلَولی اَمَرَّ منها جَانِبٌ
دنیا هر گاه صبحگاهان بیاری کسی برخیزد، شامگاهان خود را به ناشناسی می زند، اگر از یک طرف شیرین و گوارا باشد از طرف دیگر تلخ و ناگوار است.
صائب تبریزی تلخی و شیرینی

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد درباره صائب تبریزی، ادب فارسی، شعر فارسی، دانشگاه آزاد اسلامی Next Entries منبع پایان نامه ارشد درباره نهج البلاغه، دیوان صائب، صائب تبریزی، دانشگاه آزاد اسلامی