منبع پایان نامه ارشد درباره معماری سنتی، ایران باستان، وزارت خارجه، شمال ایران

دانلود پایان نامه ارشد

عقب ماندگي دارد و ميتواند خود بماند و اين فنون را به آساني اخذ كند. به تمدن غرب احترام ميگذاشت. تصويري كه از اروپايي داشت همراه با ستايش بياندازه بود. معماري ايران در تداومي تاريخي تا پايان دوره قاجاريه تحت تأثير عوامل داخلي و خارجي مسير تكاملي خود را پيمود و با حفظ اصالت و هويت خاص خود فراز و نشيبهاي متفاوتي را نيز تجربه كرد. در پايان دوران قاجاريه و آغاز دوران پهلوي كشور ايران شاهد تحولات و دگرگوني هاي اساسي است كه عمدتا تحت تأثير عوامل خارجي بود . اين تحولات در عرصه هاي مختلف سياسي، فرهنگي و اجتماعي رخ ميدهد كه در عرصه معماري از آن به عنوان دوران «تحول و گسست»، «دوران دگرگوني و انتقال» و نام بردهاند. در حوزه ملي گرايي معماري ، بيشتر صاحبنظران معتقدند كه معماران اين رويكرد درصدد استفاده از عناصر معماري پيش از اسلام بودهاند. معتقد به شكلگيري «سبك ملي» در معماري اين دوران است . سبك ملي از به نمايش گذاشتن برخي تزئينات معماري باستان در معماري دوره پهلوي اول است. معماری این دوره در نگرش باستانگرایانه خود- از آغاز تا پایان دوره ساسانیان- مشخصاً به دو دوره هخامنشیان و ساسانیان توجه بیشتری دارد. دلیل آن به تنهایی میتواند آثار بیشتر به جا مانده از این دو سلسله باشد. اما از نگاه معمارانه، عناصری که مورد بهرهبرداری و یا تقلید قرار گرفتند به دو گونه بود264:
اول: عناصر مشخص معماری در بنا نظیر ستونها، سرستونها، پایه ستونها، پنجرهها، پلهها، ورودیها، قوسها و دهانه ها و …
دوم: عناصر تزیینی نظیر نقوش برجسته، حجاریها، مجسمهها، کنگرههای بام و …
در این اقتباس، هیچگاه پلان و یا عملکرد خاص آن معماری مورد استفاده قرار نگرفت. طاق کسرای ساسانی برای موزه و ستونها و سرستونهای تخت جمشید برای بانکها و بناهای اداری و نظامی به کار گرفته شد. به عبارتی، آنچه در ظاهر بیشترین تأثیر را میتوانست القاء کند در سطح وسیعی مورد انتخاب و استفاده قرار گرفت. اما این انتخاب چگونه انجام گرفت. در دوران پهلوی اول، هنرمندان معماری ایرانی و غربی که سازنده بناهای دولتی و آموزشی و صنعتی بودند برای اولین بار با نوعی انتخاب تاریخی رو به رو شدند. آنان باید میفهمیدند که از چه دوره چگونه و به چه مقدار انتخاب کنند. به نظر میرسد که این انتخاب از جهتی به ناچار و از روی اجبار انجام گرفت و نه اختیاری. میزان استفاده که از چه دوره و یا به چه مقدار باشد، پیش از آنکه نتیجه برداشت، بینش و یا ذوق هنرمندانه معماران باشد، که بود، بازتاب تبلیغات، جو سیاسی، تأثیرات وارداتی معماری غرب و خواست حکومت بود که با آگاهی تمام صورت گرفت. ساختمان بانک ملی ایران که در سال 1309ه.ش ساخته شد برای نخستین بار معماری باستانی ایران و معماری اروپا را در یک جا عرضه میکند. در این بنا نقش فروهر دوباره پس از 2500 سال از طرف دولت با آگاهی تمام، مورد استفاده قرار میگیرد. این آگاهی تمام ضمن بازشناسی و بازسازی معماری باستانی با ایجاد نوستالژی تاریخی، منجر به ساخت آثار یادمان گونه در این دوره گردد. مجموعه بناهای رضاشاهی میدان مشق (باغ ملی) و اطراف آن با احداث بزرگترین بنای یادبود این مجموعه یعنی کاخ شهربانی، این احساس را به دیگران انتقال داد چرا که پس از این بنای با شکوه است که معماران دولتی و غیر دولتی، خود آگاه و ناخودآگاه، ستونها و سرستونها و دیگر عناصر کاخ شهربانی را در آثار، اگر چه کوچکتر، خود مورد تقلید قرار میدهند. اما معماران، از طرف دیگر، اگرچه متأثر از فضای سیاسی باستانگرایانه بودند توانستند با تعدد بناهای ساخته شده فضای معماری باستانگرایی را تنوع بخشد. در بررسی تحلیلی بناهای این دوره، در آن ساختمان هایی که در حوزه نفوذ باستانگرایی قرار گرفتند میتوان دو نوع بنا مشاهده کرد:
نخست بناهایی که به طور قاطع از عناصر و نشانه های باستانی استفاده کردند. کاخ شهربانی، شهربانی دربند، بانک ملی، مدارس فیروز بهرام و انوشیروان و نیز ساختمان فرش توسط معمارانی طرح و اجرا شد که برای آنها و کشف آثار تاریخی باستانی، اتفاق تازه بود که نپرداختن به این پدیدهها در تأسیس بناهای جدید، به دلایل مختلف ممکن نبوده است.
دوم بناهایی که الهام گرفته از بناهای باستانی به وجود آمد بدون آنکه مستقیماً تقلیدی از فرمها و یا عناصر معماری هخامنشی، اشکانی و ساسانی باشند. در این دسته از بناها، معماران بدون تکرار و تقلید یکنواخت و با ذوق خود، روی به طرح آثاری اوردند که بتواند معرف شخصیت معماری زمان خود باشد، هر چند که در این روی آوردی نشانههای باستانگرایانه وجود داشت. بناهای متعدد و از جمله شاخصترین انها ساختمان وزارت خارجه و موزه ایران باستان و همچنین بناهایی چند در استانهای شمال ایران توانست این اقتباس را به نحوی که نشان دهندۀ حال و هوای معماری باستانی باشد به تصویر در آورد.265
ناسیونالیسم معاصر دستورالعمل واحدی بود که برای بیشتر کشورهای منطقه به اجرا در آمد. کشورهای تازه تأسیس یا استقلال یافته خاورمیانه، آسیای میانه و شمال افریقا، همگی کشورهایی بودند که با اتکاء براحساسات ملی گرایانه، میهن پرستانه و بیان تفاخرات قومی از همان آغاز به زنده کردن تمدنهای فراموش شده سرزمین خود پرداختند. این راه، که از باستانشناسی آغاز شد آثار خود در معماری معاصر به جا گذاشت. ساختمان سفارت عراق در ایران و به کارگیری نشانههای باستانی از تمدن آشور و بابل در آن، که اینک این کشور وارث آن شده است، حاکی از اوج این جریان است که حتی کشور تازه تأسیس یافته (از دولت عثمانی) در به رخ کشیدن آن به کشور همسایهای که خود بانی این تمدنها بوده است ابایی ندارد. گرایش باستانگرایانه در معماری معاصر ایران از جمله تأثیرات چندگانه معماری این دوره است که توانست در یک دوره کوتاه سرآمد دیگر شیوهها گردد.
5-4-1-معماری ملی گرا با گرایش معماری پس از اسلام266:
جمعی از آثار پهلوی اول به ویژه آنهایی که در دهه اول حکومت بنا گردید بناهایی بودند که متأثر از معماری سنتی و پیشینه اسلامی ساخته شدند چرا که باید در نظر داشت که حرکت ساختاری حکومت از دین دوستی در دهه اول به دین گریزی در نهایت مذهب ستیزی در دهه دوم، بالغ در معماری تأثیر گذاشت و از معماری که ظاهری سنتی و اسلامی داشت دوری کرد، این بناها به دو گونه قابل بررسی و شناسایی هستند:
اول: بناهایی که به طور سنتی کارکرد آنها از قبل وجود داشت و غالباً شامل بناهای عمومی، مساجد، مدارس علمیه، اماکن متبرکه و بعضی خانهها میشدند و از آن رو که در ساخت آنها اقتدار دولت مرکزی کمترین دخالتی را نداشت و عموماً ساختمانهای تأسیس یافته بر اثر فعالیتهای مردمی و اجتماعی بودند میتوان گفت که دوره جدید تقریباً هیچ گونه تأثیری در روند تاریخی و سنتی آن نداشته است.
دوم: این بناها در دوره جدید و مبتنی بر عملکردهای تازه و یا تغییر شکل یافته احداث شدند و علاوه بر اینکه زمینههای استفاده از معماری سنتی در آنها آشکار است اما میتوان به خوبی جای پای تأثیرات تازه و مدرن را در آنها مشاهده کرد. دبیرستان البرز تهران، دانشگده افسری، ساختمان ثبت اسناد و بسیاری از بناهای کوچک و عمومی محدوده خیابان های اصلی آن زمان نمونههای آن هستند، اما عناصر برگرفته از معماری سنتی در این بناها علاوه براینکه متفاوت است میزان کم و زیاد هم دارد، به طور مثال دبیرستان البرز بیشتر از ساختمان پست تحت تأثیر معماری سنتی قرار دارد و این را علاوه بر نما در پلان و حتی شیوه ساخت آن میتوان ملاحظه نمود. به طور کلی در این دسته دوم، بناها بیشتر تأثیرات ظاهری و نمایی از دوره اسلامی دارند تا فضایی و یا عملکردی.
از جمله اين ساختمانها ميتوان به بناهاي ذيل اشاره كرد267 :
1. بيمارستان شاه رضا، اثر كريم طاهر زاده بهزاد، مشهد، 1307ه ش
2. ساختمان مركزي پست، اثر نيكلاي ماركوف، تهران، 1313ه ش
3. كالج آمريكاييها (دبيرستان البرز)، اثر لئون ماركوف، تهران، 1304ه ش
4. مدرسه ايرانشهر، اثر آندره گدار، يزد، 1313ه ش
5-4-2-معماری ملی گرایی مبتنی بر گرایش به معماری باستان268:
این نوع نگرش در به کارگیری معماری باستانی، بیش از آنکه اندیشه تکوین یافته در خود ایران و توسط زمانداران یا معماران وقت باشد با اندک زمانی تأخیر، همگام و الهام گرفته از توجه و نگرشی بود که در غرب و در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم در معماری باستانگرایانه اروپایی رخ داد. طبیعی بود که ذوق و سرشت رمانتیک گونه ایرانیان هم خود، همچون اروپاییان، مورد توجه قرار گیرد، اما تنوع این سبک در غرب که گاه با نام رمانتی سیسم ملی و گاه به صورت نئوکلاسی سیسم یا نئوگوتیک مورد توجه قرار گفت با ورود به ایران به دو شکل کاملاً متفاوت طوری مورد توجه و استفاده قرار گرفت که حتی میتوان از هر کدام به عنوان شیوهای مستقل یاد کرد:
5-4-2-1- شیوه باستانگرایی اروپا:
این نگرش منطبق بر آثار مشابه اروپایی منجر به استفاده مستقیم از سبکهای یاد شده گردید، ساختمان بزرگ و تخریب یافته تلگرافخانه در میدان توپخانه (محل فعلی ساختمان مخابرات) و بنای هشت گنبدان میدان حسن آباد و میدان مخبرالدوله تهران، بانک تجارت (بازرگانی سابق) در اصفهان و … گونه های سبکی اشاره شده در استفاده مستقیم و به کارگیری بی بدیل عناصر معماری باستانگرایانه اروپاست.
5-4-2-2-شیوه باستانگرایی ایرانی:
در این شیوه، نمادهای باستانی ایرانی بر مبنای تفکری نئوناسیونالیستی و ملی گرایانه به نوع معماری پیش از ظهور اسلام و به دو گونه معماری هخانشیان و ساسانیان توجه میدارد و غالباً برای بناهای دولتی و حکومتی به کار گرفته میشود. مرکزیت ایجاد این بناها مجموعه آثار میدان مشق و خیابان فردوسی در تهران میشود و سپس در شهرستانها، به ویژه شهرهای شمالی کشور به گونهای متعدد مورد استفاده قرار میگیرد. پیدایش این سبک منجر به احساسات برانگیخته ملی و ترویج هویت از دست رفته قلمداد میگردد و در به کار گیری عناصر معماری باستانی در شکل و اندازه کاملاً تقلیدی و بازسازی شده تمام کوشش به کار گرفته میشود. آثار بیان کننده این شیوه، ساختمان شهربانی کل کشور برگرفته از ستون ها، سرستونها، ایوان، حجاریها و تا حدودی پلکانهای دوره هخامنشی، همچنین ساختمان شهربانی دربند، دبیرستان انوشیروان، دبیرستان فیروزبهرام، ساختمان فرش و نیز بنای بزرگ و پر عنصر بانک ملی در تهران و بسیاری از بناهای دولتی در شمال ایران همگی برگرفته از معماری تخت جمشید هخامنشی هستند. در دو ساختمان شهربانی و بانک ملی حتی در طرح و ساخت کنگره های لب بام ونقشهای حجاری شده به طور مستقیم و با دقت و ظرافت از دوره هخامنشیان برداشت شده است. از بناهای دیگر، ساختمان وزارت خارجه که از نظر حجم ساختمانی و پنجرهها الهام گرفته از بنای کعبه زرتشت در نقش رستم، موزه ایران باستان که نمایش تازه ای از طاق کسرای دوره ساسانیان و بنای آرامگاه فردوسی که اقتباس از آرامگاه کوروش هستند. همچنین در بناهای متعدد در خیابانهای اطراف مجموعه میدان مشق که در حوزه ساختمانهای شخصی و یا عمومی قرار میگیرند دست کم در تزئینات بنا از سبک باستانی بسیار استفاده شده است. در ايران نيز به طور جدي از دوران پهلوي اول شاهد حضور شخصيتهاي علمي نظير آرتور پوپ آمريكايي و آندره گدار فرانسوي در زمينه مطالعه و شناسايي معماري گذشته ايران هستيم . شكلگيري كنگرههاي مهم با رويكرد معرفي هنر باستاني ايران در ساير كشورها و نيز كنگره بين المللي هزاره حكيم فردوسي در ايران و تأسيس انجمن آثار ملي در سال 1304ه.ش از عواملي بود كه توسعه باستان شناسي در كشور را موجب شد. در احياء و بهرهگيري آثار معماري باستانگرايي تنها به عناصر ظاهري معماري پيش از اسلام توجه شد . ستونها سرستونها پلكان و نقوش تزئيني و نظاير آن از دوره هخامنشي و ساساني به وام گرفته شد . البته با توجه به ضرورت طراحي عملكردهاي جديد، نيازي به در نظر گرفتن الگوي طراحي پلانها و فضاي معماري پيش از اسلام نبود . بناهايي كه در اين دوران با گرايش ملي گرايي باستاني ساخته شدند در دو

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد درباره معماری ایران، دوره پهلوی، نام گذاری، پهلوی اول Next Entries منبع پایان نامه ارشد درباره تخت جمشید، نقش برجسته، معماری ایران، شرکت سهامی