منبع پایان نامه ارشد درباره علوم قرآن، روایات تفسیری، تفسیر قرآن، فقه اسلامی

دانلود پایان نامه ارشد

البته سیوطی (ره) فقط از مردان دانشمند روایت نمی‌کرد، بلکه از گروهی از زنان دانشمند نیز روایت کرده است که از آن جمله می توان به افراد زیر اشاره کرد:
1) آسیه دختر جارالله بن صالح طبری مکی، مکّنی به ام محمد (-873 هجری)؛ 2) الف دختر جمال عبدالله بن علی کنانی حنبلی (-879 هجری)؛3) ام هانی دختر ابوالقاسم بن احمد (-879 هجری)؛ 4) امه الخالق دختر عبداللطیف بن صدقه مناوی عقبی (-902 هجری)؛ 5) تقیه مادر ریم بانوی خانواده دختر حافظ تقی الدین محمد بن محمد بن محمد بن فهد (-891 هجری)؛ 6) خدیجه، ملقب به سعیده، دختر عبدالرحمن بن علی هاشمی عقیلی نویری مکی (-870 هجری)؛ 7) زینب دختر احمد بن حمد شویکی مکی، مکنی به ام حبیبه (-886 هجری)؛ 8) ساره دختر محمد بن محمود ربعی بالسی، نوه‌ی شیخ الاسلام ابن الملقن (-869 هجری)؛ 9) مریم دختر علی بن عبدالرحمن هورینی شافعی، مکنی به ام هانی، مادر شیخ علامه سیف الدین حنفی (-871 هجری)؛ 10) نشوان دختر عبدالله بن علی کنانی عسقلانی حنبلی، مکنی به ام عبدالله، و ملقب به سوده (-880 هجری).
3-2-شاگردان سیوطی33
سیوطی همانند سایر علمای اسلام شاگردانی را تربیت کرد، در اینجا به نام مشهورترین آنان اشاره خواهد شد:
1) ابراهیم بن عبدالرحمن بن علی علقمی قاهری شافعی، برادر شیخ شمس الدین محمد، امام علامه(متولد 923 هجری و متوفای سال 994 هجری)؛ 2) احمد بن علی بن زکریا، شهاب الدین جدیدی بدرانی شافعی(متولد 819 هجری و متوفای سال 888 هجری)؛ 3) احمد بن تانی بک، شهاب بن ابو امیر ایاسی حنفی سپس شافعی(متولد سال 863 هجری و متوفای سال 888 هجری)؛ 4) احمد بن محمد بن محمد بن علی بن حجر هیتمی شافعی؛ 5) احمد بن محمد بن محمد بن سراج بخاری الأصل مکی حنفی(متولد سال 883 هجری و متوفای سال 948 هجری)؛ 6) حسن بن علی قمیری شافعی، بدرالدین که در سن قریب به هفتاد در سال 885 هجری درگذشت؛ 7) سلیمان خضیری مصری شافعی، که در حدود سال 961 هجری در حالی که از سن صد و بیست سالگی گذشته وفات کرد؛ 8) عبدالقادر بن محمد شاذلی شافعی مصریِ مؤذن، که در حدود سال 935 هجری فوت کرده است؛ 9) عبدالوهاب بن احمد شعرانی (شعراوی) شافعی، زاهد، فقیه متوفای سال 973 هجری؛ 10) علی بن احمد بن علی قرافی قاهری شافعی، نورالدین، متوفای سال 940 هجری؛ 11) عمر بن احمد بن علی شماع حلبی شافعی، أبوحفص، فقیه محدث صحیح السند، باستانشناس، (متولد سال 880 هجری و متوفای سال 936 هجری)؛ 12) عمر بن قاسم بن محمد انصاری مصری شافعی، ابوحفص سراج الدین، شیخ القراء، متوفای سال 938 هجری؛ 13) قاسم بن عمر زواوی مغربی قیروانی مالکی، شیخ با ایمان، متوفای سال 927 هجری؛ 14) محمد بن احمد بن ایاس حنفی مصری، ابوالبرکات، مورخ بسیار دقیق، متوفی در حدود سال 930 هجری؛ 15) محمد بن سالم طبلاوی شافعی، ناصر الدین، امام علامه، یکی از دانشمندان بی مانند مصر، متوفای سال 966 هجری؛ 16) محمد بن عبدالرحمن بن علی دیبع شیبانی عبدری زبیدی شافعی وجیه الدین، امام حافظ، شیخ الاسلام(متولد سال 866 هجری و متوفای سال 944 هجری)؛ 17) محمد بن علی داودی مصری، شافعی (و گویند مالکی)، علامه محدث حافظ، متوفای سال 945 هجری در قاهره؛ 18) محمد بن علی بن عبدالرحمن، شمس الدین، مشهور به ابن عراق دمشقی، مهمان مدینه منوره، امام علامه، عارف بالله، متوفای سال 933 هجری؛ 19) محمد بن یوسف بن علی شامی، شمس الدین، امام علامه زاهد، متوفای سال 942 هجری.
4-2-سیوطی و اجتهاد34
اجتهاد در فقه اسلامی در آغاز قرن چهارم هجری، بعد از ظهور تقسیمات و نشانه‌های ضعف در پیکر امت اسلامی کاهش یافت و دانشمندان از فزونی گسیختگی و تفرقه بر این امت ترسیدند پس چاره ای نداشتند جز اینکه این باب اجتهاد را ببندند. این حالت قرن‌ها طول کشید تا اینکه سیوطی آمد و نهضت زنده کردنِ اجتهاد در فقه اسلامی را بعد از پنج قرن رهبری کرد. اگر چه، در نوشته‌های «عز بن عبدالسلام» (-660 هجری) و «ابن دقیق العید» (-702هجری) نگرش‌هایی نسبت به این بخش بوده، ولی سیوطی در این باب صاحب نهضت بوده که از دو جهت آن را رهبری کرده است: 1) تألیف کتاب «الرد علی من أخلد إالی الأرض و جهل أن الاجتهاد فی کل عصر فرض»؛ 2) ادعایش به اجتهاد.
سیوطی ادعای اجتهاد مطلق را منتسب کرد، نه اجتهاد مستقل و نه مقید. به همین خاطر این ادعا را در کتابهایش بسیار آورده است و شرایطش را در آن تحقق داده است؛ او می‌گوید: «و آنچه ما به آن ادعا کردیم اجتهاد مطلق است، نه استقلال. بلکه ما تابع امام شافعی (رض) و سالک راهش در اجتهاد هستیم». و همچنین می‌گوید: «و امام اجتهاد، پس به حمد و منت الهی، به مرتبه‌ی اجتهاد مطلق در احکام شرعی و در حدیث نبوی و در عربی رسیدم».
5-2-اجتهاد سیوطی در تفسیر و علوم قرآنی
سیوطی (ره) در تفسیر و علوم قرآنی دستی گشاده داشت. آثار او و آنچه دستش به رشته تحریر در آورده بر این امر دلالت می‌کند و تألیفاتش تا این زمان هم به عنوان مرجع در موضوعات آن‌ها به شمار می‌آیند. به طوری که سیوطی در باب توانایی خود می‌گوید: «به حمد الهی، تبحر در هفت علم: تفسیر و حدیث، فقه، نحو، معانی، بیان، و بدیع بر روش عرب اهل بلاغت نه بر روش متأخرین از عجم و اهل فلسفه، به من داده شد».
6-2-جایگاه علمی سیوطی
هنوز قرن هفتم هجری به نصف نرسیده بود که ملت مسلمان در موجی از ناتوانی و خواری و انحلال افتاد، و حوادث پی در پی بر این ملت وارد شد، بطوری که کیان آن را لرزانده و نزدیک بود که تمدن اصیل و ریشه داری را از جای برآورد. در این دوران خلافت عباسیان در بغداد سقوط کرد و هولاکو خان مغول در آن خطّه خرابیهای فراوان بر جای گذاشت، و پس از آن عراق و فارس زیر نفوذ مغول در آمدند و کار بجایی رسید که یمن به ایالتهای کوچکی تبدیل شده در عدن و زبید و صنعاء کشورهای کوچکی تشکیل گشت و حکومتهای مغرب به دولتهای کوچکی مبدل گردید که با یکدیگر به جنگ و ستیز پرداختند، و در اندلس (اسپانیای فعلی) سایه اسلام رو به کوتاهی نهاد تا اینکه عاقبت به گونه اسفباری از آن دور شد. اما مصر و شام برای حفظ و حمایت کتاب و دین اسلام بپا خاستند و پرچم زعامت و رهبری دینی را برافراشتند، و زمام جنبش علمی و ادبی را بدست گرفتند و یگانه پناهگاه فرزندان زبان عربی گردیدند.
پادشاهان ایّوبی و امرای ممالیک برای استواری سلطنت و تمکین خود، جز این چاره ای ندیدند که دین و اهل دین را تعظیم و تکریم کنند و دست علم را بگیرند و منزلت علماء را بالا ببرند، لذا مدارس و مراکز آموزشی تأسیس کردند و عبادتگاه و خانقاهها برپا داشتند، و اموال و زمینهای بسیاری در اختیار دانشجویان و معرفت طلبان نهادند و کتابخانه‌ها تأسیس نموده، نفیس‌ترین کتابها و نوشته‌ها را در آن‌ها گرد آورند و قاهره، اسکندریه، اسیوط، قرص، دمشق، حلب، حمص از اعیان علمای بزرگ اعم از فقهاء و ادبّاء و مورخین و شعرا و صاحبان معاجم و مؤلفان کتابهای بزرگ و چند جلدی موج می‌زد، از جمله آنها: ابن خلکان، ابن منظور، الصفدی، ابن نباته، نویری، عمری، سخاوی، مقریزی و غیره را می‌توان نام برد که از استوانه‌های علم و اعیان محققین بودند. در این عصر درخشان که به انواع و اقسام فنون و معارف و آداب پر بود، عالم جلیل جلال الدین سیوطی عبدالرحمن ابن الکمال ابی بکر السیوطی پرورش یافت.
7-2-تألیفات
1-7-2-آثار سیوطی در تفسیر قرآن کریم 35
سیوطی (ره) به تفسیر مأثور اهتمام داشت و بیشترین تلاشش را متوجه آن کرد. مگر تفسیر کمی مانند«تفسیر جلالین» و حاشیه ای بر «تفسیر البیضاوی». آثار وی در زمینه تفسیر قرآن کریم نزدیک به سی و پنج تألیف می رسد که می‌توان آن‌ها را به شرح ذیل تقسیم کرد:
1.) «الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور»
2) تفسیر مسند به نام «ترجمان القرآن»
3) تتمه‌ی تفسیر شیخ جلال الدین محلی معروف به «تفسیر الجلالین»
4) حاشیه ای بر «تفسیر البیضاوی» به نام «نواهد الأبکار و شوارد الأفکار».
5) گزیده ای از تفسیر ابن ابی حاتم
6) گزیده ای از تفسیر عبدالرزاق
7) گزیده ای از تفسیر فریابی
8) «مفاتیح الغیب فی التفسیر»
9) اسرار التنزیل به نام «قطف الأزهار فی کشف الأسرار»
10) مجمع البحرین و مطلع البدرین
2-7-2-آثار سیوطی در تفسیر آیات معین
این دسته از تالیفات سیوطی یادداشت‌هایی است که آن‌ها را خاص شرح بعضی از آیات قرآن قرار داده است. به طور کلی، آثار او در این زمینه عبارت اند از:
1) «میزان المعدلة فی شأن البسملة»
2) «شرح الاستعاذة و البسملة»
3) «الأزهار الفاتحة علی الفاتحة»
4) «فتح الجلیل للعبد الذلیل»
5) «الید البسطی فی تعیین الصلاة الوسطی»
6) «دفع التعسف عن إخوة یوسف»
7) «إتمام النعمة فی اختصاص الإسلام بهذه الأمة»
8) «الحبل الوثیق فی نصرة الصدیق»
9) «الفوائد البارزة و الکامنة فی النعم الظاهرة و الباطنة»
10) «المحرر»
11) «المعانی الدقیقة فی إدراک الحقیقة»
12) «القول الفصیح فی تعیین الذبیح»
3-7-2-آثار سیوطی در انواع علوم قرآنی
عشق و علاقه سیوطی به قرآن و اهتمام به حفظ آن از همان دوران کودکی به عنوان ودیعه ای الهی در وجود او بارز و نمایان بود به طوری که در کمتر از هشت سالگی کل قرآن را حفظ کرد و این خود دلیل بر ذکاوت و نبوغ اوست. پس تعجبی ندارد که چنین شخصیتی ما را از تألیفات بر جای مانده خود به شگفت آورد. به نحوی که گاه آدمی از خواندن این کتابها ناتوان می‌ماند؛ چه رسد به تحریر و تألیف آن. اولین تألیف او در علوم قرآن «شرح الاستعاذة و البسملة» نام دارد که وقتی استاد او بلقینی آن را می‌بیند و به شگفت آمده و تفریظی برای آن می‌نویسد. آنگاه تألیفات سیوطی یکی پس از دیگری به نگارش در آمد. به بطور کلی آثار او در زمینه علوم قرآنی عبارت اند از:
1) الاتقان فی علوم القرآن
2) الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور
3) ترجمان القرآن
4) اسرار التنزیل (و هو المسمی قطف الازهار فی کشف الاسرار).
5. الأکلیل فی استنباط التنزیل
6) تناسق الدرر فی تناسب الآیات و السور
10-2-معرفی کتاب تفسیر الدر المنثور بالمأثور
الدر المنثور فی التفسیر بالماثور تألیف جلال الدین عبدالرحمن سیوطی در زمینه آشنایی با روایات تفسیری اهل تسنن، به ویژه در مسائل مورد اختلاف بین شیعه و سنی، مرجع بسیار سودمندی است. این تفسیر، روایی محض است و از امتیازهای آن، در برداشتن بیشترین روایات تفسیری اهل تسنن و آوردن روایاتی در فضائل ائمه اطهار(ع) است. این تفسیر در برخی چاپ ها در 6 جلد و در بعضی دیگر در 8 جلد و اخیراً با فهرست اطراف و حدیث در 7 مجلد منتشر شده است.
یکی دیگر از ویژگیهای الدر المنثور این است که همه روایات را با حذف سند از مصادر اصلی آن(کتابهایی که روایات را از آنها نقل کرده) آورده است و هر روایتی را با تعبیر «اخرج» و ذکر نام مؤلف مصدر یا مصادر آن نقل کرده و در غالب موارد به نام خود مصدر یا مصادر نیز اشاره نموده است. این تفسیر از نظر جامعیت روایات تفسیری اهل تسنن در بین تفاسیر معروف، کم نظیر بلکه بی نظیر است؛ تفسیری است که ما را از روایات تفسیری بخش عظیمی از کتابهای اهل تسنن آگاه می کند.
امتیاز دیگر این تفسیر این است که بخشی از روایات فضائل ائمه اطهار(ع) را در بر دارد و برای دسترسی به روایات فضایلی که در کتابهای اهل تسنن آمده، منبع سودمندی است، برای نمونه، در ذیل آیه «فتَلقی ءادمَ مِن ربِهِ کلِماتٍ فتابَ علیه»(سوره بقره آیه37) از طریق ابن نجار ابن عباس نقل کرده است: از رسول خدا کلماتی را که حضرت آدم از پروردگارش تلقی کرد، پرسیدم فرمود: (سأل بحق محمدو علی و فاطمه و الحسن و الحسین اِلَّا و تُبتَ علیَّ فتاب عَلیه به حق محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین(علیهم السلام) از خدا درخواست کرد که توبه اش را بپذیر؛ پس توبه اش را پذیرفت.
هر چند این تفسیر جامعترین تفاسیر روایی اهل تسنن، و منبع سودمندی برای پی بردن به روایات تفسیری آنان است. ولی بی نیاز کننده

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد درباره قرآن کریم، فریقین، تفسیر قرآن، مطالعه تطبیقی Next Entries منبع پایان نامه ارشد درباره تفسیر قرآن، قرآن کریم، علامه طباطبایی، روایات تفسیری