منبع پایان نامه ارشد درباره شهر تهران، عقب ماندگی، روشنفکران، دسته بندی

دانلود پایان نامه ارشد

آغاز نوسازی حکومت بود که حکومت هرچه بیشتر به تاریخ پر افتخاری نیازمند شد که گذشته افتخار آمیز ایران باستان را به دوران پهلوی با نمودهای زندگی مدرن، تأسیس کارخانهها، دانشگاهها و نهادهای اداری پیوند زند. در دوران رضاشاه با شکل گیری دولت-ملت در ایران گفتمان تازهای شکل گرفت که هدف آن اصالت بخشیدن به هویت ملی ایرانیان بود. این گفتمان سیاسی و فرهنگی پایه ایدئولوژی رسمی دولت را تشکیل میداد در امر ملت سازی از بالا و استوار کردن قدرت مطلقه رضا شاه مؤثر افتاد و تاریخ باستان را به تاریخ پهلوی پیوند میزد. یکی از اهداف رضاشاه در حمایت از ناسیونالیسم باستانگرا، توجیه ایدئولوژیکی و ساختن پشتوانه فرهنگی برای حکومت دیکتاتوری خود بود. عمال حکومت با تبلیغ و توجیه یکی از مرتجعترین و مستبدترین رژیمهای سیاسی میخواستند برای آن مشروعیت و محبوبیت مردمی ایجاد نمایند. از طرفی شاه و مشاورانش سعی داشتند ضمن نفی گذشته اخیر ایران (دوره ی اسلامی) نوعی میراث باستانی قبل از اسلام را با آمیزهای مبتنی بر الگوی اروپایی پیوند دهند و بنظر میرسید نسلی که در دوران او پا به سن میگذاشت به این تناقض گردن نهاده بود.237 از مهمترین و بارزترین نمودهای شبه مدرنیسم، گرایش اجتماع در تمامی ابعاد به «مدرنیزاسیون» بود. از این روست که شبه مدرنیسم شکل گرفته در ایران، تقلیدی جاهلانه و نسنجیده از نظریه ها، روشها، فنون و آرمانهای تجربه شده کشورهای غربی است. ظهور این پدیده در کشورهای عقب مانده از آن جهت است که روشنفکران و رهبران سیاسی این جوامع در مواجهه با میزان عقب افتادگی خود از کشورهای پیشرفته، به علت عدم شناخت عمیق از زمینههای رشد فنی آن کشورها و بی اطلاعی از شرایط ویژه اجتماعی و تاریخی جامعه خود، دچار عقده حقارت میشوند. آنان فناوری جدید را درمان قطعی تمام مشکلات فرض میکنند و ارزشهای اجتماعی و روش های تولید سنتی را علل اصلی عقب ماندگی و سرچشمه شرمساری ملل میدانند. در نتیجه، صنعتی شدن نه به عنوان وسیلهای برای توسعه، بلکه به عنوان هدف غایی توسعه مورد توجه قرار میگیرد و فرهنگ بومی و قربانی رسیدن به این هدف میشود. در همین راستا محقق انگلیسی ویولت کانلی در سال 1935 میلادی در توصیف شبه مدرنیسم در ایران چنین نوشته است:
« به نظر میرسد قدرتهای موجود در تهران، صنعت ماشینی را همچون سندی حاکی از برابری با ملل بزرگتر جهان میشمارند و آن را تنها وسیلۀ رهایی خود و کشورشان از عقدۀ حقارت از تاریخ طولانی سکون، فساد و عقب افتادگی میدانند.238 »
در ایران، نفی سنتها و اشتیاق به جذب ظواهر تمدن غرب با استبداد فردی توأم شد. گروه روشنفکران نوگرا که یکسره با تمام امکانات مطبوعاتی و بسیج اجتماعی خود به خدمت رضاشاه در آمده بودند و سرمایه علمی، ادبی، سیاسی و اجتماعی خود را به پای او میریختند، پس از اندک مدتی به دام استبداد و خود رأیی او افتادند و یکی پس از دیگری از صحنه اجتماع و برخی از صفحه هستی خارج شدند. عوامل گوناگونی را میتوان در شکل گیری تفکر حاکمانه و نمود آن در معماری دو دهه رضاشاهی بیان نمود. به نظر میرسد دو بازوی این نظام جدید عبارتند از ارتش و دیوان سالاری. این دو، پشتیبان دنیوی و اخروی یک استبداد متمرکزند. در عین حال، نفوذ هر دو این عوامل، مرهون قدرت گستردهتر و فراگیرتر صنعت و نظام مالی سرمایه داری است. پادگان های ارتشی و شهربانی، تقریباً همان موضوعی را در دوره رضا شاهی داشتند که مساجد در دوران نظام صفویه، و فصل مشترک آنها نیز عناصر شهری بوده است. حضور یک پادگان را به عنوان یک نشان سرکوب و عامل شهرسازی نمیتوان دست کم گرفت. سربازان، مصرف کنندگان محض هستند. تقاضای آنها برای مسکن و محلات مسکونی خودشان، با تقاضا برای لباس متناسب با حرفهشان همراه است و دلیل ایجاد خانههای دولتی و تمرکز لشکری از اصناف مختلف در اطراف پادگانها، که به راستی موجد یک ارتش دائمی از مغازه داران، خیاطان، نانوایان و مسافرخانهها بوده، همین است و از این روست که حضور انبوه این موجودات مکانیکی و مطیع، مسلماً همه جنبههای زندگی شهر را تحت تأثیر قرار میدهد. ارتش ارائه کننده سرمشقی از نظم خود برای اشکال دیگر زورگویی سیاسی بود، مردم به پذیرش نعره گروهبان در تمرین نظامی، و رفتار بیرحمانه و گستاخانه طبقات بالا خو گرفته بودند؛ صاحبان تازه صنایع، که کارخانجات خود را همچون حکام مستبد اداره میکردند، از این رفتارها تقلید می نمودند. خیابان، مهمترین نماد و واقعیت شهرسازی رضاشاه است، و این چیزی نیست، مگر یک تمهید نظامی. برای دستیابی به بیشترین نظم و قدرت مراسم سان ورژه، لازم است که یا سربازان در یک میدان وسیع عمل کنند و یا در یک خیابان طولانی و مستقیم، خط منحرف نشده رژه نظامی، به نمایش قدرت کمک زیادی میکند، و هنگی با این صلابت در حرکت باشد، چنین نشان میدهد که می تواند حتی دیوار سخت را بدون از دست دادن چیزی فرو ریزد، و این دقیقاً همان اعتقادی بود که رضاشاه، به طور جد مایل بود به توده مردم القاء کند. رضاشاه برای نائل شدن به منزلتی مدرن، بخش های بسیار ی از تهران، شیراز، تبریز و شهرهای دیگر را بیرحمانه ویران کرد، زیرا دارای عمارتهای قدیمی بودند و به جای آنها خیابانهای پهن و بولوارهای بیحاصل ساخت. الگوی رایج خیابانکشی در این دوران، ایجاد خیابانهای عمود بر هم بود. این خیابانهای چلیپایی شکل، غالباً با بریدن بافت های ارگانیک، ابتدا و انتهای شهر را به یکدیگر پیوند می زد. این دو خیابان یا بر روی دیوار و خندق قدیمی شهر بنا میشد و یا اینکه حاصل تعریض گذرهای قدیمی بود. این بهترین شکل ممکن برای حفاظت در برابر حمله از درون بود. برای حکومت کردن با زور، و بدون رضایت عاطفی مردم، باید زمینه مناسب شهری آن از پیش مهیا میشد. در شهرهای جدید و یا در بخش تازهای که در مراکز قدیمی به وجود میآمد، ساختمان ها وضع خیابان را مشخص میکردند و خیابان، اساساً برای سان و رژه بود، جایی بود که مردم تماشاچی در پیادهروها و یا در کنار پنجره می ایستادند تا پیشرفتها و تمرینات و رژه پیروزمندانه ارتش را ببینند، و هر آیینه اگر لازم باشد، حساب کار خود را کرده و دست از پا خطا نکنند. ساختمانها همچون سربازان، محکم و استوار و یکسان، به حالت خبردار ایستادهاند. سربازان در لباس متحدالشکل با قامتی استوار و کشیده، به طور رسمی و پشت سرهم رژه می رفتند. شاه برای اینکه خیابانهای جدیدش زیبا شوند، سربازان را با نهال و سطل آب روانه میکرد هشدار میداد، اگر این درخت بمیرد، خودت هم خواهی مرد.239 از طرفی حضور و قدرت مطلقه شاه را باید در خیابان شهر دید، و از این جهت است که از سال 1314ه.ش، به تدریج شاه دوستی جنبه افراطی به خود گرفت و ساخت و نصب مجسمه شاه به یکی از اشتغالات جدی بلدیه تبدیل شد. اسناد متعددی وجود دارد که نشان میدهد از اواخر سال 1314ه.ش، بلدیه تهران وارد مذاکره با مجسمه ساز فرانسوی، مسیو مایار، شد تا وی برای سه نقطه تهران (میدان های راه آهن، سپه و جاده ی جدید کرج) مجسمههایی از رضاشاه بسازد و برای نصب به تهران بفرستد. نکته جالب، تأکید شدید بلدیه بر جنبه حماسی مجسمه و رسیدن به موقع آن برای مراسم افتتاح ایستگاه راه آهن تهران است. رضاشاه برای اینکه ایران در چشم سیاحان که تعدادشان روبه ازدیاد بود همچون کشوری مدرن و دارای نظم مطلق جلوه گر شود، دستور داد گدایان را از خیابان جمع کنند و استفاده از شتر را برای حمل و نقل تجاری ممنوع کرد. وی عکس برداری از نقاط قدیمی شهرها را ممنوع کرد تا خارجی ها نتوانند نشانه های عقب ماندگی ایران را به کشورشان ببرند.240 شهر تهران در دوره پهلوی اول به علت تحولات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی چهره یک جامعه اداری و صنعتی به خود گرفت. در آغاز این دوره، مجموعه شهر تهران در داخل حصار ناصری قرار داشت. به علت سرعت رشد شهر و با هدف ایجاد تغییرات بنیادین، در سال 1311ه .ش تخریب باروی قدیمی شهر آغاز شد که تا سال 1316ه.ش ادامه داشت. خنداقهای پیرامون شهر پر شدند و به جای آن خیابان های جدید در چهار سوی شهر با نام های شاهرضا در شمال، شوش در جنوب، شهباز در شرق و سی متری نظامی در غرب احداث شد. بدین ترتیب، سیما و هویت شهر قدیم که شهری محصور و قرون وسطایی بود تغییر یافت و شهر در جهت دست یافتن به سیما و هویتی نوین گام برداشت. در این دوره سطوح جدیدی زیر ساخت و ساز رفت و محلههای جدید احداث و برخی از محله های قدیمی از جمله سنگلج، به طور اساسی، تخریب و بازسازی شد. شهر در این دوره دارای ساختار مرکب است. هسته اصلی که همان بافت قدیمی شهر بود و مجموعه احداث شده در میدان مشق، تمرکز اصلی عناصر را در این ساختار ایجاد میکردند. از این هسته اصلی که خود از گروههای متعدد ساختمانی تشکیل شده (گروه ساختمانی بازار و مساجد، گروه ساختمانی ارگ و وزارتخانه ها، گروه ساختمانی میدان توپ خانه، گروه ساختمانی میدان مشق، باغ ملی و غیره)، خیابانهای جدید انشعاب یافته است و به تمام جهات (خیابان های لاله زار، فردوسی، سپه، خیام، بوذرجمهری و غیره) گسترش مییابد که مجموعه آنها الگوهایی شطرنجی دارد. غیر از تمرکز خطی عناصر کم اهمیت تر (تجاری – خدماتی) در جداره های این شبکه شطرنجی، عناصر اصلی به صورت انفرادی یا گروهی، در کنار این شبکه جای میگیرند و هسته های پراکندهای را برای آن ایجاد میکنند. از جمله این عناصر اصلی، میتوان دانشکده افسری، کاخ مرمر در امتداد خیابان سپه، دانشگاه تهران در امتداد خیابان شاهرضا، مجلس و مسجد سپهسالار در امتداد خیابان شاه آباد نام برد.241
5-2-انواع سبک های معماری در دوره رضاشاه پهلوی
دوه بیست ساله معماری معاصر از سال 1300 تا 1320ه.ش به دلیل تنوع سبک های گوناگون در معماری پدیدهای جاذب است. از یک طرف کوتاه بودن زمان این دوره که برای ایجاد حتی یک سبک معماری تعجب برانگیز است و از طرف دیگر به خاطر تنوع شیوههای متعدد پدید آمده که هر کدام انگیزهای خاص دارد و حاصل نگرشهایی مختلف و حتی مغایر یکدیگر بودهاند، قابل توجه و تعمق است. بدون شک فراوانی و تعدد بناهای ایجاد شده در این مدت و اینکه برای به تحلیل در آوردن و طبقه بندی هر کدام به اندازه کافی بنا ساخته شدهاند دسته بندی بناهای مذکور را ممکن و قابل قیاس میسازد و نمیتوان تصور نمود که هر یک از آنها اتفاقی و یا بیدلیل برپا شده است. پش از ارائه دسته بندی سبکی این دوره اشاره میشود که:
1. در این دوره در اکثر مراکز استانها ساختمانهای نوینی، هم از نظر عملکرد و هم از نظر فرم، ساخته شدند که بیشتر این بناها شامل ساختمانهای شهرداری، شهربانی، فرمانداری، دارایی، پست و نیز چندین بیمارستان، دبیرستان و یا دبستان بزرگ هستند و این نظام متمرکز سبکی که برای اولین بار در تاریخ معماری ایران صورت میگیرد به خوبی مشهود است، اما در پایتخت این قاعده از نظر کمیت و کیفیت متفاوت بود. در تهران به دلیل وجود وزارتخانهها، ادارت مرکزی، سازمان ها و نهادهای ملی و نهایتاً به علت وجود بناهای پایتختی نظیر کاخ، بانک و اولین دانشگاه بزرگ کشوری و همچنین بناهای اصلی نظامی، مصداق شیوه ها بیشتر مجال بروز پیدا کرده است.
2. در این دوره برای اولین بار سبک شهرسازی متحدالشکل در تهران و شهرها صورت میگیرد، دلیل آن دستورالعملهای واحد است. در تهران خیابانهای شاه رضا (انقلاب)، شاه (جمهوری)، امیریه، سعدی، بوذر جمهری (15 خرداد)، فردوسی و حافظ جنوبی و… و در شهرستانها از یک تا چند خیابان اصلی شهر در شیوه خاص معماری و شهرسازی این دوره قرار میگیرند که پیش از این سابقهای نداشتهاند.
3. در بعضی از شهرها علاوه بر روال طبیعی ساخت بناهای این دوره ، به دلیل امکانات خاص و شرایط منطقهای بعضی از بناهای این دوره شاخص بیشتری دارند.کارخانههای متعدد اصفهان، کاخهای پرشمار در گیلان و مازندران و هتلهای تازه تأسیس در شمال از این گونه هستند در صورتی که در بعضی از شهرها تقریباً هیچگونه بنایی شاخص از این دوره وجود ندارد.
4. میدان مشق تهران (باغ ملی) باوسعت زیاد که یادگار دوره قاجار است از موقعیت مناسبی برای مرکزیت

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد درباره آیین زرتشت، جنگ جهانی اول، بهره بردار، انقلاب مشروطیت Next Entries منبع پایان نامه ارشد درباره معماری ایران، بهره بردار، بوم گرایی، طبیعت انسان