منبع پایان نامه ارشد درباره ساختار بازار، توسعه درونزا، صاحب نظران، دوره قاجار

دانلود پایان نامه ارشد

کردند. شهر تهران در دوره ي قاجاريه از چند محله تشکيل يافته بود و تمامي محله ها ي فوق از طريق يک شريان بلند به محور اصلي بازار راه داشتند و در کل تفاوت زيادي بين محله هاي شهري ديده نمي شد (نجم الدوله، 1353: 34). عامل اصلي ايجاد کننده و جدا کننده محلات از يکديگر، عوامل اجتماعي و عامل محرميت بودند که خود بر اساس روابط خويشاوندي و اعتبار خانوادگي و يا راسته هاي پيشه وري شکل مي گرفتند (حبيبي، 1364: 50).
محله به عنوان مکاني براي تبلور تمايزات اجتماعي نقش بازي مي کند. عليرغم اينکه محلات کهن هنوز سازمان فضايي، مرکز و شبکه ارتباطي خود را حفظ مي کنند اما محله هاي جديد خود را در کنار خيابانهاي تازه احداث شده شکل مي بخشند و سعي دارند خدمات مورد نيازشان را به درون، بلکه در حاشيه خودشان جستجو نمايند. خيابان در مفهوم جديد خود چنين امکاني را براي محله ها فراهم مي آورد (حبيبي، 1375: 130). در قاجاريه بافت شهر تقريبا در تمام شهر يکسان بوده و تفاوت چنداني بين محلات شهر ديده نمي شده است (صمدي، 1373: 57). گسترش محلات از طريق رشد محلات قديمي صورت مي گرفت و محلات جديد تابعي از محله قديمي خود بودند. (صمدي، 1372: 104)
در اين دوران در مراکز محله، ميدانچه اي بوده که در اطراف آن سرويسهاي مسجد، حمام، مدرسه و مغازه وجود داشته و محله هاي سنتي در کنار دو عنصر مسجد جامع و بازار بوده است (جعفري، 1360: فصل 5) و در بسياري از شهرهاي بزرگ محله هاي اصلي، هر يک خود زير محله ها يا محله هاي فرعي ديگري را نيز داشتند (سلطانزاده ، 1376).
فرآيند دگرگوني هاي اجتماعي_ اقتصادي و فرهنگي_ سياسي ايران از اواسط دوران قاجارايه_ دوران ناصري شروع شده و تاکنون ادامه داشته و شکل ديکري از شهر را پديد آورده است. بستري بوجود آمده است که در آن شهرسازي جديد با مفهوم جهاني و غيربومي اش نه تنها از اواخر قاجاريه و به طور خاص پس از مشروطيت با شکل گيري نهادها و تصويب برخي قوانين، مظاهر شبه مدرن و مدرن توسعه، به ساختار . کارکرد شهر و محله هاي شهري رسوخ کرد اما همچنان شکل توسعه درونزا وجه غالب و مسلط در شکل گيري ساختار، اصول و عناصر محله هاي شهري بود ( عبدالهي مهر، 1390: 1).
4-1-3 دوران پهلوي اول:(1320_1300 خورشيدي)
وقوع انقلاب مشروطيت در سال 1285 سپس تشکيل دولت اقتدار گرا و شبه مدرن پهلوي در سال 1304 خورشيدي را مي توان دوره آغازين ورود گسترده ايران به مناسبات دنياي مدرن مبتني برسرمايه داري دانست. (رهنمايي و ديگران ، 1382: 51)
امکانات جديد، بهداشت و امنيت نسبي باعث پذيرش جمعيت در شهرها و از طرفي نفوز فرهنگ غربي باعث شد و تقسيمات قديمي شهر به صورت محلات جدا از يکديگر و نيمه مستقل عمل مي کردند و به مرور از بين رفته و نظام شکل گيري محلات دگرگون شد. (تحصيلدار و ديگران ، 1372: 97)
احداث خيابانهاي سواره رو در تهران و همچنين تصويب قانون بلديه در سال 1309 از جمله نخستين گام هاي تقسيم شهري بوده است. توسعه تهران از سال 1347 و به دنبال اولين طرح جامع مبتني بر برنامه ريزي شد. در اين طرح، تدبير تقسيمات شهري نيز موضوع برنامه ريزي شد (مهندسين مشاور شاران، 1388: 2).
در دوران رضا خان با تغيير شکل روابط اجتماعي و کاسته شدن از اهميت عواملي مانند محرميت و خويشاوندي و پيدايش شهرنشيني به سبک غربي و رشد ماشينيزم، بافت محله ها تغيير کرده و از فرم بسته و فشرده به فضاهاي شهري با تقسيم بندي مشخص تر و بارزتر تغيير شکل دادند. محلات جديد در مجاورت خيابانهاي اصلي شکل گرفته و خيابانهاي فرعي بافت آنها را به صورت شطرنجي از هم جدا کردند. از ديگر تحولات محله در اين دوران از بين رفتن تقسيمات جزء (خرد) محله بود که دليل آن کاسته شدن از اهميت نظام طبقاتي سنتي و روابط بسته خويشاوندي بود (زندي و ديگران ، 1364: 57_47). با و ورود تکنولوژي و خصوصا رواج استفاده از اتومبيل، سيماي شهر و محلات تغيير کرد.
شهر کم کم از فرم ارگانيک خود با کوچه هاي پر پيچ و خم و غير هندسي خارج گرديد وخيابانهاي منظم و شطرنجي جايگزين آن شد. (نظريان، 1374: 66)
با تصويب قوانيني مثل قانون بلديه(1309)، قانون تملک املاک واقع در مسير طرح ها و قانون تعويض و توسعه معابر(1312)، قانون پيش آمدگي در خيابانها (1318) و اصلاحات قانون توسعه معابر (1320) و تقويت بلديه با اعتبارات دولتي، زمينه براي دخالت حکومت بر حيات شهري و تغييرات کالبدي و اجتماعي آن فراهم شده و بتدريج سازمان فضايي شهر و از جمله سازمان محله بندي شهر از هم پاشيد (رهنمايي و ديگران ، 1383: 57).
در سال 1316، برج و باروي شهر فرو ريخت و به جاي آن خيابانهايي کشيده مي شود و بافتهاي خالي اطراف شهر با خيابانهاي کشي هايي مستقيم و شطرنجي پر مي گردد و اولين چيزي که در اين سال مورد هجوم قرار مي گيرد، مفهوم محله است و بر اساس طرح سال 1316 که توسط گروهي از مستشاران فرانسوي براي طرح جديد شهر تهران تهيه شد، خيابانهاي مستقيم و متقاطع از درون محلات، عبور کردند و مرز آنها را از بين بردند از طرفي هم مراکز تجاري و خريد و فروش از مرکز محلات به خيابانهاي اصلي کشانيده مي شوند (صمدي، 1372: 117 _135).
5-1-3 دوران پهلوي دوم: (1357_1320 خورشيدي)
در دهه ي 1330 با روي کار آمدن محمد رضا پهلوي، افزايش درآمدهاي دولتي ناشي از صدور نفت با شدت بيشتري ادامه پيدا کرد. در اين دوران ارتباطات و مناسبات ايران با کشورهاي غربي افزايش يافت (حبيبي، 1375: 150). در دوران رضاخاني (پهلوي) با افزايش جمعيت و گسترش شهر و تغييراتي که در قشربندي اجتماعي شهر بويژه تهران بوجود آمد، جا به جايي ها رخ داد و باعث شد که صاحبان سرمايه و قشر مرفه و بروکرات به شمال شهر منتقل شوند و مهاجران و طبقات پايين جامعه در محلات قديمي باقي بمانند و مهمترين عامل جدا کننده محلات، خيابانهاي اصلي شبکه شطرنجي شدند و از اهميت عامل محرميت و خويشاوندي دوره قاجاريه کاسته شد و رشد ماشينيزم و شهرنشيني غربي باعث تغيير هويت کالبدي در محلات شد و تقسيمات جزء محله از بين رفت و باعث جدايي محل سکونت از محل اشتغال شد. احداث خيابانهاي متقاطع و وسيع از اولين مداخلات در بافتهاي شهري بود و باعث از هم گسيختگي ساختار بازار و بافتهاي شهري و محلات شد. (حبيبي، 1364: 50)
پديده هاي ناشي از رشد صنايع و گسترش مدرنيته موجب تحول در نظام شکل گيري و ساخت اجتماعي و اقتصادي محله هاي شهري شد. به اين معنا که ديگر همانند دوره هاي قبل محله تواما جايگاه سکونت، اشتغال، تفريح نبود. با ترک افراد مرفه از محله هاي قديمي به سمت مناطق نوساز، اعتبار و منزلت محلات قديمي از بين رفت و کارکرد سکونتي اين محله ها تا حدودي زيادي تضعيف شده و به کاربري هاي ديگري از قبيل مسافرخانه، مهمان خانه و انبارها و کارگاه ها اختصاص يافت. در دوره زمامداري دکتر مصدق سه محله يوسف آباد، نارمک و نازي آباد شکل گرفت (تکميل همايون، 1382: 76). از سالهاي 1336 با شروع برنامه ريزي شهري، با فروپاشي بافتهاي قديم شهري و گسترش فضايي شهرها مواجه شديم و از طرفي نظام محله از هم فروپاشيد و اعتبار سابق خودش را از دست داد ولي انديشه ي توسعه محله اي در چهارچوب برنامه ها و طرح هاي جامع شهري و تفکر صاحب نظران هنوز از تکاپو باز نايستاده است (مجموعه مقالات همايش توسعه محله اي،چشم انداز توسعه پايدار، 1383). طرح جامع سال 1347 مبتني بر برنامه ريزي شد و تقسيمات شهري از موضوعات مورد بررسي دنبال شد. در اين طرح به استناد وابستگي هاي تقسيمات شهري به چهار طبقه يا سطح تقسيم گرديد و اين چهار سطح شامل محله (با 8000 نفر جمعيت و با وابستگي به يک دبستان)، ناحيه (35000 تا 5000 نفر و جمعيت و با وابستگي به يک دبيرستان)، منطقه (با 500000 نفر جمعيت و با وابستگي به يک مرکز عمده) و محدوده شهري بوده است (مهندسين مشاور شاران، 1388: 19). در اين دوران يکي ديگر از اشکالاتي ديگر در شکل محله ها، احداث مجتمع هاي مسکوني مرتفع مي باشد و محله هاي غير رسمي نيز شکل گرفت (صمدي، 1373: 59).
6-1-3 دوران پس از انقلاب اسلامي:
انقلاب اسلامي از منظر تحولات شهر وشهر نشيني به طور عام و محله ها به طور خاص، نقطه عطفي در تحولات کالبدي و عملکردي، همچنين اقتصادي و اجتماعي جوامع شهري، بويژه محله ها به شمار مي آيد. در سالهاي نخستين انقلاب اسلامي بسياري از ضوابط و آيين نامه هاي اجرايي لغو يا بي اعتبار شد (نظريان، 1370: 115). اجراي قانون زمين شهري و واگذاري زمينهاي مازاد بر نياز مالکان، باعث توسعه سريع محله هاي جديد در حاشيه يا اراضي خالي درون شهرها شد و اجراي طرح آماده سازي زمين باعث پيدايش نوع جديدي از محله هاي شهري شد که از نظر کالبد و خصوصيات اجتماعي و اقتصادي در ايران پديده اي جديد به شمار مي رود (زياري، 1379: 87). در دوران پس از انقلاب نيز نواحي تازه تاسيس شهرها که با عناويني چون کوي، شهر کوچک خوانده مي شوند و ديگر هيچ ارتباطي با محلات ايراني نداشتند، محل زندگي طبقه داراي درآمد متوسطي شدند که با سکونت در اين محلات به روش زندگي مدرن و غربي تن دادند. اين محلات تنها بر پايه ي طرحهاي تفکيک زمين ( که عموما توسط افراد غير متخصص طراحي مي شدند)، شکل گرفتند، فاقد هر گونه نظام محله اي بودند و طرح هاي آماده سازي زمين در بهترين حالت، تعدادي واحد خدماتي را در آن در نظر مي گرفتند. مسئله اصلي اين نواحي فراموشي انسان در طرح ها و ناديده گرفتن روابط اجتماعي کهن در شهرهاي ايران بود، امري که در نهايت سبب شکل گيري محلات بي هويت امروز در شهرهايي چون تهران شد. ضمن آنکه طرح هاي جامع نيز ادامه دهنده ي طرح هاي دهه هاي 40 و 50 شمسي بودند ( سبحاني، 1385: 27 _ 28).
بازنگري طرح جامع يزد سال 1363 براي تقسيم شهري اعتباري کارکردي و شهروند محور قائل شده است و تقسيات شهري چارت آتن را الگو قرار داد. اين طرح محله را کالبد سکونت و اشتغال 700_1250 خانوار با دامنه نوسان شعاع دسترسي پياده 300_ 375 متر (4_5 دقيقه پياده) است که با عنصر شاخص فرهنگي مسجد و آموزشي دبستان تعريف مي شود. در اين طرح هر محله با شبکه سواره روي دور محله اي از ساير محلات مجاور جدا و مستقل مي گردد ( مهندسين مشاور شهربد، 1363: 8_17). در اين دوران مفهوم روابط همسايگي و هم محله اي کم رنگ شد و مفهوم محله تغيير کرد.
7-1-3 دوران معاصر67:
ساخت شهرهاي ايران در دوره معاصر و با رويکرد شبه مدرن در زندگي شهروندان به طور غريبي در جهت دور شدن از پيوند با مواريث فرهنگي بوده است (منصوري، 1379: 22). در مفهوم امروز محله هاي شهري، اشتراکاتي همچون اشتراک زباني، قومي، ديني، مذهبي، صنفي و پيشه وري تا حدود زيادي اهميت خود را از دست داده است و اشتراک در توان مالي و در مورد محله هاي مساکن کارمندي، اشتراک شغلي، باعث همجواري و نه همسايگي ساکنين در محله ها مي گردد. در چنين محله هايي به دليل فقدان اشتراکات عميق و ريشه دار ميان ساکنان، احساس تعلق مکاني و انسجام اجتماعي بسيار ضعيف بوده و تضميني براي سکونت طولاني مدت ساکنين در محله وجود ندارد (هادي پور، 1388: 99 _ 101).
چنانچه بخواهيم توسعه وتحول ساختارهاي محله اي را دراين دوران بر اساس مكانيزم و بردارهاي تحول آنها ارزيابي كنيم، مي توان اشكال و شيوه هاي زير را در دگرگوني بدنه محله ها از يكديگر متمايز كرد:
الف- ساخت محله هاي شهري درقالب شهرك هاي مختلف نوبنياد كه عمدتاً از طريق تعاوني هاي كاركنان سازمانها، وزارتخانه ها و نهادهاي مختلف دولتي و يا صنفي دربدنه يا حاشيه شهرهاي بزرگ انجام گرفت و بدين ترتيب، درمنظر شهرهاي موجود، عرصه هاي جديدي با نام شهرك، ولي باعملكرد نسبي محله نسبت به نواحي همجوار بوجود آمد .اين شهركها از سويي داراي ويژگيهاي محله اي، بر اساس برخي شاخص هاي بكار رفته در تعريف هستند و از سويي ديگر فاقد عملكردهاي سنتي مترتب بر تعريف محله مي باشند . اين شهركها بيشتر عملكرد مسكوني و خوابگاهي دارند واز نظرخدمات كاملاً وابسته به بخش هاي ديگرشهر هستند چراكه الزامات شهرسازي جديد امكان احداث خدمات درشكل سنتي محله ها را محدود مي

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد درباره سلسله مراتب، دوران باستان، نادرشاه افشار، اوقات فراغت Next Entries منبع پایان نامه ارشد درباره دوران باستان، سلسله مراتب، شهر اصفهان، شبکه معابر