منبع پایان نامه ارشد درباره زبان عربی، نزول قرآن، جامعه مدنی

دانلود پایان نامه ارشد

ن و ادبيات عربي و تدوين، شكوفايي و انتشار آن. به طوري كه مي توان گفت، اصل فلسفه ادبيات عربي قرآن است، اگر قرآن نبود هرگز ادبياتي مطرح نمي شد.
ـ در علم لغت، قرآن قلمرو مفهوميِ واژگانِ محدود در امور مادي را به حوزة ارزش‌هاي انساني و معنوي ارتقا داده و دامنة واژگان عربي را وسعت بخشيده و با پيرايش زبان عربي از الفاظ مبتذل، مجموعه‌اي از كلمات فاخر و ادبي را گرد آورده است. 89
ـ در علم نحو به دليل اهتمام مسلمانان به درست‌خواني قرآن، زمينة تأسيس اين دانش را پديد آورده و با ارائة تركيب‌هاي كلامي متنوع در حد اعجاز، موجب غناي زبان عربي شده و فهم، يادگيري و حفظ قواعد ادبي را آسان نموده است.
ـ در علوم بلاغي با فراهم‌آوردن زمينة تدوين اين علوم و با استفاده از تشبيهات و تمثيلات ابتكاري خود، بستر كاربردهاي فصيح‌تر و بليغ‌تر در زبان عربي را فراهم ساخته است.
قرآن کريم با حضور مقتدرانه در عرصه‌هاي علمي، اقيانوسي بي‌کرانه از علوم در اختيار بشر مي‌نهد تا انسان‌ها بر حسب توانايي و تلاش خويش از ذخاير بي‌پايان آن بهره گيرند. يکي از اين عرصه‌ها، علم ادبيات عرب است که با توجه به نزول قرآن به زبان عربي و برخورداري آن از اعجاز بياني و ادبي، و خضوع اديبان و سخن‌وران در برابر شگفتي بيان و زيبايي ساختار آن دردورة طلايي ادبيات عرب، يعني در عصر نزول قرآن، بهترين و متقن‌ترين متن ادبي و معيار در حوزة ادبيات به شمار مي‌رود و از همين رو تأثير فراواني بر ادبيات و فرهنگ ادبيِ عرب داشته و دارد. 90
با توجه به مشکلات اخلاقي و رفتاري عرب جاهلي، اسباب و عوامل انحطاط و بلکه انقراض در فرهنگ و ادبيات عرب وجود داشت. برخي پژوهشگران در فقه اللغة عربي گفته‌اند: بدون ترديد اگر قرآن کريم نبود، زبان فصيح عربي به کلي از بين مي‌رفت و مانند زبان‌هاي لاتين و سانسکريت به زباني مرده و باستاني تبديل مي‌شد. 91
زيرا همان عوامل ضد تمدني و ضد انساني براي منسوخ کردن و از بين بردن فرهنگ عربي کفايت مي‌کرد. چنين پيامدي براي ادبيات عرب نه تنها پيش نيامد، بلکه در پرتو نفوذ قرآن، زبان عربي از زبان تدين اسلامي به زبان تمدن اسلامي تبديل شد و هرچه اين تمدن اسلامي گسترده‌تر گشت، زبان عربي نيز به دنبال آن توسعه نفوذ يافت.
از سوي ديگر، نياز به شناخت الفاظ و عبارات ناآشنايي که در قرآن و سخنان پيامبر و پيشوايان دين و نيز گرفته‌هاي صحابه وتابعان، باعث شد که دانشمندان در صدد شناخت زبان عرب و بهره‌گيري و استفاده از اشعار جاهلي برآيند. اگر اين احساس نيز پيدا نمي‌شد، بي‌گمان شعر و شعراي عرب در گذر روزگار از اذهان محو مي‌شدند. و مردم عرب حوادث تاريخ گذشتة خود را از ياد مي‌بردند.92
در پرتو خدمات معنوي قرآن به اين فرهنگ، نه تنها مانع از بين رفتن ادبيات عربي شد، بلکه آن خدمات، باعث حفظ و بالندگي و توسعة آن گرديد؛ به گونه‌اي که اين ادبيات در ساية فتوحات اسلامي با در نورديدن مرزهاي جزيرةالعرب، به اقصي نقاط عالم صادر گرديد و حتي در مناطق فاقد آشنايي پيشين با زبان و ادبيات عربي فرهيختگاني پرورش يافتند که در اين ميدان بر بسياري از عرب‌هاي اصيل نيز پيشي گرفتند.
2ـ9ـ چگونگی زبان و ادبیات در عصر قرآنی
عرب در اواخر جاهلیت، بنابر اقتضای طبیعت سرزمین‌ها و موقعیت‌های جغرافیایی امتی بدوی و کوچ نشین بوده‌اند؛ لذا از وسایل آبادانی و ابزار و اسباب آسایش و زندگی مرفه چندان برخوردار نبوده‌اند؛ از این رو از تبحر و تخصص در علم یا دقت نظر و بصیرت در دین یا فن آوری در تجارت و زراعت و کشاورزی و یا مدیریت و تدبیر در امور سیاسی محروم بودند و چنان به هجوم و یورش و جنگ با یکدیگر عادت کرده بودند که این حالت علاوه بر ساکنان بادیه، مردمان شهرهای آن زمان را نیز دامنگیر کرده بود. 93
در نتیجه زبان عربی از بیان اهداف و اغراض یک زندگی بدوی و وصف محسوسات و برپاکردن جنگ و فتنه فراتر نرفته بود؛ تا آنگاه که روح معنویت در آن دمیده شد و در موضوعاتی چون تعاون در کار خیر به کار گرفته شد؛ سپس در بازارهای تجاری و عرصه‌های اجتماعی ظاهر گردید وعرب جاهلی از این رهگذرآمادگی پیدا کرد تا در زیر یک پرچم جمع شده و با یک زبان تفاهم کنند و این خود گویا، اعلان ظهور اسلام در میان آنها از طرف خدای تعالی بود.
پس از مدت کوتاهی که عربها به این عادت جدید در آمده بودند، پیامبراسلام آمد و پراکندگی آنان را برطرف و کلام آنان را یکسان و طبایع آنان را تهذیب کرد و به آنان زندگی تازه ای بخشید و طریق حق و مسیر درست را به آنها نشان داد و شریعتی بزرگ آورد که در کلام خدا و رسول تجسم یافت و برای آنان یک جامعه مدنی با یک قلمرو بزرگ ایجاد نمود. 94
با جمع شدن در زیر این پرچم مقدس و سر به فرمان صاحب آن نهادن و اجتماع کردن در اطراف او و فهمیدن شریعت و سخن او و فتوحات پی درپی و پیروزی‌های متعدد در سرزمین‌های مختلف و نیز با آمیخته شدن اعراب مختلف با قریش و مخصوصا مسلمانان و در نتیجه معاملات و ازدواجها و رفت و آمدهای گوناگون، در زبان آنان تاثیری بسیار وسیع پدید آمد.95
2ـ10ـ نقش‌آفريني قرآن در علوم ادبي
قرآن کريم در عرصه‌هاي مختلف علوم ادبي نقشي چشمگير داشته است:
2ـ10ـ1ـ لغت
تأثير قرآن کريم حتي در واژگان و مفردات کلام عربي نيز به چشم مي‌خورد که دسته‌اي از نمودهاي آن بدين قرار است:
توسعة قلمرو واژگان با استخدام واژگان دخيل و لغات قبائل مختلف يکي از نشانه‌هاي پويايي و حيات مستمر زبان‌هاي زندة دنيا، ارتباط و داد و ستد زباني ميان آنهاست که ضمن توسعة مخزن واژگاني هريک از آنها، به تعامل فرهنگي ميان مليت‌ها و اقوام گوناگون سرعت مي‌بخشد. زبان عربي نيز از اين قاعده برکنار نبوده و لغات فراواني از زبان‌هاي ديگر را در خود جاي داده است. آغاز اين پديده، به ظهور اسلام در جزيرةالعرب بر نمي‌گردد، بلکه برحسب تحقيقات انجام گرفته از سال‌ها پيش از آن، عرب جاهلي با اقوام ديگر ارتباط اقتصادي و فرهنگي داشته است. 96
نقش قرآن کريم در اين بين، توسعه و تسريع اين فرايند و غنا بخشيِ معنوي بدان بوده است. بدين معنا که بخشي از لغاتي که تحت عنوان لغات معرّب شناخته مي‌شوند، سابقة روشني از کاربرد در پيش از ظهور اسلام ندارند و بر اين اساس مي‌توان قرآن را زمينه‌ساز ورود آن واژگان به عربي دانست. از سوي ديگر با رشد و توسعة اسلام، زمينة تعامل و ارتباطِ هرچه بيشتر فرهنگي ميان مسلمانان با ديگر اقوام و مليت‌ها فراهم آمد و از سوي سوم جهت‌گيري اين تعامل فرهنگي با ساير زبان‌ها و فرهنگ‌ها بر پاية ارزش‌هاي اسلامي و توحيدي شکل گرفت.97
به هر حال قرآن با بهره‌گيري از لغات قبائل مختلف ضمن غنابخشي واژگاني به آيات اعجازي خود، باعث استمرار حيات برخي از اين گويش‌ها گرديد؛ زيرا در ميان اديبان و لغت‌پژوهان، انگيزه‌اي براي حفظ ميراث لغوي قبائل گوناگون عرب با قطع نظر از ياري‌رساني به فهم واژگان قرآني وجود نداشته است.
2ـ10ـ2ـ نحو
در علم نحو نيز قرآن خدمات شاياني به ادب عربي نموده که برخي از آنها به اين شرح است:
زمينه‌سازي براي نگارش و نوشتن توسط تدوين عرب اصيل و خو گرفته به زندگي بدوي در صحرا، تا حد زيادي از اختلاط زباني در ادبيات مصون بود، ولي ارتباط آنها با ملت‌هاي ديگر از سويي و ورود افرادي از زبان‌هاي ديگر به قلمرو اسلام و مسلمانان موجب اختلاط زباني و گاه پيچيدگي در فهم زبان عربي گرديد؛ به گونه‌اي که با ظهور تغييراتي در اسلوب کلام عربي و عوض شدن شيوه‌هاي محاورة زباني، فرهنگ و ادبيات عربي نزد تودة مردم و حتي برخي از خواص، غريب گشت و ضرورت تدوين و آموزش علوم ادبي آشکار گرديد. 98
بنابراین علم نحو میزان زبان عربی و تنها معیاری است که با رجوع به آن کلام درست از نادرست تشخیص داده می‌شود و این دستاوردی است که بر اساس قرآن وضع شده است.
2ـ10ـ3ـ علوم بلاغي
يکي ديگر از عرصه‌هاي اثرگذار قرآن در علوم ادبي، عرصة علوم بلاغي است. تأثير قرآن در تکوين، رشد و شکوفايي اين علوم از راه‌هاي ذيل صورت پذيرفته است:
1ـ زمينه‌سازي براي تدوين
قرآن کريم از عالي‌ترين نکات بلاغي و زيبايي‌هاي کلام مانند مجاز، استعاره، کنايه، اشاره و تلميح و… برخورداراست و فهم آن نکات در گرو آشنايي با ادبيات و زبان ادبي عرب است. چنان‌که گذشت، عرب‌هاي زمان نزول، با اين قلمرو آشنايي فطري و طبيعي داشتند ولي بر اثر اختلاط زباني، تدوين علوم ادبي به ويژه علوم بلاغي ضرورت يافت.
در علوم بلاغي نيز جايگاه قرآن در ميان مسلمانان، موجب اهتمام آنها به نکات بلاغي آيات و تدوين قواعد مربوط به اين علوم شد.
ابن خلدون دربارة تدوين اولية علوم بلاغي مي‌نويسد: علم بيان دانشي جديد دراسلام محسوب مي‌شود؛ بدين معنا که تنظيم بحث ادبي و سخن دربارة عناصر آن و آنچه موجب اعتلا يا سقوط آن مي‌گردد، تلاشي جديد و پژوهشي نو است که سابقه‌اي در عرب جاهلي يا در دورة عرب پس از اسلام ندارد. بيان از علومي است که مسلمانان، نهال آن را در مسير فهم و دفاع از قرآن خويش كاشتند و سپس رشد کرد و شاخه‌هاي آن تحت تأثير دين و متفکران ديني بارور گشت.99
2ـ شناساندن کاربردهاي فصيح و بليغ‌تر در حوزة واژگان و تراکيب
محورو مقصد اصلي در علوم بلاغي، شناسايي فصاحت و بلاغت و تحقق بخشي به آن است؛ از اين رو در ابتداي کتب مربوط به اين علوم به تعريف و بيان معيارهاي فصاحت و بلاغت پرداخته مي‌شود.به گفتة يکي از دانشمندان علوم بلاغي، سرآمدانِ دانش بيان، فصل‌ها و ابواب اين علم را تنها با اين هدف تدوين کردند که جوينده را بر پژوهش‌ها، نگرش‌ها و معيارهايي آگاه سازند که اگر در گفتار يا نوشتاري به کار گرفته شوند، آن دو به وصف فصاحت و بلاغت متصف گردند.100
3ـ کاربرد تشبيهات و تمثيلات شگفت
اصل کاربرد مثال در فرهنگ‌هاي گوناگون از امور مسلّم است. شواهد متعددي بر وجود تمثيلات متعدد در اديان و فرهنگ‌هاي پيش از اسلام در دست است که گرايش آنها را به عرضة افکارشان با بيان مثال نشان مي‌دهد.
وجود مثال‌هاي متعدد در عهد قديم و جديد و نيز نقل امثال عرب در کتاب‌هايي متعدد درهمين زمينه، همه، بيانگر کاربرد گستردة تمثيل در اديان گذشته و فرهنگ عرب جاهلي است. چنانکه قرآن نيز با کريمه وَ كُلاًّ ضَرَبْنا لَهُ الْأَمْثالَ وَ كُلاًّ تَبَّرْنا تَتْبِيراً 101 و هر يك را مَثَلها [براي پند گرفتن‏] زديم و [چون پند نگرفتند] همه را به سختي نابود كرديم»، بر استفاده از مثَل در تعاليم پيامبران گذشته مهر تأييد مي‌نهد.
بنابراین قرآن کريم با مقابله با فرهنگ منحط جاهلي، فرهنگ و ادبيات عربي را از ابتذال نجات بخشيد و با معارف ناب توحيدي و ترويج ايمان، اخلاق و عمل صالح، فرهنگ و ادب عرب را به ارزش‌هاي معنوي و اخلاقي آراست. نفوذ قرآن در جامعة ادبي ضمن حفظ ادبيات عرب از انقراض، موجبات توسعه و انتشار آن به ديگر سرزمين‌هاي غير عرب را فراهم کرد.102
در نتيجه، ظهور اسلام در زندگي اعراب باديه نشين، زندگي آنان را متحوّل ساخت و آنان را از شرك و بت پرستي به سوي خداي واحد و منّان سوق داد. از طرف ديگر قرآن نيز بر زبان اعراب تاثير گذاشت و باعث وحدت زبان‌هاي آنان شد و زبان عربي را در ديگر كشورها و سرزمين‌ها منتشر نمود.
ظهور اسلام شعر را نيز تحت تاثير خود قرار داد و پيامبر اكرم(ص) مسلمانان را به سرودن و ثبت اشعار فرا مي خواند، شعر آنان بايد شعري مي بود كه مغاير با اهداف دعوت اسلامي نباشد، اگر چنين بود شعرشان مذموم شمرده مي شد.
قرآن و اسلام علم لغت، نحو و بلاغت را تحت تاثير خود نمود و باعث پيشرفت اين علوم ادبي شد و كتاي‌هاي ادبي بسياري نوشته شدند.

فصل سوم:
بررسی اقتباس‌های قرآنی
محمد مهدی جواهری

همان طور كه در فصل گذشته ذكر شد، اقتباس به دو صورت لفظي و معنايي بوده‌ است. در ابتدا، به بررسي تاريخچة اقتباس پرداخته و انواع آن را بررسي مي‌كنيم.
3ـ1ـ تاریخچه اقتباس:
اصطلاح اقتباس تا قبل از قرن ششم هجری وجود نداشت، اگرچه در الفهرست ابن ندیم به

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد درباره نقش آفرینی، ادبیات عرب، نزول قرآن Next Entries تحقیق با موضوع هیدرولیک، علوم تجربی، رسوب معلق