منبع پایان نامه ارشد درباره دوره ساسانی، هخامنشیان، دوره اشکانی، دوره اسلامی

دانلود پایان نامه ارشد

دوره ساسانی میدانند. اما معماری مکشوفه از نوشیجان نشان داد سابقه ایوان طاقدار به دوره ماد میرسد. ایوان ستوندار در معماری هخامنشی جایگاه بسیار با ارزشی دارد اما در دوره اشکانی است که ایوان طاقدار عمومیت پیدا کرده و به عنصر کلیدی معماری تبدیل میشود. این جایگاه در دوره ساسانی برجسته تر میشود. از همان ابتدای دوره ساسانی و در کاخ فیروزآباد و قلعه دختر، ایوان به عنوان یک عنصر شاخص ظاهر شده و در طاق کسرا و تخت سلیمان به عنصری باشکوه و یادمانی تبدیل میشود. ایوان طاق کسرا به عمق 50/43 متر، عرض 5/25 متر و ارتفاع اصلی 35 متر بزرگترین ایوان این دوره و وسیعترین تالار قوسدار جهان باستان است.60
2-7-2-چهارطاق/گنبدخانه
از دیگر ویژگیهای شاخص معماری دوره ساسانی، چهار طاق یا گنبدخانه است، که به عنوان هسته مرکزی مجموعه معماری و یا به صورت مستقل ظاهر میشود61. این عنصر معماری از همان ابتدای دوره ساسانی در فیروزآباد ظاهر شده و تا اواخر این دوره در محوطههایی چون قصر شیرین و تخت سلیمان تداوم پیدا میکند. بنای تختنشین در بخش مرکزی فیروزآباد، با سنگ تراشیده ساخته شده و گنبدی آجری داشته است. بررسی این بقایا نشان میدهد طرح داخلی بنا شامل یک محوطه چهاگوش مرکزی بوده با دهانههای عمیق بزرگ در هر طرف و چهار در محوری و الحاقاتی که از میان رفتهاند.62 شاخصترین گنبدخانه اوایل دوره ساسانی،کاخ شاپور اول (241- 272م) در بیشابور است63. فضای مربع شکل و مرکزی این گنبدخانه به ابعاد هر ضلع 22 متر با گنبدی پوشیده شده است. ترکیب ایوان و گنبدخانه تا اواخر دوره ساسانی ادامه پیدا میکند که از جمله نمونههای شاخص آن را میتوان در ویرانههای قصر شیرین، احتمالا از دوره خسروپرویز (628- 590م) دید. در اینجا نیز محور و هسته مرکزی مجموعه ایوان و گنبدخانه بزرگی است64.
2-7-3-ستون و معماری ستوندار
شاخصترین بناهای دوره ساسانی پوششهای طاق و گنبد دارند. با این حال مدارک و شواهد نشان میدهند معماری ستوندار با پوششهای مسطح تیرپوش در این دوره رواج داشته است. تداوم معماری ستوندار از هزاره اول ق.م تا دوره اخیر این نتیجهگیری را تایید میکند. با این حال با تسلطی که معماران ساسانی در اجرای طاقها و گنبدهای وسیع داشتند و نیز فقدان تیرهای مناسب، استفاده از ستون در بناهای مهم تا حدودی کنار گذاشته شده است. در این دوره و در بیشتر موارد ستون جای خود را به پایههای بزرگ و حجیم مدور و یا چهارگوش داده که برای نگهداری طاقها مورد استفاده بودند. استفاده از این گونه پایهها از مشخصات کلی تالارهایی هستند که معمولا به صورت سه راهرو ساخته شده و با طاقهایی مسقف شدهاند. (چال ترخان،دامغان،تیسفون،تخت سلیمان و تپه میل)65
2-7-4-صحن/حیاط
در شرق استفاده از صحن در میانهی بنا، سابقهی بسیار طولانی دارد. کاخ فیروزآباد دارای صحنی در میانه با دو ایوان در میانه اضلاع اصلی و اتاقهایی به صورت متقارن و راهپلهای پیرامون آن است. این طرح تا پایان دوره ساسانی تداوم پیدا میکند. کاوشها نشان داده است در برابر طاق کسرا حیاطی و سمت دیگر آن ایوان دومی قرار میگرفته و تقارنی بین بخشهای مختلف آن وجود داشته است66. خانههای مکشوفه در تیسفون نیز طرحی مشابه ارائه میکنند.
2-7-5-پوشش های طاق و گنبد
از اجزا و عناصر مهم معماری ساسانی انواع پوشش های طاق و گنبد است که در این دوره به صورت گسترده و برای بناهای مختلف مورد استفاده قرار میگیرد. معماران ساسانی توانایی بسیاری در برپایی پوششهای طاق و گنبد بر زیربنای چهار گوش داشتند و شیوه آنها در برپایی گنبد در مناطق مختلفی گسترش و تداوم یافت. گنبد سابقهی طولانی در معماری جهان دارد، اما تمام گنبدهای پیشین بر پایه مدور قرار میگرفتند و این معماران ساسانی بودند که نخستین بار مساله برپایی گنبد بر سطوح چهارگوش را حل کردند. گنبدهای ساسانی با استفاده از سنگ لاشه، سنگ تراشیده و آجر تنها بر زیر بنای مربع نهاده میشدند. برپایی گنبد به کمک گوشهسازی بر سطوح چهارگوش ابتدا در کاخ اردشیر اول و قلعه دختر ظاهر میشود و شیوه کلی آن تا پایان دوره ساسانی تقریبا بدون تغییر باقی میماند و تاثیری قاطع بر معماری اسلامی باقی میگذارد67. یکی از شاخصهها و عناصر مهم معماری ساسانی استفاده گسترده و گاه یادمانی از سازهها و پوششهای طاقی است. تکنیک طاق زنی ساسانی عمدتاً متکی به کیفیت ویژه ملات گچی است که سریع سفت شده و اجازه اجرای طاق را بدون استفاده از قالب میداد. طاقهای نیم دایره متدوالترین طاقها بودند که به گونه استادانه اجرا میشدند وتنها به یک دیوار پشتی نیاز داشت. طاقهای دوره ساسانی را میتوان از نظر مقطع و شکل به انواع نیم دایره (گهواره ای یا ناودانی) و نیم بیضوی (شلجمی) طبقهبندی کرد؛ هر چند مواردی از طاقهای تیزهدار و نعل اسبی نیز از این دوره شناسایی شده است.
2-8- بناهای دوره ساسانی
2-8-1-قلعه دختر
اردشیر همزمان با ساختن شهر فیروزآباد اقدام به ساختن قلعه دختر به صورت یک قلعه و دژ تدافعی نمود. این قلعه از سه طرف دارای سراشیبی تندی است که به دره تنگ آب منتهی میشود و در رأس آن قلعه دختر در سه طبقه بنا شده است که در انتها و در مرتفعترین نقطه ایوان گنبددار عظیمی برپا شده است که دارای دو برج بزرگ که درون آن پلههای گردی وجود دارد که به قسمت بالا راه مییابد و به اطاقهای بزرگ طاقداری که دور صحن ایوان مرکزی بنا شده منتهی می شود. در بالای این اطاقها قلعه اصلی که عبارت بود از یک ایوان بزرگ با سقف هلالی که در پشت آن اطاق مربع شکلی با گنبدی عظیم پوشش یافته بود و برجها نیز به دیوار صاف و یکنواخت دژ که به صورت دایرهای بود تنوعی میداد. مصالح معماری این قلعه از سنگهای بزرگ و طبیعی کوه و ملاط گچ ساخته و پرداخته شده است و با آهک و گچ نیز بندکشی شده، دیوارهای این دژ قطور دور قسمت هایی که برای نگهداری سقف و گنبد مورد استفاده بوده به صورت جرزهای فوقالعاده ضخیم کار شده است. ظاهر بنا خشن و از نظر معماری نواقصی در آن وجود دارد که از آن جمله استفاده از سنگهای کوچک در قسمت پایین بنا که بر روی آنها سنگهای بزرگ کار شده است. عظمت بنا بیشتر مورد توجه اردشیر بود زیرا وجود ساختمانهای عظیم ایوان دار وسیع خاص سلاطین پارت و نشانه جلال و قدرت آنها بوده است، همچنان که در دوره هخامنشیان تالارهای بزرگ ستوندار چنین وضعی را توجیه میکرد68.
2-8-2-کاخ فیروزآباد
این کاخ در وسعتی به طول و عرض 55×104 متر از لاشه سنگ و ملاط گچ ساخته شده و قطر دیوارها گاهی به 4 متر میرسد. جدار خارجی بنا دارای تزئینات طاقنما شکل میباشد و طاقنماها با قوسهای نیم دایرهای درون کادر مستطیل شکل ساخته و سفید کاری شده است. در این طاقنماها از یک کتیبه قالبی مقعر استفاده شده تاج که در سر در پنجرهها در کاخهای تخت جمشید قبلا وجود داشتند. پلان و نقشه کاخ فیروزآباد دارای ویژگیهایی است که از آن جمله استفاده از گوشوار در چهارگوش بنا به منظور ایجاد گنبد بر روی بنای چهارگوش است که برای اولین بار در معماری ساسانی و به صورت بسیار ابتدایی ظاهر میشود. در اینجا ایوان در حقیقت رکن اصلی بنا است و گنبدها و گوشوارهها قرار گرفتهاند و این ابداع تازه معماری در دوره اسلامی مورد توجه بیشتر قرار گرفته و راه تکامل پیموده است. با استفاده از گوشوار میتوان بر روی یک چهار دیوار مربع شکل طاق گنبدی گرد به وجود آورد. (در این زمان در روی گنبد فقط بر روی بناهای دایرهای یا 8 ضلعی زده میشد و این ابتکار در زمان ساسانی در اثر تجربه در امر ساختمانی بدست آمده است.) کاخ اردشیر در فیروزآباد دارای نقشه تقارنی دقیقی است. ورودی اطاقها از طرف شمال و از طریق ایوان اصلی امکان پذیر بود که از آنجا به ساختمانهای گنبد دار راه پیدا میکرد، در پشت این ایوان و اطاقها حرمسرا ساخته شده بود که اطاقهای آن در دورادور حیاط قرار داشت که شامل دو ایوان شمالی و جنوبی نیز میشد ایوان شمالی در تابستان و ایوان جنوبی در زمستان مورد استفاده قرار میگرفت. کاخ فیروزآباد را که در اصطلاح محلی به کاخ ساسان معروف است گاهی به غلط آتشکده معرفی کردهاند و بعضی همچنان عقیده دارند که این مکان آتشکده بوده است در صورتی که عملکرد این بنا به صورت قصر و متعلق به اردشیر بنیان گزار قلعه دختر و فیروزآباد (اردشیر خوره) بوده است. نمای کاخهای ساسانی که با سنگهای تیشهای و یا لاشه سنگ و یا خشت و آجر ساخته میشد اغلب با اندود گچ سفید کاری و داخل دارای تزئینات نقاشی بود که عبارت از طرحهای تزئینی انسان، حیوان و نقش شکارگاه و گل و گیاه یا نقوشی هندسی با طرح های گوناگون الوان بودند69.
2-8-3 کاخ بیشاپور
این تالار در جنوب شرقی معبد آناهیتا شاید بتوان آن را در ردیف بزرگترین آثار معماری زمان ساسانی محسوب داشت.
تالار پذیرایی و تشریفات بیشاپور دارای مشخصات و ویژگیهای منحصر به فرد است که برای اولین بار در تاریخ معماری ساسانی ظاهر میشود. بدین ترتیب که نقشه و طرح این کاخ به صورت چلیپا (صلیبی شکل) است که میتوان آن را اولین آثار ابداعی در هنر معماری ساسانی دانست و طرح این تالار در زمان ساسانی و بعدها چنان سرمشق معماری قرار می گیرد که کلیه آتشکدهها بر طبق نقشه آن ساخته میشود و در زبان اسلامی نیز سبک چهار ایوانی در بیشتر اماکن مقدسه به نام چهار صفه به وجود آمده است. تالار پذیرایی بیشاپور مرکب از چهر ایوان متقارن و متقابل که بر فراز آن گنبدی شلجمی شکل وجود داشته و صحن مرکزی کاخ به شکل مربعی است. طرح تزئینات این تالار که دارای 64 طاقچه میباشد با تزئینات گچ بری و رنگ آمیزی بوده است،که بیشتر از رنگ های اخرایی، زرد، سیاه و آبی استفاده شده است70.
2-8-4 کاخ سروستان
طرح کلی این بنا شبیه کاخ فیروزآباد میباشد یعنی مرکب از یک ایوان اصلی ورودی که بر خلاف ایوان فیروزآباد عمق کمتری دارد، ولی مانند فیروزآباد محور اصلی ورودی به بنا است که به یک تالار چهار گوش گنبددار مضاعف راه پیدا میکند. در پشت این تالار گنبددار حیاطی قرار دارد که در اطراف آن بناهای اندرون ساخته شده، قسمت مربوط به پذیرایی یا بیرونی این بنا مهمتر و مجللتر از فیروزآباد و معلوم میشود که طرحهای ساختمانی مدارجی را پشت سر گذاشته است و به همین علت تاریخ بنا حداقل دو قرن بعد از فیروزآباد میباشد. گنبد این کاخ با آجر پخته ساخته شده در حالی که در فیروزآباد فقط با لاشه سنگ کار شده بود. در داخل بنا و در کنار اطاقهای جنبی تالار گنبد دار یک سری ستونهای گرد کوتاه به صورت دوقلو در روی دیوارهای کوتاهی ساخته شده این ستونها، جرزها و پایه مستطیل شکل را در قسمت بالا تشکیل میدهند که به صورت پاکارقوس از آنها استفاده شده است. در تمام طول دیوارهای این تالار یک سری طاقچههای بزرگ طاقدار با قوس های گهواره ای شکل دیده میشود71.
2-8-5-آتشکده
آتشگاه یا آتشکده محل نگهداری آتش و مکان تشریفات مذهبی عمومی و نیایش بوده است. پیش از ساسانیان در زمان هخامنشیان آتش در فضای آزاد و بر روی سکوهای بلند مشتعل میشد. پس از تنظیم شرایع مذهب زردشت در قرن چهارم میلادی و پیشرفت و توسعه آیین مزبور و بنا به شریعت این مذهب که مقرر میداشت نور آفتاب نباید به آتش بتابد، این شعله مقدس و مورد احترام بشر اولیه در زمان ساسانی زیر سایبانی قرار گرفت، که آن را به شکل بنایی چهار در که معمولاً درهای آن بر طبق جهات اربعه تنظیم شده بود و به نام چهار طاقی معروف است، میساختند و هنگام نیایش آتش، پیروان آیین زرتشت میتوانستند آن را طواف و بدون نزدیک شدن به آتش آن را مشاهده کنند. شکل آتشکدهها از زمان ماد تا زمان ساسانیان مختصر تفاوتی کرده است ولی عموماً آتشکده ها به صورت چهار طاقی ساده و یا بزرگتر و مهم تر بودند که دارای دالان طوافی در اطراف چهار طاقی بودند.72 مهمتر آتشکدههای زمان ساسانیان آتشکده آذرگشنسب در آذربایجان و آتشکده آذرمهر برزین در ریوند خراسان و آتشکده آذرفرنبغ در کاریان فارس بوده است. در بین سه آتشکده فوق الذکر آتشکده آذرگشسب که در محل تخت سلیمان آذربایجان قرار دارد از همه مهمتر، متعلق به شاهان و

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد درباره تخت جمشید، مجمع عمومی، داریوش بزرگ، شاهنشاهی هخامنشی Next Entries منبع پایان نامه ارشد درباره سجل احوال، انقلاب مشروطه، قانون مجازات، آموزش و پرورش