منبع پایان نامه ارشد با موضوع کتابخانه ملی، کشورهای توسعه یافته، کشورهای در حال توسعه، کشورهای درحال توسعه

دانلود پایان نامه ارشد

ي ملي قديمي و كلاسيك در اين دسته قرار مي‌گيرند. جستجو، جمع‌آوري، مديريت و حفاظت مجموعه‌هاي قديمي غني كم‌ياب و با ارزش و ارائه خدمات به پژوهشگران در اين زمينه از اولويت‌هاي اين كتابخانه‌هاي ملي است.
2) توجه به زيرساخت9: اين گروه كتابخانه‌هايي هستند كه در قرن 19 و 20، در نتيجه جنبش‌هاي تجدد و ملي‌گرا به وجود آمدند. نقطه اصلي توجه اين كتابخانه‌ها، توسعه زيرساخت ملي (نظير كتابشناسي ملي، فهرست مشترك و امانت بين كتابخانه‌اي ملي) براي حمايت از فعاليت ساير كتابخانه‌ها و مراكز اطلاعاتي است.
3) ارائه خدمات جامع ملي10: لُر معتقد است این نوع کتابخانه‌ها در کشورهای درحال توسعه توسعه وجود دارند. معمولا كتابخانه ملي در اين كشورها خدمات كتابخانه‌اي ملي11 خوانده مي‌شود. اين كتابخانه‌ها از طريق شبكه‌اي از كتابخانه‌هاي عمومي، مدرسه‌اي و… خدمات ارائه مي‌دهند (لُر،2003، ص. 446).
لُر می‌گوید کتابخانه‌های قدیمی به حفظ میراث و مجموعه‌های قدیمی توجه بیشتری نشان می‌دهند. اما نمی توان گفت تنها قدمت كتابخانه ملي به این سياست می انجامد، زیرا كتابخانه‌هاي ملي تازه تأسيس نيز در كشور دارای تاريخ كهن (مثل ايران) توجه زيادي به چنين منابعي (نظير نسخ خطي) نشان مي‌دهند. ارائه خدمات جامع ملی نیز در همه کشورهای درحال توسعه صورت نمی گیرد. احتمالاً منظور وی کشورهای کوچک تازه استقلال یافته است، زیرا بسیار کشورهایی که در حال توسعه محسوب می شوند، نظیر کشور ما، دارای شبکه های مجزای کتابخانه‌های عمومی و دانشگاهی و تخصصی نیز هستند.
تعاریف مختصصان از اهداف و وظایف کتابخانه‌های ملی در کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه نشان می‌دهد اکثر کتابخانه‌ها توجه به زیرساخت خدمات کتابخانه ای و حفظ میراث را جزء اولویت‌های خود به حساب می‌آورند.
صرف نظر از این که کتابخانه‌های ملی کدام یک از سه رویکرد مورد نظر لُر را پیش گیرند، به عنوان ایفاکننده نقش رهبری در خدمات کتابداری و اطلاع‌رسانی در کشور، وظایفی کلی را بر عهده دارند. از نظر موریس لاین12، این وظایف در چهار عرصه کلی زیر جای می‌گیرند:
1- توليد ملي: از نظر لاین گردآوري آثار مكتوب نويسندگان كشور يا آثاري كه در مورد كشور انتشار يافته، گردآوري نسخ خطي با ارزش، تهيه و انتشار كتابشناسي ملي در اين دسته قرار مي‌گيرد.
2- خدمات ملي: خدماتي چون تهيه برگه‌هاي فهرست‌نويسي (و امروزه ایجاد و نگهداری پایگاه کتابشناختی ملی) براي كتابخانه‌ها؛ خدمت تأمين مدرك براي كتابخانه‌ها؛ مديريت مبادله بين‌المللي انتشارات؛ فهرست‌نويسي پيش از انتشار و تهيه گسترش‌هاي رده‌بندي و سایر ابزارهای سازماندهی اطلاعات؛ خدمات به افراد (نظير امانت يا تهيه كپي).
3- برنامه‌ريزي، هماهنگي و نظارت ملي: در مواردي مانند تهيه خط مشي ملي مجموعه‌سازي؛ نظام امانت بين كتابخانه‌اي؛ تهيه پايگاه خدمات كتابشناختي ملي؛ آموزش كتابداري و پژوهش‌هاي كتابداري و اطلاع‌رساني. حضور كتابخانه ملي به عنوان نماينده ملي در مجامع بين‌المللي را در همين دسته قرار دارد.
4- رهبري ملي: کتابخانه ملي با جمع‌آوري و نگهداري يك مجموعه پژوهشي غني از انتشارات جهاني و ارائه خدمات در ارتباط با اين مجموعه به اين وظيفه عمل مي‌كند (لاين، 1385، ص.1527).
در مورد این دسته‌بندی، چند نکته قابل تأمل است. لاین وظیفه رهبری ملی را جمع‌آوری انتشارات بین‌المللی تعریف می‌کند، در صورتی که حداقل در کشور ما وظایف دیگری نیز از این مفهوم برداشت می‌شود. مرادی در این مورد می‌گوید: «اگر تدوين نظام ملي كتابداري و اطلاع رساني، كمك به تربيت نيروي انساني و روزآمد كردن دانش كتابداران را از طريق آموزش حين خدمت و ايجاد و راه اندازي طرح‌هايي چون امانت بين كتابخانه‌ها، ارائه خدمات مشاوره‌اي و اشتراك در منابع و نظاير آن‌ها را در نظر بگيريم، رهبري كتابخانه‌هاي ملي خيلي گسترده‌تر از آن است كه لاين مي گويد» (مرادي، 1387، ص. 31). اگرچه تعریف مرادی به مفهوم رهبری در ذهن ما نزدیک‌تر است اما باید این مسئله را در نظر داشت که وظیفه سوم یعنی «برنامه‌ریزی، هماهنگی و نظارت ملی» دربرگیرنده مواردی است که مرادی به آن‌ها اشاره کرد. بنابراین می‌توان گفت احتمالاً لاین مفهوم دیگری از رهبری در نظر داشته است.
این دسته‌بندی لاین و سایر دسته‌بندی‌های متخصصان تلاشی برای تعریف و تبیین وظایف کتابخانه‌های ملی است. گروه‌بندی دقیق وظایف، تحت پوشش قراردادن تمام فعالیت‌های کتابخانه‌های ملی در شرایط مختلف و برداشت‌های متفاوت فرهنگ‌های مختلف از مفاهیم به ظاهر یکسان، از چالش‌های این دسته‌بندی‌ها است.
نقطه مشترک همه این تعاریف و دسته‌بندی‌ها، اشاره به وظیفه حفظ میراث ملی و رهبری ملی خدمات کتابداری و اطلاع‌رسانی است. بنابراین شناخت نیازهای جامعه در زمینه کتابداری و اطلاع‌رسانی هم می‌تواند معرف به روشن شدن برخی وظایف کتابخانه ملی به عنوان رهبر خدمات کتابداری در سطح کشور کمک کند. موريس لاين، این نیازها را اين گونه بر مي‌شمرد:
1) جمع‌آوري و حفظ منابع داراي اهميت ملي شامل منابع چاپي يا غيرچاپي چه انتشار يافته باشند (مثل كتاب، مجلات، پايان‌نامه‌ها و …) چه منتشر نشده باشند (مثل نسخ خطي و … ).
2) نيازهاي كتابشناختي و تهيه و انتشار كتابشناسي ملي
3) تأمين مدرك: منظور از این نیاز این است که خدمات کتابخانه‌ای در کشور پاسخگوی نیاز اطلاعاتی همه مردم باشد. این هدف از طریق همکاری تمام کتابخانه‌ها برای تأمین منابع مورد نیاز مردم در نقاط مختلف کشور، عملی می‌شود.
4) دسترسي به انتشارات: به اين معنا كه بايد براي مردم امكان استفاده و تهيه منابع مورد نيازشان بدون توجه به فاصله مكاني، فراهم شود.
5) تبادل انتشارات: جابه‌جايي منابع غيرقابل استفاده كتابخانه‌ها با يكديگر.
6) دسترسي به اطلاعات: ارائه خدمات مرجع به مردم.
7) ارائه خدمات به كتابخانه‌ها و مراكز اطلاعاتي (شناخته‌شده‌ترين اين خدمات، خدمات فهرست‌نويسي است.).
8) رهبري كتابخانه‌ها و مراكز اطلاعاتي و راهنمايي آن‌ها
9) برنامه‌ريزي و هماهنگي: اين مفهوم گسترده‌تر از رهبري و راهنمايي است و برنامه‌ريزي و فرآيندهاي سياست‌گذاري‌هاي كلان رسمي را در برمي‌گيرد.
10) آموزش جامعه كتابداري و اطلاع‌رساني
11) پژوهش و توسعه (نقل در لُر،1997).
2-2-3 چالش‌های پیش روی کتابخانه‌های ملی
با ارائه توضیحات بالا مشخص شد تعریف واحد از کتابخانه‌های ملی و فعالیت‌های آن‌ها وجود ندارد. گذشته از آن، عمل به این وظایف نیز با چالش‌هایی همراه است. بعضی از این چالش های از این قرار است:
1) وابستگی به دولت مرکزی: نخستین چالش پیش روی کتابخانه‌های ملی است. کتابخانه‌های ملی معمولاً بخش عمدة بودجه خود را از دولت دریافت می‌کنند. اگرچه نبود هیچ سپر محافظتی بین دولت و کتابخانه ملی، مزایایی چون دسترسی بهتر به تشکیلات حکومتی دارد، اما مشکلاتی نظیر عدم استقلال به دنبال دارد. در همین رابطه لاین در سال 1991 در سخنرانی‌اش راجع به برنامه‌ریزی استراتژیک برای کتابخانه‌های ملی گفت: «کتابخانه‌های ملی بیش از هر کتابخانه دیگر تحت تأثیر حکومت‌ها هستند. این کتابخانه‌ها استقلال خیلی کمی دارند و گاه رویکرد آن‌ها از سالی به سال دیگر تغییر می‌کند.» (نقل در فرگوسن13، 1995، ص.51). چنین موقعیتی کتابخانه ملی را در معرض تأثیر مستقیم تغییرات ساختاری، تصمیمات دولت، سیاست‌ها و محدویت‌های مالی دولت قرار می‌دهد. دولت‌ها عمدتا سياست در مورد كتابخانه‌هاي ملي سیاست پایدار در پيش نمي‌گيرند و از كتابخانه‌هاي ملي انتظار دارند با وجود نداشتن امكان كسب درآمد، كارآمد باشند و با هزينه سودمندي بالا كار كنند؛ و بر فرض، اگر زمانی به اين هدف برسند، چه بسا دولت‌ از بودجه شان بکاهد..
2) مشخص نبودن جامعه استفاده‌کننده و دامنه وظایف: چالش دیگر در برابرکتابخانه‌های ملی مشخص نبودن حدود جامعه استفاده کننده از خدمات آن‌ها و حدود وظایف این کتابخانه‌ها است. سایر انواع کتابخانه‌ها (نظیر آموزشگاهی، دانشگاهی، عمومی و…) زیر نظر سازمان مادر و در محدوده مشخصی فعالیت می‌کنند، و در چارچوب اهداف به عمل می پردازند و در خدمت جامعه کاربران سازمان مورد نظر هستند. اما كتابخانه‌هاي ملي ديگر در خدمت سازمان خاصي نيستند و جامعه كاربري مشخص با نيازهاي تعريف شده ندارند. بنابراين ناچارند ابتدا مشخص كنند به چه كساني خدمت مي‌كنند و پس از آن چگونگي خدمت به آنان را تعيين كنند. در عين حال لازم است وظايف خود را هم تعريف كنند.
3) تغییر شکل منابع اطلاعاتی و ارائه خدمات در عصر اطلاعات: با رواج انتشارات الكترونيك، تغيير نيازهاي اطلاعاتي مردم، استفاده از تكنولوژي‌هاي مدرن براي توليد و دسترس‌پذير ساختن اطلاعات، چالش دیگری بر چالش‌های کتابخانه‌های ملی افزوده شده است. با توجه به این شرایط بحث‌هایی پیرامون تغییر وظايف كتابخانه‌ها به عنوان نهادهاي اطلاعاتی به وجود آمده است. تغييرات در وظايف كتابخانه‌هاي ملي در عصر جديد قابل بحث است؛ اما آنچه واضح است اين است كه روش عمل به آن‌ها، نظير واسپاري، كنترل كتابشناختي انتشارات ملي، حفاظت، تأمين مدرك باید در هماهنگي با شرايط موجود تغيير یابد. این گونه تغییرات نیازمند بازنگری در تخصیص بودجه است.‌ در بعضی کشورهای در حال توسعه، به سبب مشکلات فراوان اقتصادی، جوّی، کشاورزی، سیاسی و … بالطبع دولت‌ها ارزش كمي براي اطلاعات قائلند و اولویت را به رفع نيازهاي ضروري مردم می دهند. در کشورهای توسعه یافته نیز روز به روز بودجه کتابخانه‌های ملی کاهش می‌یابد. هرچند در این کشورها، با تغییر تفکر دولتمردان، اهمیت اطلاعات پذیرفته شده است اما انتظار آنها این است که اطلاعات نیز مانند صنعت فلز یا نساجی، بودجه مورد نیاز خود را تأمین کنند. بنابراین کتابخانه‌های ملی که عمدتاً اهداف خود را بر مبنای حفظ منابع و نه خدمات پایه‌گذاری کرده‌اند در وضعیت آسیب‌پذیری قرار دارند (لاین، 1995، ص. 18).
4) چالش‌های برخاسته از شرایط اجتماعی و اقتصادی: شرایط مساعد یا نامساعد اقتصادی، اجتماعی و سیاسی هر کشور، تأثیر مستقیم بر فعالیت‌های کتابخانه‌های ملی دارد. به عنوان مثال شرایط ویژه در کشورهای در حال توسعه، موقعيت كتابخانه‌هاي ملي ر ا در این کشورها پيچيده‌تر از کشورهای توسعه یافته می‌کند. فرگوسن معتقد است در كشورهاي در حال توسعه تناقضي آشكار در فلسفه وجودي كتابخانه ملي از لحاظ اقتصادي و اجتماعي وجود دارد. کمبودهای اقتصادی، ضعف زیرساخت ارتباطات، بودجه ناکافی و شرایط نامناسب سایر کتابخانه‌ها در این کشورها، گاه باری بر دوش کتابخانه‌های ملی تحمیل می‌کند و مانع اجرای وظایف و کارکردهای اصلی آن‌ها می‌شود. به طور مثال ممکن است کتابخانه‌های ملی، نقش کتابخانه‌های عمومی یا دانشگاهی را نیز برعهده بگیرند که این مانع اجرای وظایف آن‌ها است (فرگوسن، 1995، ص. 52).
مشكل ديگر مربوط به مديريت در كشورهاي در حال توسعه است؛ در اين كشورها معمولا به دليل نبود نيروهاي مختصص يا عدم هماهنگي با كاركنان، برنامه‌ريزي از بالا به پايين صورت مي‌گيرد، بنابراين در بيشتر موارد به دليل عدم استفاده از تجربيات عملي كاركنان، برنامه‌ريزي‌ها كارآمد نيستند. علاوه بر اين معمولاً جوامع در حال توسعه، به دلیل شرایط ناپایدار اقتصادی و تغییرات سیاسی، دائماً دستخوش تغيير هستند، گاه يك برنامه‌ريزي استراتژيك بعد از مدتی كاملاً غيرقابل اجرا مي‌شود.
همانطور که فرگوسن اشاره می‌کند می‌توان گفت کتابخانه‌های ملی باید تحت فشارهای زیاد از دولت و با بودجه ناکافی، در هماهنگی با سایر کتابخانه‌های کشور، برای طیف نامشخصی از کاربران و دامنه وسیعی از فعالیت‌های ممکن برنامه‌ریزی کنند (فرگوسن، 1995، ص. 52). این ابهامات در تعاریف، دامنه وظایف، و چالش‌ها شرایط بی‌ثباتی ایجاد می‌کند و سنجش عملکرد، برنامه‌ریزی برای آینده و مدیریت فعالیت‌ها را دشوار می‌سازد.
2-2-4. ارزيابي كتابخانه‌هاي ملي
در حالی که در ضرورت تأسیس کتابخانه ملی کمتر کسی تردید ابراز کرده است، اما گاه این

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد با موضوع کتابخانه ملی، کتابخانه ملی ایران، آرشیو ملی، مبانی معرفت شناختی Next Entries منبع پایان نامه ارشد با موضوع علوم اجتماعی، علوم تجربی، کشورهای توسعه یافته، روش تطبیقی