منبع پایان نامه ارشد با موضوع هنر ایران، هنر اسلامی، باستان شناسی

دانلود پایان نامه ارشد

از جمله نقاشان چین- در تبریز فعالیت داشتند. در این جو فرهنگی، اثر پذیریهای مختلف غیر عادی نیست. نکته با اهمیت، کوشش هنرمندان ایرانی برای تلفیق عناصر غیر متجانس است. لذا ملاجظه میکنیم که سنتهای ایرانی و بینالنهرینی پیش از مغول با سنتهای خاور دورآمیخته شدهاند، و گاه یکی بر دیگری برتری یافته است. تاثیرات خاور دور از همه در چهرهها، جنگ افزارها و جامگان مغولی و چینی میتوان دید. نحوهی ترسیم درختان، صخره ها و ابرها، و کاربرد نقش مایههایی چون اژدها و ققنوس منشا چینی دارد (همان، 62).
در توضیح این اقتباسات باید یادآور شد که ایرانیان، موضوعات خیالی و افسانهای یا ترکیبی را فراوان در آثار خود به کار گرفته اند. طبعاً جا داشت که حیوانات افسانهای بیگانه را که در ترکیب و دور بودن از حقیقت، با ذوق و قریحهی اسلامی آنان سازگاری داشت نیز در آغوش باز بپذیرند. بنابراین تعدادی از این اشکال و حیوانات خرافی از سرزمینهای دیگر بخصوص کشور چین وارد ایران شد. ایرانیان بدون آنکه اصل و منشا این اشکال و موارد استعمال آنها را بدانند، اخذ و استعمال کردند. خوشبختانه هنرمند ایرانی به خوبی موفق شده است که به این اشکال لباس ایرانی بپوشاند و با عقاید خود درآمیزد. مانند نقش ابوالهول، اژدها، ققنوس و… (زکی، 1366، 290).
بنابراین، برخی نقشمایهها، برگرفته از فرهنگهای دیگر میباشد. به عبارتی، سرچشمهی شکل گیری آنها در سرزمینی بیگانه بوده که توسط هنرمندان ایرانی اخذ شده و با گذشت زمان، با عقاید بومی ایرانی در آمیخته و پوشش و چهره ای ایرانی به خود گرفته است.
امروزه میراث اسلام، خود حلقهای است بس ارزنده در زنجیر پیشرفتهای آدمیان که با آن، میراث تمدنهای بینالنهرینی و مصری باستان و فرهنگ آسیایی و یونانی نیز در آمیخته و در آن جذب شده است (عصام و پارمان، 1377، 12).
«وارث حقیقی ایران ساسانی، اسلام است و هرکجا که اسلام توسعه یافت، اشکال هنر کهن ساسانی را با خود انتقال داد» (گیرشمن، 1349، 405).
گاهی هنرمندان مسلمان، بدون هیچ تغییر و تبدیلی، تزیینات هنر ساسانی را مورد استفاده قرار دادهاند. به عنوان مثال، از شکل بال که در هنر اوایل دوره ی اسلامی به کار برده میشد می توان نام برد که در زمان ساسانیان به عنوان نمادی از سلطنت محسوب میگردید. اما در هنر اسلامی فاقد آن معنی بوده و تنها جنبه ی تزیینی داشته است. در بعضی از موارد نیز از نقشمایههای آن دوران، اشکال تجریدی جدیدی به وجود آوردهاند که به تدریج در سبک ویژه ی هنر اسلامی جای میگیرد. استفاده از اشکال گیاهی برگ نخلی و اسلیمی و همچنان استفاده از نقوش با فضاهای مثبت و منفی، از جمله اقتباسات هنرمندان اسلامی از هنر ایران میباشد (رضا زاده شفق، 1325، 170).
از این رو گاه نقشمایهای که ما امروز آن را ایرانی مینامیم، حاصل ابتکار چندین حکومت و یا ملت و هنرمندان آن نواحی و ایران در گذر زمان-خصوصاً در دوران اسلامی- بوده است.

3-2-1 مروری بر هنر ایران قبل از اسلام
از دوره پارینه سنگی نجد ایران، در کاوش غاری در تنگ پبده (کوههای بختیاری، شمال شرقی شوشتر) ابزارها و سلاحهایی از سنگ ناصاف و نواحی همیان، میرملاس و دوشه از توابع لرستان، تصاویر جانوران و آدمیان منقوش به صخره های قائم به رنگ های سیاه و زرد و سرخ یافته شده است که قدمتشان به حدود 15 هزار سال قبل از میلاد میرسد (مرزبان، 1385، 26).
هزاره پنجم تا سوم قبل از میلاد در سرزمین ایران دوره مس و سنگ شناخته شده است. مس در ساختن پاره ای از ابزار و اشیاء به کار رفت، گرچه ابزارهای سنگی نیز هنوز کاربرد داشت. سفالگری منقوش و مهرههای کندهکاری شده با علامات و اشکال هندسی و تصاویر رواج یافت (همانجا).
حدود سده 12 قبل از میلاد آهن به کار کشیده شد و عصر آهن در ایران پدید آمد. در لرستان که نزدیک به مرکز شوش و متأثر از فرهنگ و هنر عیلام بود تمدنی پا گرفت که در مفرغگری و آهنکاری پیشرفت بیسابقه یافت. مصنوعات فلزی فراوان که بیشتر از درون مقابر آن سامان بدست آمده مشتمل است بر ابزارهای مفرغی کندهکاری شده و انواع سلاحها و اشیای آیینی رختهگری، حاوی مفاهیم رمزی در اشکال جانوران مهیب و جنیان و موجودات اساطیری و صورتها و پیکرههای کوچک اندام آدمی (همان، 28).
در دوران هخامنشان نه ساختن تندیسهای بتان متداول ماند و نه برافراشتن پرستش گاههای بیشمار در هر شهر و دیار، بلکه هخامنشیان از جهت ساختمانهای دینی تنها آتشکدههایی از خود برجای گذاردند. نقوش به جا ماده از آنها شامل تصاویر فروهر، فرشتگان دین زرتشت، صحنههای شکار، پیکرههای سنگی جانوران چون شیر و گاو و اسب و نیز موجودات افسانهای چون نره گاو بال دار با سر آدمی، شیر بالدار با سر عنقا (همان، 31).
شاخصترین عنصر هنر ساسانی نگارههای قرینهسازی شده و نقوش تزئینی است که میبایست بعداً اثری ژرف بر هنر اسلامی بگذارد. نقشهای سامان یافته جانوران و پرندگان و گیاهان به صورت جفتهای رو در رو یا پشت به پشت، چون نقوش روی پرچمهای ملی و خانوادگی، نقش درخت زندگی که در هنر و فرهنگ خاورنزدیک سابقه دیرینه داشت، هیاکل جانوران طبیعی و تخیلی چون طاووس و اژدها و اسب بالدار، تزئینات گل و بوتهای در هم تابیده و به ترکیب و تقارن هندسی درآمده، همه از اجزای عمده هنرهای تزئینی آن دوران به شمار میآیند (همان، 39).

3-2-1-1 طبقهبندی نقوش از لحاظ تصویری
انواع نقشمایههای ایرانی بیشمار است، زیرا هر جستجوی باستان شناسی، منجر به کشف مجموعهای جدید از نقوش میگردد. از این رو مطالعه و بررسی نقوش ایران مستلزم دستهبندی آنها است. در طول تحقیقات باستان شناسی محققان بزرگ از جمله آرتور پوپ در کتاب سیری در هنر ایران و شاهکارهای هنر ایرانی، ر.د بلیو فریه در کتاب هنرهای ایرانی، زکی محمد حسن در کتاب هنر ایران در روزگار اسلامی، درک هیل و دولگ گرابر در کتاب معماری و تزیینات اسلامی، جهت دستهبندی نقوش، اغلب چهار گروه اصلی که با موضوع این تحقیق نیز مرتبط میباشد، مشاهده میشود، که تحقیق حاضر با استناد به همین قضیه انواع نقشمایههای به کار رفته در نشانهها را از لحاظ تصویری در چهار دسته طبقهبندی و هر یک را بصورت جداگانه شرح خواهیم داد.
1) نقشمایههای هندسی
2) نقشمایههای گیاهی
3) نقشمایههای حیوانی
4) نقشمایههای انسانی

3-2-1-1-1 نقشمایههای هندسی
در تعریف هندسه، میتوان گفت که هندسه علمی است که از شکلها، زوایا و اندازهی آنها، خواص هر یک و روابط آنها با یکدیگر گفتگو میکند (کوه نور، 1383، 22).
جای تردیدی نیست که نبوغ و روح خاص ایران، کاملترین تجسم خود را در هنرهای به اصطلاح تزیینی به دست آورده است؛ یعنی هنرهایی که راز تاثیر آنها در زیبایی نقش و طرح نهفته است. دراین رشتهها، ایران به تسلطی رسید که در طول بیمانند تاریخ و فرهنگ این سرزمین، کمتر تزلزلی بدان راه یافته است. این قریحه و استعداد آراستن و تزیین، در همه آفرینشهای هنری ایران تابان است. مردم ایران، گویی بر حسب مفاهیم تزیینی میاندیشد، زیرا که همین روشنی، دقت طرح و وزن در شعر و موسیقی آنان نیز دیده میشود (شکل3-4، 3-5).

3-2-1-1-2 نقشمایههای گیاهی
گیاه در باورداشتهای ایرانیان نقش به سزایی داشته است (شکل3-6 ، 3-7). از نقشمایههای گیاهی مشهور دورههای قبل از اسلام، گل نیلوفر یا لوتوس است. این گیاه، گلی بسیار زیبا دارد که سحرگاهان باز شده و با غروب خورشید بسته میشود. علاوه بر تختجمشید که در حجاریهای آن فراوان از این گل به حالت باز یا بسته استفاده شده است، در تاج پادشاهان هخامنشی، در پوشاک آن دوران و در لوازم متعدد دیگری نیز گل لوتوس به چشم میخورد (افروغ، 1389، 32) و همچنین به عنوان مثال، بسیاری از مردم، زندگی را حاصل جوانه زدن درختان میدانستند و گروههایی نیز بر این باورند که درخت نشانهای از زندگی جاویدان است. این طرز تفکر، ریشه در هنر ایران باستان دارد، اما با ظهور اسلام، نقوش گیاهی در فرهنگ ایران یا تغییراتی که اغلب بر پایه همان نقوش سنتی ایرانی بود، پدیدار گشت (شکل 3-8). همانطور پوپ می نویسد:
«در طی سدههای بسیار هنر ایران، با طرحهای بدیع و خیالانگیز رواج داشته است و پیچیدهترین ترکیبات هنری دوره اسلامی، براساس موضوعات مانوس سنتی از قبیل گیاه نمادین و اشکال طبیعی چون درخت مقدس که از روزگار پیش از تاریخ بیانگر باروری و فراوانی بود، در انواع و اشکال گوناگون، با طرح های هندسی درهم بافته که از شش تا هشتاد ستاره تشکیل مییافت» (پوپ و آکرمن، 1366، 161).

از درخت طوبی نیز میتوان نام برد که در راستای حفظ ارزشهای گیاهی در ایران نضج گرفت.
طرحهای اسلیمی یا طوماری، سابقهای طولانی در ایران دارد که در هنر بینالنهرین باستان، هنر پارتی و ساسانی نیز دیده شده و به مرور ایام تحول یافته است. در طی دوران سلجوقی، این نقوش موزونتر و منسجمتر از قبل میگردد. اگر چه از تاثیر شرق (چین) و غرب (مدیترانه) نیز بیبهره نبوده است.
بنابراین، مهمترین نقشمایههای گیاهی که ایرانیان در صنایع خود به کار بردهاند عبارتند از: اشکال برگ نخلی و پیچکها، گلهای ریز و بادزنهای نخلی، گل لوتوس، بتهها، درختهای انار و نقوش پیچکی تاک که در میان نقشمایههای گیاهی از عناصر عمده به شمار میآمد. در مجموع باید گفت ایرانیان موفقیت بزرگی در به کار بردن اشکال نباتی و گلها و جمع میان آنها و سایر موضوعات تزیینی داشتهاند (زکی، 1366، 486) (شکل 3-9، 3-10).

3-2-1-1-3 نقشمایه های حیوانی
از نخستین روزهایی که فرهنگ در فلات ایران جوانه زده، در میان هنروران ایرانی، بهترین استعدادها، صرف تصویر کردن زندگی جانوران شده است. در ایران باستان و دورههای مختلف، حیوانات در اعتقادات مردم نقش به سزایی داشته و به علت عقاید جادویی و مذهبی، تصویر جانوران را گاه به صورت خیالی و زمانی به شکل تمثیلی نمایش میدادند.
در هنر هخامنشیان نیز نقش حیواناتی مانند شیر، گاو، اسب، بز و عقاب فراوان دیده میشود که البته کم و بیش، نقش این حیوانات را در هنر اشکانیان و ساسانیان نیز میبینیم (افروغ، 1389، 34). به عقیده ویلسون عشق و علاقه به ترسیم حیوانات یکی از ویژگیهای هنر ایران است (ویلسون، 1366، 9).
نحوه کار بدین صورت بوده است که شکلی جانورسان را اختیار کرده، سپس تصرف کردن و تنوع بخشیدن به آن را تا جایی ادامه میدادند که شکل آغازین به سادهترین حالت خود تبدل یابد (فریه، 1374، 25). یا عبارتی تصویرگر برای رسانیدن مفهومی خاص به نمایش چند ویژگی اساسی و بازشناختی از چیزها بسنده میکرد. مثلاً، قدرت جسمانی (یا معنوی) شیر را صرفاً با تاکید بر ویژگیهایی چون بدن کشیده، پنجههای نیرومند و دهان گشوده نمایش میداد. این روش را چکیدهنگاری مینامند که ساده سازی شکلها و اغراق و تحریف صوری از ملزومات آن است (پاکباز، 1388، 17). با استفاه از همین روش بود که مجموعهای از آنها برای بیان مضمونهای معین شکل گرفت و از دورهای به دورهی دیگر رسید (شکل 3-11-3-14).

نقشمایههای شیر، پلنگ، آهو، خرگوش، طاووس، مرغابی، اسب و پرندگان که از منقارشان شاخه ای آویزان میشود را به کرات مشاهده میکنیم (زکی، 1366، 290)، اما از تصویر جانواران خوشیمن مثل شیر، اسب، مرغ و ماهی بیش از دیگر جانوران در آرایش اشیاء استفاده میشده و برخی از جانوران به دنبال سنتها و مذاهب قبل از اسلام، همچنان اهمیت خود را حفظ کرده بودند ولی با تغییراتی که در مفاهیم و کاربردهای آنها به وجود آمده بود، در فرهنگ جدید ادغام شدند (افروغ، 1389، 42).
3-2-1-1-4 نقشمایههای انسانی
انسان، همانند دیگر پدیدههای طبیعی از دورهی پارینه سنگی مورد توجه بشر بوده است. در آن دوران نقش انسان به صورت ساده بر دیوار غارها ترسیم شده است (شکل 3-15-3-18).

3-2-2 مروری بر هنر ایران در دوره اسلامی
با بررسی تحقیقات و پژوهشهای انجام

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد با موضوع هنر ایران، فرهنگ ایرانی، هویت ایرانی Next Entries منبع پایان نامه ارشد با موضوع هنر اسلامی، هنر ایران، اماکن مذهبی