منبع پایان نامه ارشد با موضوع میرزا آقا، روشنفکران، انقلاب مشروطیت، کشورهای اسلامی

دانلود پایان نامه ارشد

خان در سفارت ایران در لندن در مقام خود باقی می ماند و صحبت از چهل هزار لیره فروش امتیاز لاتاری نبود و می گذاشتند ملکم این پول را تصاحب می کرد، روزنامه« قانون» بوجود نمی آمد و مانند زمان سابق به مداحی شاه و اتابک مشغول بود تا درگذرد . »414
خانم کدی، درباره ی روزنامه « قانون » پس از شروع همکاری سیّد جمال با ملکم خان چنین می نویسد: « قانون مثل نوشته های سیّد جمال، این معنا را حجّت گرفته بود که اصلاحات قانونی و دیگر اصلاحات مورد دفاع او، در حقیقت بازگشتن است به اصول اساسی اسلام . ملکم خان در خطابه ای به جمعی از انگلیسیان در سال 1891، هنگامی که روزنامهی قانون را انتشار می داد و در سالی که سیّد جمال در لندن به او پیوست، صادقانه اظهار داشت که اصلاح خواهان ایرانی متّفق الرّأی شده اند که یگانه وسیله ی متقاعد کردن ایرانیان به پذیرش اصلاحات اروپایی این است که این اصلاحات در قالبی اسلامی به آنان عرضه شود ».415
باز در ادامه کدی می نویسد: «با خواندن روزنامه ی قانون میرزاملکم خان…آشکار می شودکه وی تا چه حد در پیروی از سیاست انتساب افکار قانونی و سیاسی جدید به اسلام جازم بوده است. این حجّت که مفاهیم جدید، نخست توسط اروپاییان از اسلام اخذ گردیده و میرزا ملکم خان … آن را مقتضای شرایط شمرده، از حجّت های محبوب سیّد جمال بود . ».416
امّا اینکه چه قدر سیّد جمال روی ملکم خان تأثیر گذاشت و او را در جهت افکار و مقاصد خود به کار گرفت، خانم کدی معتقد است که سیّد جمال با هر دسته ای از غربی ها و شرقی ها مطابق فرهنگ و افکار آن ها حرف می زد، و همانطور که قبلاً از کدی نقل کردیم، سیّد نه تنها بر روشنفکران شرقی چون ملکم خان و حتّی بر روشنفکران غربی مانند ارنست رنان نیز تأثیر گذاشته است . کدی در همین زمینه ادامه می دهد که سیّد جمال در این جهت با تمام کسانی که تصوّر می رفت بتوانند در مبارزه اش مفید واقع شوند تماس برقرار می کرد و آنها را تشویق و تحریک به تلاش و فعالیت و پیکار می نمود . 417
ملک المتکلّمین:
میرزا نصرالله اصفهانی، معروف به ملک المتکلّمین، از شخصیت های معروف انقلاب مشروطیت که تحت تاثیر سیّد جمال قرار گرفته بود در مورد دیدارش با سیّد می گوید:« با اینکه عجله داشتم بوشهر را زودتر ترک کنم چنان مجذوب افکار عالیه و سجایای پسندیده ی آن مردم بزرگ شدم که عزیمتم به اقامت مبدّل شد و مدّت سه ماه از آن خرمن علم و دانش خوشه چین و بهره مند بودم و روز و شب از مجالسش استفاده می کردم ».418
محمّد محیط طباطبایی در مورد تأثیر سیّد جمال بر ملک المتکلّمین می نویسد : « در بوشهر ملک المتکلّمین را برای فداکاری در راه تحصیل آزادی تربیت کرد ».419
سه شخصیت روشنفکر مهمی که با سیّد جمال همکاری نزدیک و فعّالی داشتند همان سه یار یعنی میرزا آقا خان کرمانی، شیخ احمد روحی و میرزا حسن خبیر الملک بودند که شیفته ی افکار و مقاصد و اتّحاد اسلامی سیّد شده بودند .420
میرزا آقا خان کرمانی:
نام اصلیش،میرزاعبدالحسین خان مشیزی سیرجانی ازمردم کرمان است. وقتی در کرمان مورد ظلم و ستم ناصرالدّوله، والی کرمان قرار گرفت وطن خود را ترک کرد و پس از مدّتی سرگردانی و جهانگردی، در اسلامبول ساکن شد . وقتی سیّد جمال به دعوت عبدالحمید عثمانی به اسلامبول رفت، میرزا آقاخان نیز یکی از شیفتگان او شده و در پیشرفت افکار سیاسی و اجتماعی سیّد تا پای جان تلاش کرد.
نیکی کدی که میرزا آقا خان را بابی می داند، می نویسد : « بابی ازلی اندیشی چون میرزا آقاخان کرمانی که غالباً در نوشته هایش به شدّت به علما تاخته بود، … اندک زمانی پس از این بدان پرداخته بود که با سیّد جمال الدّین در استانبول همکاری کند و به علمای شیعه نامه هایی بنویسد و آنان را مجذوب برنامه ی اتّحاد اسلامی سازد».421
اما به نظر می رسد که هر چند وی در دوره ای از زندگی اش با ازلیان ارتباط داشته ولی هنگامی که به اندیشه اتّحاد اسلامی سیّد جمال می پیوندد ازلی نبوده است.آقای محیط طباطبایی که نخستین تحقیق را درباره ی میرزا آقا خان و شخصیت و افکار او کرده،می نویسد: « میرزاآقا خان کرمانی در ایّام اقامت در اسلامبول به واسطه تأثیر عوامل مختلفی دستخوش تحوّل فکری عجیبی شد و از بدو ورود که با میرزا یحیی صبح ازل و پیروان او ارتباط داشت متمایل به حضرات ازلی و مخالف بهائیان بود و سپس به واسطه پیدایش انس با اطلاعات و معلومات طبیعی جدید و دست یافتن به متن ترکی « سه مکتوب » میرزا فتحعلی آخوند زاده درافتاد که گویی از بنیاد به راه زندقه و الحاد می رفت و با اسلام و عرب به همان شیوه ی مخصوص روسی پسند آخوند زاده عناد و خصومت می ورزید… با ورود سیّد جمال الدّین اسد آبادی به اسلامبول و نفوذ معنوی که سیّد در میرزا آقا خان و شیخ احمد و دوستان دیگر او پیدا کرد اسلوب تفکر او تطوّر کامل یافت و کم کم از جنبه ی الحاد حاد و تعصّب شدید ملّی و وطنی به طرفداری از دیانت و اتّحاد اسلام متوجه شده. از سال 1310 ق .( 1892 م)به بعد در این وادی پیوسته قدم می زد و به وسیله ی نوشته ها و گفته های خود که غالباً درپیرامون فواید وحدت اسلامی ومضرّات نفاق مذهبی ومعایب حکومت استبدادی بود سیّد را تأیید می کرد».422
شیخ احمد روحی:
پسر شیخ جعفر که درسال 1303 ازکرمان به سوی اصفهان و تهران به اتفاق میرزا آقا خان رهسپار گشته،پس از مدّتی سیاحت در ایران و عراق و شام و قبرس؛عاقبت در اسلامبول ساکن شد وچون به زبان های خارجی آشنایی یافت،از راه تدریس وترجمه معاش می گذراند…وقتی سیّدجمال الدّین به اسلامبول آمد،طوق ارادت او برگردن نهاد و در راه پیشرفت افکار او می کوشید.423

میرزا حسن خبیر الملک:
درحوزه سفارت عثمانی چند ماهی متصدّی کنسولگری ونمایندگی دولت بود و درنهایت با محسن خان مشیرالدّوله راجع به عوایدی که از کنسولگری می خواست، درافتاد و پس از اخراج با سیّد جمال آشنا شد و مانند دوستان خودشیفته و مجذوب سیّد شد.424
سیّد جلال الدین کاشانی:
(صاحب روزنامه حبل المتین) ایشان خود را از شاگردان سیّد جمال می دانست و می گفت: « سبب انتقال من از ایران به هند و کلکته توصیه های آن مرحوم شد که بنده در سایه آزادی هندوستان بتوانم در راه اصلاح ایران و مشروطیت آن ، خدماتی بنمایم و همیشه در نامه هایی که به سیّد می نوشتم این شعر را سرلوحه نامه خود قرار می دادم :
یارم همدانی و خودم هیچ مدانی یارب چه کند هیچ ندان با همدانی425
به غیر از افراد روشنفکری که نام بردیم و چگونگی تأثیر سیّد جمال الدّین بر آنها را بررسی کردیم، اندیشمندان و متفکران زیادی در تاریخ معاصر ایران و دیگر نقاط جهان به ویژه کشورهای اسلامی هستند که به طرق مختلف از سیّد جمال کسب فیض کرده و متأثّر از اندیشه های وی در تغییر سرنوشت سیاسی و اجتماعی مردم وطنشان تأثیر گذار بوده اند. در این جا فقط به بردن نام آنها بسنده می کنیم : از رجال دولتی : امین الدّوله و مشیر الدّوله،از خاندان سلطنتی : میرزا نصر الله خان و برادرش آقا میرزا فرج الله خان و عباس میرزا ملک آرا، برادر ناصر الدّین شاه و …، از شعرا مرحوم ذکاء الملک و …، از روزنامه نگاران اعتماد السّلطنه و میرزا محمد حسن ادیب فروغی و …ازپزشکان دکتر مهدی خان، میرزا داود خان و میرزا عبدالله خراسانی،از تجّار حاج محمّد حسن امین الضّرب.426وقتی سیّد جمال در سال1303 هجری وارد بوشهر شدند،روشنفکران آن شهر از قبیل:موقّر الدّوله ی شیرازی سیّد عبدالرّضا حافظ الصحّه، سیّد عبدالله بلادی و شیخ محمّد حسین،مدیر مدرسه سعادت شیفته ومجذوب او می شوند.427
از روشنفکران دیگر کشورهای اسلامی می توان به شیخ محمّد عبده مصری، ادیب اسحاق لبنانی، شیخ عبدالقادر مغربی، نواب طالب خان و حکیم اجمل خان هندی، سعد زغلول، ابراهیم مویلحی مصری و سلیم عنجوری مصری و … اشاره کرد.
متّحد کردن روشنفکران و اصلاح طلبان با علما، یکی از روش ها و تاکتیک های سیّد جمال الدّین در مبارزه با استعمار بوده است . با متنی از خانم کدی در کتاب«تحریم تنباکو در ایران » این بخش را خاتمه داده و در قسمت بعد به تأثیر سیّد جمال بر علما و روحانیون می پردازیم.کدی می نویسد:« متّحد ساختن پیشوایان علما و اصلاح طلبان که نخستین بار در نهضت تنباکو به موفقیت انجامید، تاکتیکی بود که با سیّد جمال الدّین افغانی آغاز شد و در سراسر انقلاب مشروطیت ایران ادامه یافت. اصلاح طلبان پیشرو برای دست یابی به اتِّحادی موثر با علما به ضد دولت، مایل بودند که نظرهای آزاد اندیشانه و بدعت آمیز خود را مکتوم دارند. سیّد جمال و دیگران تشخیص داده بودند که با محدودیّت دامنه ی تجدد طلبی، تنها علما برای رهبری یک جنبش کامیاب توده ای ، قدرت و نفوذ کافی دارند و استفاده از زبان و جاذبه های مذهبی برای به حرکت درآوردن توده ها ضروری است . همچنین بسیاری از این اصلاح طلبان،مسلمان واقعی بودند و احساسات مذهبی شان از جانب اصلاح طلبانی دو آتشه تر رعایت می شد».428
5-6-3. سیّد جمال الدّین و علما ( روحانیون )
سیّد جمال برای علم و عالم به طورکلی ارزش بسیاری قائل بود و با درک عمیقی که از مقام علم و نقش علما در رشد و تکامل مادی و معنوی جوامع و سیادت و عزّت ملل مسلمان داشت، همواره از یک سوء مردم را به نزدیکی با آن ها تشویق می کرد و از سویی دیگر علما را تحریک و تشویق می کرد به دخالت هر چه بیشتر در امور سیاسی و اجتماعی و نجات ملل مسلمانی که تحت سلطه ی اجانب قرار می گرفتند. همچنین سیّد به نقش علما در در رشد فضایل اخلاقی و کسب معارف الهی امّت ها واقف بود. با این حال، در برخورد با علمایی که در وظایف خطیرشان کوتاهی می کردند و یا مشغول مسائل فرعی و جزئی بودند،آنها را نصیحت می کرد :« مگر علما که نگهبان شرع و متبحّر در علوم شرعی هستند چه عذری دارند ؟ چرا در راه توجیه بخشیدن به مسلمانان برای اصلاح فساد ذات البین شان نمی کوشند و چرا آنچه را که در وسع و طاقت خویش دارند برای تقویت آرزوهای مسلمانان به کار نمی بندند».429
همچنین سیّد به علمای بزرگ و مراجع شیعه نهایت احترام را می کرد و سعی در نزدیکی هر چه بیشتر با روحانیت شیعه داشت، زیرا خود برخاسته از این قشر بود و در نجف از محضر دو شخصیت بزرگ شیعه، شیخ مرتضی انصاری و آخوند ملا حسینقلی همدانی بهره مند شده و با دو شخصیت بزرگ دیگر، سیّد احمد تهرانی کربلایی و سیّد سعید حبّوبی دوستی و معاشرت داشته است. استاد شهید مطهری در مورد اهمیّت و تأثیر این علمای بزرگ بر سیّد می نویسد : «کسانی که شرح حال سیّد را نوشته اند به علّت آن که با مکتب اخلاقی و تربیتی و سلوکی و فلسفی مرحوم آخوند همدانی آشنایی نداشته اند و همچنین شخصیت مرحوم آقا سیّد احمد تهرانی کربلایی و مرحوم سیّد سعید حبّوبی را نمی شناخته اند؛ به گزارش ساده ای قناعت کرده، درنگ نکرده و از آن به سرعت گذشته اند، توجه نداشته اند که شاگردی سیّد در محضر مرحوم آخوند همدانی و معاشرتش با آن دو بزرگ دیگر،چه آثار عمیقی در روحیه ی سیّد تا آخر عمر داشته است».430
البته نظر سیّد جمال درباره ی روحانیت شیعه و طرز برخوردش با آنها در مقایسه با روحانیّت اهل سنّت فرق می کند و سیّد با آن همه تجربه، به خوبی این دوگانگی را درک کرده بود . او می دانست که روحانیت سنّی یک نهاد مستقل ملّی نیست و در مقابل قدرت های استبدادی و استعماری قدرتی به شمار نمی رود. روحانیّت سنّی وابسته به حکومت هایی است که خود قرن ها آن را به عنوان « اولوالامر » به جامعه معرفی کرده است؛ به همین دلیل در جامعه ی تسنّن به سراغ علما نمی رفت، بلکه مستقیماً به سراغ مردم می رفت . از نظر او علمای دینی سنّی از جهت این که بشود به عنوان پایگاه ضد استبدادی و ضد استعماری از آنها بهره جست امتیاز خاصی ندارند، بلکه مانند سایر طبقاتند .. ولی روحانیّت شیعه چنین نیست .
روحانیّت شیعه

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد با موضوع روشنفکران، شورهای اسلامی، کشورهای اسلامی، میرزا ملکم خان Next Entries منبع پایان نامه ارشد با موضوع دولت ایران، اروپایی ها، علمای شیعه، عدل و انصاف