منبع پایان نامه ارشد با موضوع شیخ اشراق، عالم ماده، صدرالمتألهین، خیال متصل

دانلود پایان نامه ارشد

عقاید بوعلی سینا همچنان اشکال ارتسام صور خیالیه در نفس با تصورات ایشان باقی و قابل توضیح نیست. با همه این اقوال و تفاصیل بوعلی سینا تجرد برزخی خیال متصل در قوس نزول را انکار می‌کند همچنین تجرد برزخی خیال متصل در قوس صعودرا. همچنین ادله‌ی ایشان مبنی بر مادی بودن قوه‌ی خیال در کتاب شفا آن‌چنان متین و محکم است که اکثریت نتوانسته‌اند خود را از زیر سلطه براهینش برهانند.

3 فصل سوم
دیدگاه اشراقیان
در مورد تجرّد خیال

3ـ1ـ مقدمه
در این فصل دیدگاه اشراقیان را در مورد قوه‌ی خیال بررسی کرده و به تعریف قوه‌ی خیال و تجرد ازنظر آن‌ها پرداخته‌ایم. همچنین مجرد و مادی بودن قوه‌ی خیال را ازنظر آن‌ها بررسی کرده و ازآنجایی‌که سهروردی قائل به تجرد صور مثالی و عالم خیال آن هم در قوس نزول است و تجرد خیال منفصل را قبول دارد اما تجرد خیال متصل را قبول ندارد پس در این فصل لوازم و کارکردهای معرفت‌شناختی و وجود شناختی تجرد خیال را از دیدگاه آن‌ها نیز بررسی کرده‌ایم.
3ـ2ـ تعریف قوه‌ی خیال از دیدگاه اشراقیان
شیخ اشراق در اغلب کتب فارسی خویش همچون (الواح عمادی)116، (هیاکل النور)117، (پرتو نامه)118 و (بستان نامه) تعریف قوه‌ی خیال را در مبحث حواس باطنی مطرح کرده ایشان در این رسالات فارسی حواس باطنی را به سبک مشائین پنج عدد و جایگاهشان را در قوه دماغی و کارکردشان را نیز همان‌گونه معرفی کرده است و قوه خیال و حس مشترک را از حواس باطنی مطرح کرده که جایگاهشان در تجویف اول دماغ است همچنین کار قوه خیال را حفظ و نگهداری صور محسوس می‌داند و قوه متخیله را نیز چهارمین قوه باطنی می‌داند که کار آن را تفصیل و ترکیب این صورت‌ها می‌داند که اگر این کار توسط نفس حیوان بکار گرفته شود قوه متخیله نام دارد و اگر به‌وسیله نفس انسانی استفاده شود مفکره نامیده می‌شود؛ و آن غیر از قوه‌ی خیال است؛ و جایگاهش در تجویف میانی دماغ است اما در حکمةالاشراق لحن کلامش با این کتب مذکور و نظرات مشاییان فرق کرده است ایشان در حکمةالاشراق سه قوه خیال متخیله و وهم را یکی می‌داند و آن‌ها را یا صراحت مادی می‌داند که با فنای بدن از بین می‌روند119.
سهروردی در حکمةالاشراق برای تعریف قوه خیال و ارائه نظریه خیال همان روش سلبی را که در قاعده ابصار بکار برده بود استفاده می‌کند یعنی در ابتدا می‌گوید که خیال چه نیست سپس بابیان مثبت و ایجابی به تعریف و چیستی خیال می‌پردازد درواقع خیال را اشراق نور اسفهبد یا همان نفس ناطقه می‌خواند ایشان درواقع خیال را اشراق نفس می‌داند و در بیان سلبی ایشان خیال را خزانه حس مشترک نمی‌داند و قوه خیال را خزانه صور خیالی به شمار نمی‌آورد120.
تخیل نزد سهروردی به معنای مشاهده بی‌واسطه مثالی توسط نور اسفهبد است و از تعبیر صنم و طلسم برای قوه متخیله استفاده می‌کند121
سهروردی قوه خیال متخیله و وهم را یکی دانسته122 و آن را قوه‌ی می‌داند مرتب کرده در آخر تجویف اول دماغ و او را خزانه‌دار حس مشترک می‌داند123 به‌طوری‌که در آن صورت حواس ظاهر نماید. چون از حواس برود.124 و صورت‌های خیالی را اگرچه از پیش خیال غایب می‌داند اما خیال آن‌ها را درمی‌یابد125. ازنظر سهروردی خیال تصرف نمی‌کند بلکه صور حس مشترک را نگه می‌دارد.126
سهروردی عالم خیال را واسطه‌ای بین عالم عقل و عالم ماده می‌داند.127
سهروردی در عین یکی دانستن آن‌ها قائل به قوه نیست و قوه را که واسطه میان نفس و بدن و برقرارکننده سنخیت میان این دو می‌باشد را ابطال می‌کند.
3ـ3ـ تعریف تجرّد ازنظر اشراقیان
میرداماد در تعریف تجرد می‌گوید: التجرد هو مفارقه الأحیاز و الأبعاد والأزمنه والأزمنه و الأوقات و الحدود والإمتدادات رأساً، لکونها جمیعاً من عوارض المادة128.
پس ازنظر میرداماد استاد شیخ اشراق، مجرّد موجودی است که نه جسم باشد و نه لوازم جسم را داشته باشد. ازنظر میرداماد لوازم جسم عبارت‌اند از: وضع، بودن در مکان، جهت، بعد، زمان وقت و داشتن حد و امتداد.
ملا نظر علی گیلانی تعریف جامع‌تری از تجرد نسبت به سایر حکما که برگرفته از آثار آن‌ها نیز است دارد. ایشان تجرد را مفارقت از ماده و علایق آن می‌داند129.
با این تعریف علاوه بر جسم اموری که در جسم حلول می‌کنند و اوصاف آن را می‌پذیرند (مانند اعراض جسمانی) نیز مادی شمرده می‌شوند؛ و فاقد تجرد خواهند بود. تجرد ازنظر اشراقیون یعنی درک خود، حضور و آگاهی نسبت به خود، وجود لنفسه داشتن و برای خود حاضر بودن است
3ـ4ـ مجرد یا مادی بودن خیال از دیدگاه اشراقیان
بررسی و تفحص در آثار و نوشته‌های سهروردی پژوهشگر را به این نکته هدایت می‌کند که او نیز همچون فلاسفه‌ی مشایی قوه خیال را امری غیر مجرد و مادی قلمداد می‌کند ولی تفاوت شیخ اشراق با مشاییان در این راستا این است که آن‌گونه که ابن‌سینا دلایل و براهین دقیق عقلی در اثبات مادی بودن قوه خیال اقامه می‌کند شیخ اشراق این‌گونه عمل نمی‌کند بلکه این اعتقاد وی به‌طور پراکنده در لابه‌لای متون فارسی و عربی وی به چشم می‌خورد. وقتی به مطالعه آثار شیخ اشراق برخورد می‌نماییم به مواردی برخورد می‌کنیم که مبین این اعتقاد وی می‌باشد.
1-شیخ اشراق در رساله‌ی فارسی (یزدان شناخت) که در جلد سوم مجموعه مصنفات او به چاپ رسیده است درجایی که در مورد اقسام ادراکات انسانی سخن به میان آورده است و ادراکات انسانی را به چهار دسته تقسیم می‌کند. دسته اول ادراک حس بصر است دسته دوم ادراک خیالی و دسته سوم ادراک وهمی و دسته چهارم ادراک عقلی انسان است. در اینجا شیخ اشراق با صراحت تمام به جسمانی بودن قوه خیال اشاره می‌کند و بیان می‌دارد که هر سه قوه بصر خیال و وهم جسمانی و مادی می‌باشند130.
2-شیخ اشراق در چندین مورد از نوشته‌های خود به جرمانی بودن قوه وهم اشاره‌کرده است ازآنجاکه طبق گفته و نظر اکثر فلاسفه درجه‌بندی ادراک انسانی از مادیت به تجرد کامل این است که نخست ادراک حسی می‌باشد که ابزار آن حواس پنج‌گانه ظاهری است که محسوسات مادی را آن‌گونه که هستند ادراک می‌کند. سپس ادراک خیالی است که ابزار آن قوه خیال می‌باشد و پس‌ازآن ادراک وهمی است؛ که ابزار آن قوه وهمی می‌باشد؛ و مرتبه چهارم که آخرین مرحله می‌باشد ادراک عقلی می‌باشد که وسیله و ابزار آن عقل می‌باشد این درجه‌بندی در مورد ادراکات انسانی را خود شیخ اشراق نیز بدان تصریح کرده است.
حال از این مقدمه می‌توان نتیجه گرفت که وقتی ازنظر شیخ اشراق قوه وهم که ازنظر درجه‌بندی نسبت به قوه خیال از درجه‌ی بالاتری از تجرد برخوردار است را ایشان مادی و جرمانی می‌دانند. پس به‌طریق‌اولی ابزار آن‌که قوه خیال است نیز مادی و جرمانی خواهد بود. جهت تأیید این مطلب در دو جا از نوشته‌های سهروردی عین عبارت او را نقل می‌کنیم.
((سوم وهم است و آن قوه‌ای است که حکم می‌کند در محسوسات به چیزهای نامحسوس و بدو حکم کند گوسفند که گرگ دشمن اوست و از او نباید گریخت و این وهم جز حواس را متابعت نکند و باعقل و معقولات منازعت نماید و برهان را مسلم دارد؛ و نتیجه را انکار کند زیرا که قوتی است جرمانی …))131
((و وهم در مردم منازع عقل است زیرا که وهم قوت جرمانیست و معترف نشود به چیزهایی که عقل بدان معترف شود …))132
3-مورد سوم مطلبی است که صدرالمتألهین شیرازی در سفر رابع از اسفار اربعه از کتاب مطارحات شیخ اشراق نقل کرده است. مبنی بر این‌که شیخ در این مطلب اذعان دارد به اینکه قوه‌ی خیال امری جسمانی و غیر مجرد است. عبارت صدرا این است که: ((اعلم ان بعض المکثرین لمبادی الافعال الصادره عن الانسان بعضها روحانیة قال بما حاصله … فأجاب عنه فی المطارحات أمّا ان الخیال جسمانی فالقدماء یعترفون به و ان کان فیه ضروب من التحقیق لا یلائم هذا الموضع … انتهی قوله بالفاظه))133
البته این را نیز بیان می‌دارم که در بخش الهیات کتاب مطارحات که در مجموعه مصنفات شیخ اشراق در مجلد اول به تصحیح و مقدمه هانری کربن به چاپ رسیده است جستجویی که به عمل آوردم این عبارت را که صدرالمتألهین به نقل از مطارحات به شیخ اشراق نسبت داده است نیافتم؛ اما این احتمال وجود دارد که سهروردی این عبارات را که ما آن را خیال جسمانی در طبیعیات کتاب (مطارحات) آورده باشد و طبیعیات این کتاب نیز در مجموعه مصنفات شیخ اشراق به چاپ نرسیده است؛ و بنده علی‌رغم کوششی که انجام داده‌ام نتوانستم به آن بخش از کتاب مطارحات دسترسی پیدا کنم؛ بنابراین در این مورد سوم به کلام صدرالمتألهین شیرازی در بیان این عقیده شیخ اشراق که قوه‌ی خیال امری جسمانی است اکتفا می‌نمایم؛ و باز در تأکید این مطلب که ازنظر شیخ اشراق قوه‌ی خیال امری مادی و غیر مجرد است مطلبی را از آقای جوادی آملی دریکی از نوشته‌های او نقل می‌کنیم.
اشراقین قوه‌ی خیال و وهم و امثال این‌ها را مادی می‌دانند نه مجرد و ازآنجاکه آن‌ها را مادی می‌دانند. معتقدند به اینکه این قوا به خود علم ندارند. چراکه برای خودشان حضور ندارند. همان‌گونه که هیچ موجود مادی خودش را درک نمی‌کند اگر امر مادی و منطبع در ماده نبود وجود فی‌نفسه او غیر خودش للمحل می‌شود. پس وجود لنفسه ندارد؛ و برای خودش حاضر نیست. لذا خودش را ادراک نمی‌کند. مثلاً صورت که در ذهن ماده است وجودش لنفسه نیست. تا خودش را ادراک کند. قوای ماده نیز همین‌طورند ولی نفس می‌تواند قوای ماده را مشاهده کند.
شیخ اشراق در تأکید این مطلب که قوای جزئی همانند خیال و وهم به خود علم ندارند. چنین می‌فرماید که اگر این قوا به خود علم داشتند خود را انکار نمی‌کردند. حال‌آنکه در مورد قوه‌ی وهم ملاحظه می‌کنیم؛ که خود را انکار می‌کند در خیلی از موارد انسان بسیاری از اموری را که یافته قوه وهم خودش می‌باشند وهمی نمی‌داند؛ و آن‌ها را باعقل می‌شمارد. مثلاً کمتر انسانی حاضر می‌شود که در اطاقی که میّت یا اسلحه یا مواد منفجره است تنها بخوابد حال‌آنکه اگر به انسان عاقل گفته می‌شود که میت، اسلحه یا مواد منفجره جامد هستند و هیچ حرکت و کاری از آن‌ها صادر نمی‌شوند بر اساس استدلال آن مطالب را می‌پذیرد ولی اینکه حاضر نیست در کنار آن‌ها بخوابد حکم وهم است و انسان عادی می‌گوید ((وهم)) چیست؟ درواقع وهم خود را انکار می‌کند ازاینجا معلوم می‌شود که وهم خود را انکار نمی‌کند. البته انسان آثار وهم را منکر نیست. لکن آن را به عقل نسبت می‌دهد. تنها خود وهم را منکر است.134
آقای سید جلال آشتیانی نیز دریکی از نوشته‌های خود مطلبی نقل کرده است مبنی بر اینکه ازنظر شیخ اشراق قوه‌ی خیال امری مادی و غیر مجرد است عین عبارت او چنین است: … برخی از حکمای دوره‌ی اسلامی بر تجرد برزخی نزولی معتقدند و اثبات نموده‌اند که فیض وجود قبل از رسیدن به عالم ماده و اجسام باید جمیع مراتب برزخی و مثالی را طی نموده تا به عالم ماده برسد و وجود بعد از سریان در عوالم عقول طولی و عرضی و ماء نازل از سماء اطلاق به اراضی تقیید بعد از سیراب نمودن او دیه عقول مجرده به وادی عالم مثال وارد می‌شود و ازآنجا نازل می‌شود به اراضی عالم ماده که آیه ((انزل من السماء ماء قسالت أودیة بقدرها…))135
مطابق تفسیر اهل عصمت و طهارت و اولیاء کاملین ناظر به این معنی است و مراد از ماء در اینجا وجود است؛ که واردشده است. (اول ما خلق‌الله الماء) ولی این جماعت قوه خیال را مجرد از ماده نمی‌دانند … شیخ اشراق و شارحان کلمات او مثل علامه شمس‌الدین محمد شهروزی و علامه قطب‌الدین شیرازی و برخی دیگر به این مسلک رفته‌اند136.
در مباحث، شیخ اشراق نیز اگرچه به تجرد برزخی عالم مقداری و خیال منفصل سخت باورمند‌است ولی به پیروی از ابن‌سینا جمیع قوای باطنی نفس غیر از قوه‌ی عاقله را مادی می‌انگارد ((وی در کتاب المطارحات گفته است قوه‌ی خیال جسمانی فالقد ما یعترفون به …))137
سهروردی قوه خیال را جسمانی دانسته و می‌گوید که نفس توسط این قوه است که موجودات خیالی را مشاهده می‌کند البته شیخ اشراق اساساً قوه را که واسطه نفس و بدن است و به‌نوعی برقرارکننده سنخیت میان این دو می‌باشد را ابطال می‌کند و بر آن است که نور اسفهبد

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد با موضوع صور ادراکی، وجود خارجی، معاد جسمانی، معراج پیامبر Next Entries منبع پایان نامه ارشد با موضوع عالم مثال، معاد جسمانی، شیخ اشراق، عالم خیال