منبع پایان نامه ارشد با موضوع دوره قاجار، سلسله قاجار، ناصرالدین شاه

دانلود پایان نامه ارشد

تأثیرگذار بر هنرها به خصوص نقاشی و تصویرسازی گردیدند.فرهنگ ایران در دوران قاجار با دگرگونی انقلابی گره خورد و سبب به هم ریختگی سنتهای فرهنگی کهنه و سربرآوردن سامانههای نو شد.این دگرگونی همه گسترههای فرهنگی از آموزش و پرورش تا هنرها را در برگرفت.عباس میرزا با درک درست دگرگونیهای گسترده و سترگ جهان به ویژه اروپا به کارهای مهمی چون وارد کردن دستگاه چاپ که ضرورت بنیادی برای ایجاد دگرگونی فرهنگی بود دست یازید،بدینسان حرکت فرهنگی جدیدی آغاز شد که ذهنیت گروهی از ایرانیان را به سوی نوگرایی و ترقیخواهی دگرگون ساخت.در دوران مشروطیت ادبیات به دو شاخه عامیانه و نو پخش شد و هر یک مخاطبان ویژه خود را داشتند،جامعه روستایی و توده مردم شهری بیبهره از امکانات آموزشی،همچنان شنونده قصههای عامیانه بودند و از سویی زمینه برای ترجمه و انتشار آثار ادبی غیر بومی هموار شد (محمدی.1383).
با همه بیکفایتی و خودکامگی شاهان در دوره قاجار پس از دو سده رکود در نقاشی ایران در دوره قاجار زمینه مناسبی برای رشد و رونق مجدد این هنر به وجود آمد (ابراهیمی.گلستان هنر).
قرن 19 و دوران قاجار تغییرات زیادی بر اوضاع سیاسی،اقتصادی و اجتماعی ایران گذاشت و بر نیاز روحی مردم در مقابله با فقر،بیماری،قحطی و ضعف روز افزون و توسل به طلسم و دعا به صورت مرهم و تنها روزنه امید درآمد و علوم ماوراءالطبیعه را بیش از پیش گسترش داد.از اواسط قرن 19 به بعد زمزمههایی درباره تجدد به گوش میرسید.بسیاری از متجددین به فرنگ سفر کرده و در آنجا به تحصیل علم و زبان پرداخته و در بازگشت به وطن موفق به کسب مقامات دولتی شدند.با تأسیس روزنامهها و مدارس جدید و اخبار هیجانانگیز که از پیشرفت فرنگ میرسید روز به روز بر تعداد طرفداران علوم جدید افزوده و از پیروان علوم قدیم کاسته شد (تناولی).
جدا از تحول نظم و نثر،آنچه در این روزگاران مایه ماندگاری و فخر میشود برپایی نهضتهای سرنوشتسازی است که در عرصه هنرهای اصیل سنتی و مردمی با مدد از نثار ذوق هنرمندان بی ادعای مردم و حمایت عاشقانه و مخلصانه مردم اغلب تهیدست روی میدهد.نهضتهایی همانند کاشیکاری و به زبانی آشکارتر نقاشی روی کاشی در آذین سقاخانهها،حسینیهها،خانهها و کاشانههای مردم یا شیشهنگاری،نقاشی پشتشیشه،گچکاری،نقاشی سقف و دیوار بناهای مذهبی و عمومی و اماکن مسکونی،نقش آفرینی بر سنگ،زر و سیم نگاری نقاشی بر پارچههای قلمکار و سایر جلوههای هنرهای مردمی روی می دهد (سیف.1383).

2-7) مکتب قاجار
یکی از مدعیان سرسخت حکومت یعنی آقامحمدخان پسر یکی از رقبای کریم خان پس از قتل پدرش به بهانه تلافی و خونخواهی آخرین پادشاه زندیه در جنوب را به قتل رسانده و آخرین سردار افشاریه در مشهد را از میان برداشت و سلسله قاجاریه آغاز گردید.نگارگری این دوره شامل شیوه نگارگری دوره صفویه و نقاشی اروپایی است یعنی در آغاز جنبه ایرانی آن بیشتر و در میانه به طور مساوی از عناصر ایرانی و اروپایی استفاده شد و در پایان این سلسله،نفوذ سبک اروپایی و کپیبرداری از آثار نقاشان رنسانس فزونی مییابد.بهترین نمونههای نقاشیهای رنگ و روغن این دوره مربوط به زمان فتحعلیشاه،محمدعلیشاه و ناصرالدینشاه قاجار است.بسیاری از نقاشیهای رنگ و روغن دوره فتحعلیشاه و بعد از آن موجود است،اغلب این نگارهها در قسمت فوقانی به صورت جناغی شکل گرفتهاند تا برای طاقچه و دیوارهایی با همان شکل مناسب باشد،بیان آزاد کوهها و حالتهای برگ و درختان در دوردست و فضای تعریف نشده دشت پشت سر شاهزاده معرف عمق در تصویر است.سایه روشنکاری روی چهرهها و دستها نشان از آگاهی هنرمند نسبت به حجمپردازی است (حسینی.1388.109).
همچنین طراحی در این دوره امکانات بیشتری از لحاظ بداههسازی و ابتکار عمل برای هنرمندان فراهم میآورد.یکی از نقاشان این دوره محمدخان شریف است او در نقاشی قدیم و جدید و به ویژه دورنماسازی مهارت داشت و از پایهگذاران هنر نقاشی رنگ و روغن در ایران است او شیوه منظره سازی را با نوعی رئالیسم آمیخته با ریزهکاری و پرداز خاص ایرانی رواج میدهد.نوع دیگری از طبیعت سازی در دوره قاجار رواج یافت که گل و مرغ نامیده میشود این شیوه دنبالهروی آثار گل و مرغ شفیع عباسی و نیز آثار محمدباقر در 12هجری است این ترکیببندیها برای تزیین دیوانها و جلد ها،آیینهها،قلمدانهای لاکی به کار گرفته میشود.در سالهای آخر پادشاهی محمدشاه،محمدعلی نقاش برای مطالعه نقاشی اروپایی به ایتالیا سفر کرد و پس از بازگشت و به تخت نشستن ناصرالدین شاه به تدریس در دربار مشغول شد از شاگردان او ابوالحسن غفاری است.در دوران سلطنت ناصرالدین شاه و آشنایی وی با اختراعات و ابتکارات اروپاییان و برخورد انفعالی وی در خصوص پدیدههای اروپایی مخصوص در عرصه هنرهای تجسمی و عکاسی باعث شد تا او تلاشهای زیادی را جهت انتقال آن پدیدهها به ایران انجام دهد.او مدرسه دارالفنون را تأسیس و مربیانی را برای آموزش جوانان از اروپا دعوت کرد خود او عکاس توانایی بوده و علاوه بر عکاسی از خانواده سلطنتی از وی نیز عکسهایی به جا مانده است.تأثیر عکاسی بر نگارگری این دوره غیر قابل انکار است (همان.110).
به هر حال نقاشی دوران قاجار به نظر بسیاری از غربیان اواخر سده بیستم عجیب و کمی مضحک به نظر میآید.طبیعت بیجان،چهرهپردازی،موضوعهای تاریخی و مضامین انجیل در روی قلمدانها و قابآیینهها دیده میشود.هنر نگارگری این دوره بسیاری از معیارهای زیباییشناسی نگارههای پیش از خود به خصوص مکاتبی مثل هرات،اصفهان و… را به طور غیر منتظرهای از دست میدهد و دلیل را شاید در یک کلام بتوان عنوان نمود: التقاطی شدن ارزشهای زیباییشناسی،ریشهدارنبودن مبانی زیباییشناسی غرب در ایران و بیکفایتی سلاطین متأخر در ایران از جمله این دلایل است.ولی آنچه باعث دلگرمی است ظهور هنرمندان دلسوز مترقی ولی ریشهدار در دوره افول مکتب قاجار است که در پایهریزی هنر تصویری،چاپ و گرافیک مدرن در ایران نقش اساسی دارد که از جمله میتوان به ابوالحسن غفاری،میرزا ابوتراب غفاری،میرزا موسی و… اشاره کرد.
به طور کلی میتوان تحریکات نقاشی در دوره قاجار را به سه گروه تقسیم نمود:
نقاشان سنتی،نقاشان طبیعتگرا،نقاشان قهوهخانهای
نقاش قهوهخانهای ریشه در افکار،اعتقادات و خلاقیتهای هنرمندانی دارد که بیادعا در جهت ترسیم فضاهای داستانی،حماسی و مذهبی و ثبت آن روایتها به زبان تصویر و انتقال آن به مردم کوچه و بازار از طریق نقالان چیرهدست و شیرینسخن دارد.قدمت این نوع از نگارگری روایی و داستانی با وجود زمینههای مختلف در بستر تاریخ به طور مشخص از زمان حکومت شاه طهماسب در قزوین و بعد در دوره شاهعباس اول در شهر اصفهان آغاز میشود یعنی زمانی که هنوز قهوهخانه پدید نیامده است.موضوعات و مضامین این نقاشی مربوط به ادبیات حماسی،اسطورههای تاریخی و رویدادهای مذهبی قرون اولیه اسلامی میباشد و به دو موضوع کلی تقسیم بندی میشود:
1- نقاشی غیر مذهبی که بیشتر شامل موضوعات حماسی مثل دیوان نظامی و شاهنامه است.
2- نقاشی مذهبی که شامل تمثال ائمه و روایات آنان بخصوص واقعه عظیم عاشورا و روایتهای حاشیه این واقعه بزرگ مربوط میشود.
دوره رونق و شکوفایی آن به اواخر سلسله قاجار یعنی دوره رونق و شکوفایی قهوهخانهها مربوط میشود.پیشکسوتان نامدار این روش حسین قوللرآغاسی و محمدمدبر ذکر شدهاند. قوللرآغاسی در چهرهسازی و خلق قهرمانان و صحنههای رزمی و بزمی و محمدمدبر در ساختن پردههای نقاشی از چهرههای حماسی تاریخ مذهب تشیع و وقایع دینی مهارت داشتهاند (همان.112).
هرچند با وقوع انقلاب مشروطه در اواخر قاجار و با سپری شدن چند دهه از آن جریان نوگرایی ایران شکل میگیرد و ارزشها و شیوههای گذشته را به حاشیه میراند.از ویژگیهای نقاشی ایرانی کاربردی بودن آن است،این ویژگی در دورانهای قبل نیز به شکلها و کاربرد دیگری موجود بوده است:
1-کادربندی:کادرهای مختلف و متنوع نقاشیهای این دوره به دلیل توجه به استفاده آن در فضاها و دیوارها و طاقچههاست.نصب آثار بر روی دیوار تا اواخر دوره قاجاریه در آن ایام مرسوم نبوده است و تابلوها در قسمتهای خاص از ساختمانها جاسازی میشدهاند.این فضاها عموماً طاقچههای هلالی یا نوکتیز هستند و نقاش برای جاسازی تابلو در این طاقچهها از کادرهای مطابق با آن استفاده کرده است.جریان انتقال نقاشی از صفحات کتاب به روی دیوار و طاقچهها علاوه بر این که باعث افزایش سطح وسیع نقاشی یا قطع آثار شد،همچنین موجب گردید که شیوه اجرایی ظریف و مینیاتور گونه پیشین دیگر در این سطوح بزرگ جوابگو نباشد.
2-تک چهرهسازی:از سدههای پیشین تکچهرهسازی در نقاشی ایران آغاز شده بود چنانکه در قرن نهم هجری اولین تک چهرههای کامل و شبیه فراهم میآیند.
3-شبیهسازی:شباهتسازی با واقعیتگرایی بر اساس دلایلی ناشی از نوع نگرش ایرانیان در هیچ دوره تاریخی،در فرهنگ ایران زمین نمود اساسی پیدا نکرد.ایرانیان از همان عهد باستان دارای فرهنگی درونگرا و حقیقی و غیرواقعی بودهاند.در زمان قاجار با اینکه بر اثر نفوذ نقاشی و فرهنگ غرب،تلاش هایی در جهت عینیسازی صورت پذیرفت ولی این تلاشها هیچوقت نتوانست به صورت کامل ذهنیتگرایی ایرانی را حذف و یا حتی مغلوب سازد و با اینکه حتی خود نقاشان دوره قاجار بهجای کلمه «تصویرشاه» عبارت «شبیه شاهان» را به کار میبردند،اما اگر بخواهیم تصور کنیم که در نقاشی های اوایل قرن سیزدهم صورتها کاملاً شبیه صاحبانشان هستند به خطا رفتهایم.گرچه شبیهسازی فرنگی در این دوره باب شد،بطور کلی نقاش اهمیتی نمیداده که تصویر خیلی شبیه صاحبش شود بلکه بیشتر سعی میکرده صورت را تا جایی که ممکن است زیبا بکشد و زیبایی کامل و آرمانی را هم در سنت خویش جستجو میکرده است نه در آنچه که میدیده و یا در غرب مرسوم بوده است.
4-موضوع:یکی از موضوعات جالب نقاشی این دوران موضوعات مذهبی یا قواعد و قصههای خاص خودش میباشد.با وجودی که در ممالک اسلامی به ندرت موضوعات مذهبی به تصویر در میآمدند اما این امر در ایران چندان صادق نبوده و توجه به این موضوعات در دوره قاجار فزونی میگیرد،ادامه این روند به شکلگیری شیوه خاصی از نقاشی در تاریخ هنر ایران میانجامید که بعدها نقاشی قهوهخانه ای نام گرفت (رجبی.گلستان هنر.1384).

2-8) ویژگیهای نقوش تزیینی هنر و معماری دوره قاجار
رنگ و فرم و فضای آثاری که متجلی شده در نقوش تزیینی دوره قاجار هستند،دارای ویژگیهایی هستند که در موارد زیر خلاصه میشوند:
1-اهمیت جزء بر کل در نقوش منفرد،عدم توجه به کمپوزیسیون و آهنگ رنگ و فرم.به زبان دیگر،گویی هر جزء و قطعهای توسط یک نفر اجرا شده و هنرمند در بخشی که در اختیار او بوده است با ذوق و ابتکار خود عمل کرده است و در این راستا به ترکیب بندی کلی یا حتی نقوش مجاور کمتر توجه شده است.
2-دوگانگی در برخورد با فرم و مفهوم و عدم توجه به مفاهیم و موضوعات در خطوط کوفی بنایی.در مواردی خطوط کوفی بنایی به دلیل فرم بهکارگرفته شدهاند و فرم بر معنا غلبه دارد.به طوری که گاهی کلمه علی یا الله که بر اساس باور هنرمند یا حامی او در بنا استفاده شده است به دلیل ضرورت تصویری به صورت معکوس استفاده شده است.در این جا کلمات که قبلا کارکرد مفهومی و کلامی داشته اند کارکردی تصویری 5یافتهاند.گاهی نیز کلمات و جملات با قید مفهومی استفاده شدهاند،به طوری که فرم و ترکیببندی درون یک کادر عملاً ناموفق جلوه میکند اما هنرمند با امانتداری سعی بر ارائه مفهوم کامل آن را دارد.
3-سادهسازی خطوط بنایی و اجرای آنها بدون ویژگیها و آرایههای تزیینی،در واقع خطوط بنایی با فرمهای ساده و زاویهدار بدون آنکه زاویهها یا انتهای کلمات آن با بهرهگیری از تنوع اشکال و افزودن عناصر تزیینی همچون گل و بتهها سادگی خود را از دست بدهند هماهنگ با چیدمان آجرهای بنا به کار گرفته شدهاند.
4-در ترکیببندی اشکال و رنگها اگرچه هنرمندان نیمنگاهی به سنت داشتهاند اما در مجموع توجه جدی به سنتهای تصویری خود نکردهاند،در عوض کوشش برای نوآوری بیشتر از علاقه به سنت یا رعایت آن به چشم میخورد.
5-هنرمندان در انتخاب

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد با موضوع دوره قاجار، دارالفنون، نقاشی قاجار Next Entries منبع پایان نامه ارشد با موضوع دوره قاجار، تصویرپردازی، نقش برجسته