منبع پایان نامه ارشد با موضوع دوره قاجار، فرهنگ و تمدن، نقوش تزیینی

دانلود پایان نامه ارشد

تمدن غرب به دستاورد منسجم،درخشان و منطقی دیگری نینجامید.در این میان عدم فراهم ساختن زمینههای لازم برای تغییرات اساسی در جامعه،فرصتطلبی بسیاری از صاحب منصبان،شیفتگی و حیرانی در مقابل غرب به جای برخورد سنجیده و هوشمندانه و عدم اهتمام جدی دولتمردان به تغییرات اساسی و ضروری در شئونات مختلف جامعه را نیز باید به دلایل ذکر شده افزود (گودرزی.1388.30).
هنرمند دوره قاجار همچون سیاستمداران و دولتمردان آن دوره در برابر هجوم تمدن جدیدی که مظاهر آن حتی گاه در حد سوغات و هدایا به داخل کشور وارد میشد نتوانست صورت کلی فرهنگ خود را حفظ کند و به ناچار بعضی از اجزای منفک شده از اصل را نگه داشت و بیآنکه به نامتجانس بودن این اجزا بیندیشد در کنار اجزایی از فرهنگ و تمدن غرب قرار داد.در این میان گرتهبرداری از فرهنگ و تمدن غرب به شکل ظهور برخی از آداب سطحی و افراطی گاه به شکل استفاده از لباس خاص،کلاه و کراوات و اصطلاحات فرنگی،در ابتدا اصطلاحات فرانسه،خود را نشان میداد. هرچند نگاه و برخوردهای برخی از چهرهها را در این نظام مانند امیرکبیر،قائم مقام فراهانی و حتی عباسمیرزا باید استثنا دانست.بر این اساس دوره قاجار باورهای متفاوت و گاه متناقضی را درون خود جای داده است،نقاط و مواد قابل تأملی مانند نگاه نوستالژیک و رقابتجویانه با صفویه اما از منظری اشرف منشانه،تظاهر به تمدن با بهرهگیری از مظاهر و دریافتهای سطحی از غرب و دهها عوامل دیگر فضایی نسبیگرا در دوره تقریباً طولانی حکومت قاجار فراهم ساخت و هنر این دوره را نیز از خود متأثر کرد که بیش از هر چیز وجه میانمایگی و پریمیتیف آن قابل تأمل است.هرچند این گونه نیست که هنر قاجار به دلیل مقوله میان مایگی به طور کلی هنری سخیف باشد بلکه پریمیتیف بودن آن هم معمولا دلنشین و صمیمانه است،ضمن این که مواردی مانند نوآوری،کوشش برای تنوع و برخی از ویژگیهای هنر فاخر به صورت جرقههای کوتاه و کوچکی در زوایای پیدا و پنهان آن قابل مشاهده است که به صورتی بسیار کوتاه و کم وسعت چشم را خیره میکند اما به سرعت نیز فرو مینشیند (همان.31).
آشنایی ایرانیان با شرایط اقتصادی،اجتماعی،سیاسی و فرهنگی اروپاییان که ازدوره صفویه آغاز شدهبود در ابتدای حکومت قاجاریه به دلایل زیر گسترش بیشتری یافت:
1- توجه بیشتر کشورهای اروپایی به ایران برای دستیابی به منافع سیاسی و اقتصادی.
2-رفت و آمدهای اروپاییان به دربار فتحعلیشاه و عباسمیرزا برای دستیابی به منافع مختلف.
3-فرستادن نمایندگان و مأموران رسمی دولتی و اعزام عدهای بهعنوان دانشجو برای کسب علوم و فنون به اروپا
4-وقوع جنگ میان ایران و روس و شکست دولت و ارتش ایران (ذکاء.1376.26).

2-6) نقاشی دوره قاجار
پس از ناآرامیهای متعدد در ایران در دوره آرامش سلطنت شاهعباس اول تقریباً 1027 هجری شمسی دربار صفوی هنرمندان برجستهای را به خود جلب کرد.دوره اوج و شکوفایی هنر ایرانی در همه ابعاد خصوصاً معماری و تزیینات آن به همین دوره حکومت شاهعباس اول مربوط است.اما پس از مدتی خلاقیت و حتی صناعت هنری رو به سستی گذاشت و صفحات کتابهای نفیس از نقاشیهای پرکار و پر خرج مجلل خالی شد و اگر چه آثاری در خور توجه نیز خلق میشد اما این آثار اغلب خالی از خلاقیت بود و اصولاً از موضوعات و حتی ترکیببندیهای قدیمی تقلید و گرتهبرداری میشد و آن چه کم کم رخ نمود یکنواختی و تکرار در اجرا بود.اما بعضی از تغییراتی که در این دوره روی داد خود زمینهساز جریانهای بعدی هنری تا قرن سیزدهم شد.یکی از این تغییرات و تحولات،انتقال نقاشی از صفحات کتابها به دیوار و حتی دربهای ساختمانها بود.این تحول که رضاعباسی در آن سهم عمده ای داشت باعث گردید که قطع آثار نقاشی در محدوده صفحات کتاب نمانده و نقاشی برای خودنمایی هر چه بیشتر به سطحی وسیع قدم گذارد.بدیهی بود که این اجراهای در قطع بزرگ با تکنیکهای متداول و مواد قدیمی امکان پذیر نبود،این شیوه منسوب به رضاعباسی تقریباً تا آخر قرن یازده و اوایل قرن دوازده همچنان پیگرفته شد و شاگردان او این شیوه را ادامه دادند.با مرگ شاهعباس اول جانشینان نه چندان لایق او امور را در دست گرفتند و کم کم فرنگیسازی که خود دربار مروج آن بود شدت یافت و کسانی همچون علیقلیبیکجبهدار و خصوصاً محمدزمان این حرکت را تسریع کردند.با هجوم افغانها به ایران و خونریزی و نابودی اقتصاد و فرهنگ و هنر کشور،مکتب اصفهان به دنبال مکتبهای هرات،تبریز و قزوین که پیشتر به خاموشی گراییده بودند رو به افول نهاد،اما در طول سال های 1125 تا 1135 صرف نظر از بیست سال حکومت کریمخان زند،ناامنی و خونریزی و مبارزه میان مدعیان سلطنت اساس علم و هنر و اقتصاد کشور را به نابودی کشید.اما در همین وضعیت نقاشانی چند همچون محمدباقر و آقاصادق که توانستند در چنین شرایط نابسامانی کار کنند و به حیات خود ادامه دهند سنگ بنای مکتب زندیه را بنا کردند.کم کم با تثبیت حکومت کریمخانزند شیراز به عنوان پایگاهی برای فعالیتهای هنری نقاشان دیگری را چون علیاشرف،محمدصادق و میرزابابا به خود جلب کرد و همین مسأله باعث شکوفایی هر چه بیشتر مکتب زندیه شد.پس از مرگ کریمخان زند طی مدت کشمکش و دوره اقتدار آقامحمدخان با شروع به قدرت رسیدن باباخان برادرزاده آقا محمدخان و خصوصاً فتحعلیشاه نقاشی ایرانی مجدداً شروع به گسترش و پیشرفت نمود.تمایل فتحعلیشاه برای به تصویر کشیدن چهره و اندام خود و نزدیکان و درباریان دوره پر رونقی را در نیمه اول قرن سیزدهم برای نقاشی فراهم ساخت.اما آثار نقاشی قرن دوازده و سیزده ترکیبی از فضای ایرانی و فرنگی است و البته بیشتر ایرانی است تا غربی.در این آثار با توجه به تخیل و غنای شاعرانه آثار،روح ایرانی آنچنان حضوری قوی دارد که مایههای فرنگی در مقابل آن رنگ میبازد،هر چند که برخی بر این باورند که در این دوره استفاده از مایهفرنگی نیز باعث تازه شدن جسم نیمه جان نقاشی ایرانی و دمیده شدن روح تازهای در آن شد.ضمن این که استفاده از شیوهفرنگی در دوره فتحعلیشاه با ویژگیها،محدودیتها و در مجموع چهارچوبی است که هنرمند در آن حرکت میکند مانند رواج آثار مذهبی مسیحی و شمایلهای مربوطه،حضور حیوانات و همچنین رعایت سه بعدنمایی به میزان کم و محدود.در این شیوه حتی در مواردی که سایه روشن و حجمپردازی اهمیت زیاد دارد،در اجرای سایه روشن به حداقل اکتفا میشود و رنگها در بسیاری از موارد تخت گذاشته میشوند.حتی اگر شبیهسازی را به عنوان یکی از ویژگیهای آثار نقاشی اوایل قرن سیزدهم البته آثار کلاسیک اروپایی به حساب آوریم،نقاشیهای این دوره کاملاً با صاحبان آنها شباهت ندارد و جز در مواردی که چهره یک ویژگی اختصاصی داشته است مانند خال گوشه لب فتحعلیشاه و یا ریش دراز او،نه تنها شباهتی در میان نیست بلکه بر عکس همه چهرهها شبیه یکدیگرند.در عوض به جای شباهتسازی فرنگی نقاش سعی میکرد که چهرهها را تا حد ممکن با ویژگیهای زیبا زمینی ارائه کند و به همین علت است که در این نقاشیها صورت زنان و مردان جز در ابروان به هم پیوسته زنان و ریش و سبیل مردان فرق چندانی با هم ندارند.از دیگر ویژگیهای مهم نقاشی قرن دوازده و خصوصاً سیزده رشد و گسترش نقوش تزیینی نسبتاً مدرنیزه شدهای است که تقریباً همهجا و روی همه چیز را فرا گرفتهاند و اغلب از زمینه به شیوه سنتی برخاسته و بر روی لباس شخصیتها و عناصر مربوط به آنها می نشینند.قطع آثار قرن دوازده و سیزده معمولاً از یک متر بیشتر است زیرا آثار برای نصب بر دیوار که تا زمان ناصرالدینشاه چندان معمول نبود ساخته میشد.حتی به دلیل اینکه اغلب نقاشیها در طاقچه ها نصب میکردند بالای این آثار به شکل همان طاقچهها هلالی است.بنابراین در بسیاری از موارد همین قطع و فرم کار بخشی از ترکیببندی کار را تعیین میکرد.در موضوعات آثار این دوره کمتر نشانی از انسانهای طبقه غیرمرفه و غیر اشراف میتوان یافت و این آثار جز افسانه و اسطوره خصوصاً لذات دنیوی و بهشت زمینی و بی دردی چیزی را برنمیتابد.در آثار نقاشی این دوره اهمیت سبک یا مکتب جایگزین فرد میشود و به این ترتیب است که هیچ فرد معین و مشخصی حتی اساتیدی چون کمالالدینبهزاد یا رضاعباسی و محمدزمان به قصد دگرگونی مکتبهای نقاشی دوره خود کار نمی کند و وابستگی شدید اسلوب شاگرد به استاد آنچنان محکم است که انقلاب بنیانی در سطحی وسیع چون تفاوت ظریف و فنی و غیر محسوس برای همه اتفاق نمیافتد زیرا اغلب تحول شخص به عمری بیش از هفتادسال نیاز دارد.از دیگر ویژگیهای نقاشی قرون دوازده و سیزده جایگزینی افراد در کمپوزیسیون تابلو بر اساس مراتب و درجه آنهاست.بدینترتیب که شخصیت اصلی در مرکز قرار گرفته و اندازه پیکر او کمی بزرگتر از شخصیتهای دیگر تابلو کشیده میشود.در این نوع نقاشی چهرهسازی نیز دگرگونی یافته و چشم درشتتر و طبیعیتر و ابروها بسیار پهنتر کشیده می شوند.فرم لبها طبیعیتر شده و چهرههای زندهتری ساخته میشود.اما این چهرهها همچنان بدون حالات عاطفی باقی میمانند و دستها نیز به شیوه کهن و بلکه ناشیانهتری ساخته میگردد.هر چند تزیینات در این آثار نقش بسیار مهمی بر عهده دارند اما نقوش آشنا و تکراری اسلیمیها و ختایی ها،لچک و ترنج و حاشیه و شمسه،جای خود را به بته جقههای ترمه،گلهای کوچک محمدی و رز تکرارشونده میدهند.بنابراین در یک جمعبندی باید گفت که نقاشی قرون دوازده و سیزده ایرانی با بهرهگیری وسیع از سنتهای نقاشی قرن یازدهم و ترکیب سنت منظرهسازی اروپایی با ترکیب یا مجلسبندی،متقارن و یکنواخت و رنگشناسی ممتاز ایرانی و انتخاب روش سادهگرایی در پرداخت سایه و روشن و حجم سازی،استفاده از پرسپکتیو در ساختمانها،مناظر و اندام شخصیتها و در مجموع افزودن برخی عناصر تزیینی شیوه جدیدی است که توسط نقاشی ایرانی پا به عرصه هنر می گذارد.آثار نقاشی این دوره با بهرهگیری از سنتهای سده پیشین و ترکیببندی منظرهپردازی و شمائلسازی اروپایی با نوعی مجلسبندی یکنواخت و قرینهسازی،همچنین درک خاص هنرمند ایرانی از رنگ و سادهسازی در پرداخت حجمسازی و سایهپردازی و اکتفاکردن به حداقل پرسپکتیو و بهره گیری،اغلب افراطی در تزیین آفریده شدهاند (گودرزی.1388.133).
روبرتو اسکارچیا درباره هنر دوره قاجار با تأکید به این که هنر این دوره تداوم مستقیم هنرهای دوره های بلافصل قبلی نبود بر این باور است که هنر دوره قاجار نشانگر مشخصهها و ویژگیهای بنیادی از جمله جدایی روز افزون فرهنگ ایرانی از سنت عظیم اسلامی در نتیجه پیروزی تشیع و رقابت با امپراطوری عثمانی،ورود روز افزون عناصر هنر مردمی و عامیانه از یک طرف و وابستگی رشد یابنده به تأثیرات هنر غربی از طرف دیگر است.هنر این دوره با این که از نظر کیفی در سطحی پایینتر از هنر ادوار پیشین قرار داشت و از حیث شکوه و عظمت قابل مقایسه با آن نبود اما ویژگی هویت و شخصیت مستقلی را به نمایش گذاشت.در دوره قاجار هنرمندان ایران در پی امکانات بیانی جدیدی بودند ولی نتیجه این اختلاط و التقاط میان باورهای شرقی و ایرانی و تمنای اقتباس و تقلید از فرهنگ و هنر غرب به صورت آگاهانه و ناخودآگاهانه،نقاشی محافظهکارانه فئودالی و اشراف مآبانه درباری بود که در فرهنگ باورهای پادشاهان و امرا و دولتمردان قاجار وجود داشت و به ساحت خلق آثار هنری ورود پیدا میکرد.همین تلفیق در زمینه هنر در تلاش برای ایجاد نوعی سبک تقریباً رئالیستی متجلی شد.ضمن اینکه قراردادهای منظبط و سرد آکادمیک نیز حضور سنگین خود را تقریباً در نقاشی قاجار نشان داد.البته برخی از عناصر جدید رئالیسم مردمی و عامیانه در چهرهنگاری های متعدد نادرشاه در دوره افشار نیز آشکار است.در چهرهپردازیهای شاهان دیگر نیز نوعی بداهه کاری ابتدایی به چشم میخورد که در تقابل چشمگیر با مدلهای قراردادی است.در همین دوران نقاشیهایی از گلها و پرندگان که از زمان نادر به بعد از علاقه و حمایت قابل اعتنایی برخوردار شد رواج یافت و با آثار عاشقانه،پرترهسازی و طبیعتگرایی در دوره قاجار ادامه یافت.در دوره زندیه اجرای ولایتی و محلی و توسعهنیافتگی در عرصه ساختار،نوعی ویژگی و کیفیت میانه به نقاشی بخشیده است.گرایش و

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد با موضوع دوره قاجار، دوره صفوی، دوره صفویه Next Entries منبع پایان نامه ارشد با موضوع دوره قاجار، دارالفنون، نقاشی قاجار