منبع پایان نامه ارشد با موضوع جهان خارج، عالم مثال، عالم خیال، عشق و محبت

دانلود پایان نامه ارشد

می‌داند چراکه در پرتو خیال است که می‌توان هر چیزی را ادراک نمود، نزد ابن‌عربی همان‌گونه که در ادراک حسی خطا نداریم (بلکه این خطا در حکم است نه در حس ) به‌این‌ترتیب به ادراک خیالی نیز نمی‌توان نسبت خطا داد. بلکه این عقل است که در صادر کردن حکم دچار خطا و اشتباه می‌شود.202
4ـ3ـ تعریف تجرد ازنظر عارفان
تجرد در عرفان و از منظر ابن‌عربی یعنی داشتن کمالات ذاتی که تنها وصف حق‌تعالی است البته ذات حق‌تعالی مجرد است به این معناست که یعنی مجرد از هر وصف و نسبتی است ولیکن در مقام الله بودن با حق نسبتی دارد و به عبارتی در این مقام نیازمند خلق است؛ زیرا اگر خلق نباشد که آیت و نشانه‌ی او باشد او هیچ‌گاه شناخته نمی‌شود از طرفی دیگر در عرفان هیچ موجودی به‌جز وجود حق نیست مگر اینکه در تبدل و تحول و ظهور دائم است؛ و موجودات عالم هستی که صور اسماء و صفات اللهی‌اند همگی به‌اندازه و استعداد وجودی تجلی دهنده‌ی حق هستند. تبدل دائمی صور مانع از مجرد بودن آن‌ها به معنای عرفانی است. پس هیچ موجودی جز خدا مجرد نیست.203
جرجانی تجرد را در اصطلاح اهل حکمت آن می‌داند که نه محل جوهر است و نه حال در جوهری و نه مرکب از این دو.204
4ـ4ـ مجرد یا مادی بودن خیال ازنظر عارفان
ابن‌عربی همچون غزالی و فخر رازی اصل مجرد بودن خیال را قبول دارد برخلاف ابن‌سینا و شیخ اشراق و فارابی که خیال را مادی می‌دانند205.
ابن‌عربی خیال و صور خیالی را مجرد می‌داند.
قیصری رومی، محل وجود صور خیالی در انسان که آن را خیال مقید یا متصل می‌نامند. را مادی می‌داند زیرا سایه‌ای از خیال منفصل است. در عالم مادی.206
همچنین ایشان عالم مثال را عالمی روحانی و معلول جوهری نورانی می‌داند؛ که از حیث جسمیت و مقدار و شکل چون اجسام مادی و موجودیت عنصری و از جهت عدم فساد و زوال چون جواهر مجرد عقلی می‌باشد207 جناب قیصری و به‌تبع وی جامی در نقد النصوص خیال نفس کلی را که محیط بر قلمرو و قوای دیگر است محل و مظهر عالم مثال می‌داند. اگر مراد قیصری از نفس کل، نفس فلک کلی باشد باید گفت مختار قیصری همان قول اشراقیون است.
ابن‌عربی برخلاف سهروردی قائل به تجرد صور خیالی می‌باشد اما سهروردی صور خیالی را دارای جرم فلکی و مادی می‌داند.
ایشان تجرد خیال را در قوس نزول (عالم خیال منفصل )و در قوس صعود (عالم خیال متصل )قبول دارد .
4ـ5ـ لوازم و کارکردهای معرفت‌شناختی تجرّد خیال ازنظر عارفان
ازجمله لوازم معرفت‌شناختی ادراک خیال ازنظر ابن‌عربی و عارفان، ابزار شناخت و معرفت بودن آن است، خلاقیت خیال، نقش آن در شناخت حق، صورتگری و بازشناسی صور، حفظ و نگهداری آن‌ها، ادراک تجلیات الهی، تبدیل علوم حضوری به علوم حصولی می‌باشد و… می‌باشد که توضیحات آن به شرح ذیل می‌باشد.
4ـ5ـ1ـ ابزار شناخت و معرفت (دانستن و شناخت پذیری جهان خارج)
ابن‌عربی کارکرد نخست خیال و کارکردهای معرفتی خیال را، خیال به معنای ماسوی الله می‌داند که بر مبنای آن نظریه‌ی وحدت وجود را شکل می‌دهد؛ که در این نظریه همه‌ی هستی ظهور حضرت حق است و آفرینش همان تجلی است که محور نظام فکری ابن‌عربی درباره‌ی ساختار وجودی جهان بر مبنای آن یعنی همان تجلی است. همه‌ی فلسفه‌ی ابن‌عربی به‌طور خلاصه در باب تجلی است208.
این مبنای هستی‌شناسی بر نظام معرفت تأثیر فراوان داشته که اهم آن به‌قرار زیر است:
4ـ5ـ1ـ1ـ واقعی دانستن جهان خارج
ابن‌عربی عالم را سرتاسر خیال و رؤیا ولی نمادی از واقع و حقیقت می‌داند. ایشان جهان خارج را به‌عنوان امری واقعی می‌پذیرد.
4ـ5ـ1ـ2ـ شناخت پذیری جهان خارج
ابن‌عربی جهان خارج را واقعی و قابل شناخت می‌داند ایشان حق مطلق را قابل شناخت نمی‌داند لیکن با تجلی او می‌تواند شناخته شود.209
و به همین علت حق‌تعالی را ذات می‌داند و از آن حیث که همه‌ی قیود را می‌پذیرد با عباراتی چون حق مخلوق به، عماء و نفس الرحمن از آن یاد می‌کند.210
واژه‌ی خیال مطلق بر عماء یا حق مخلوق به سخن گفته‌شده و عرصه‌ی شناخت و معرفت تنها مربوط به این قلمرو است عماء که محل ظهور اعیان ثابت و خیال مطلق است اولین تجلی حضرت حق بوده و اولین ساحتی است که معرفت را رقم می‌زند چراکه رتبه‌ی قبل از آن مرتبه‌ی ذات است که حق مطلق او کمال حق و استتاء به غیب الغیوب بودن متصف می‌شود پس در خیال مطلق معرفت نیز متولد می‌شود و ازآن‌پس در مراتب بعدی همچنان این تجلیات و معرفت‌ها بر آن‌ها استقرار دارد ابن‌عربی به‌صراحت وجود عالم و معرفت به آن را وابسته به این موطن می‌داند. پس یکی از مهم‌ترین کارکردهای معرفت‌شناختی خیال ابزار شناخت و معرفت بودن آن است.
4ـ5ـ2ـ خلاقیت خیال
ابن‌عربی خلاقیت را ویژگی اصلی خیال دانسته و از خیال فعال و منفعل سخن می‌گوید.211
قبل از ابن‌عربی جمهور حکما یکی خیال را منفعل و تخیل را فعال می‌دانستند در عبارت ابن‌عربی دو گونه عملکرد برای خیال می‌توان در نظر گرفت که از آن‌ها با عنوان خیال فعال و خیال منفعل تعبیر می‌کنیم. در برخی عبارات نقش انفعال قبول و پذیرش برای خیال لحاظ می‌شود.212
ولی در بسیاری دیگر این عربی خیال را فعال می‌داند.
نزد ابن‌عربی همان‌گونه که خداوند خالق و خلاق است انسان که کون جامع و خلیفة‌الله و شریف‌ترین مظهر اسماء او است از این خلاقیت بی‌نصیب است. بدین معنا که انسان کامل می‌تواند با قوه خیال خود به خلاقیت بپردازد و همه آنچه را که در مرتبه‌ی بالاتر و فراتر در شکل معقول موجود است به مرتبه‌ی فروتر تنزل داده و لباس خیال بپوشاند و سپس آن وجود خیالی را نیز وجود عینی بخشد.
ابن‌عربی خیال را واسع کائنات واکمل عوالم می‌داند.213 وسعت خیال ازآن‌جهت است که چیزی را که صورتی ندارد بلکه صورت داشتن آن محال می‌داند را تصور می‌کند. ابن‌عربی حدیث (اعبدالله کانک تراه) را شاهدی بر این تصویر می‌داند او خیال را ازاین‌جهت وسیع‌تر از عقل می‌داند.
البته ابن‌عربی خیال را دارای محدودیت‌هایی نیز می‌داند؛ و آن اینکه نمی‌تواند از قید صورت آزاد باشد و تنها می‌تواند معانی را در قالب صورت حفظ کند از این دو ضیق است چراکه معانی مجردی چون اسلام، دین، علم، خدا را نمی‌توان بر اساس صور فهم کند بدین ترتیب او خیال را وسعتی دارای تنگنا می‌داند.214 همه‌ی خطاها و اشتباهاتی که متوجه خیال می‌شود از باب همین محدودیت‌ها یعنی ازآنجایی‌که معانی در قالب صور ظاهر می‌شوند هست. ابن‌عربی نقش هریک از قوا را در امر ادراک در قالب نقش آن‌ها در شناخت حق به تصویرمی کشد. ابن‌عربی معتقد است که نفس انسان با خلاقیتش صور خیالی را همانند صور حسی انشاء و ابداع می‌کند ایشان مسئله‌ی کرامات اولیاء را از راه خلاقیت نفس تبیین می‌کند ابن‌عربی موطن صور مرآتی را در سه موضع طبیعت، عالم مثال و نفس می‌داند برخلاف سهروردی که آن‌ها را موجود در عالم مثال منفصل می‌داند.
4ـ5ـ3ـ ادراک خیال و نقش آن در شناخت حق
ازآنجایی‌که می‌خواهیم نقش معرفت‌شناختی ادراک خیال را ازنظر ابن‌عربی بررسی کنیم پس ناچار هستیم در ابتدا نقش ادراک خیال را در شناخت حق و وابستگی عقل به آن تصویر بکشیم.
4ـ5ـ3ـ1ـ وابستگی عقل به خیال در شناخت حق
قوه‌ی مفکره چون از خیال تغذیه می‌کند پس جز خیال میدان و جولانگاه دیگری ندارد و عقل هم از فکر استفاده می‌کند. ((وجب روالعقل مع سیادته علی الفکران یاخذمنه ما یعطیه ولم یجعل للفکر مجالًا الاّفی القوة الخیالیة)).215 ابن‌عربی اعتقاد دارد که عقل غیر از بدیهیات همه‌ی داشته‌های خود را از فکر می‌گیرد و فکر هم همه داشته‌های خود را از خیال می‌گیرد. این وابستگی عقل و خیال را روشن می‌داند؛ و همه‌ی اهمیتی که عقل و فکر در شناخت حق بر عهده‌دارند متوجه خیال است. پس خیال غیر از نقشی که خودش در امر شناخت حق دارد از جهت اینکه منبعی برای تغذیه عقل است نیز حائز اهمیت است. ابن‌عربی معرفت کامل به خداوند را مستلزم شناخت او از طریق عقل و شهود و از طریق خیال می‌داند. تأکید انحصاری بر تنزیه، خدا را از عالم، منفصل می‌کند درحالی‌که تأکید صرف بر تشبیه بر چندخدایی و شرک می‌انجامد.216 ابن‌عربی تنزیه را محصول عقل و تشبیه را نتیجه‌ی خیال می‌داند او شناخت حقیقی را تنها با همکاری توأمان این دو قوه صورت‌پذیر می‌داند.
4ـ5ـ3ـ2ـ تعامل عقل، قلب و خیال در بستر تقلید
ابن‌عربی بهترین شناخت خدا را از طریق خدا می‌داند و آن را بهترین طریق صائب معرفت می‌داند217 و این شناخت جز از طریق قلب میسر و موفق واقع نمی‌شود این علم قلبی یا به قول ابن‌عربی علم التجلی، علی‌رغم اهمیت فراوانش در دیدگاه شیخ در ابتدای مسیر و برای اثبات واجب‌الوجود و وحدانیت او توصیه نمی‌گردد. ابن‌عربی برای این منظور شناخت عقلی و تکیه‌بر نظر و فکر را توصیه می‌کند. فالعلم بتوحیدالله علم دلیل فکری لاعلم شهود کشفی.218
عقل معرفتش سلبی و تنزیهی است و گریزی جز همراهی با خیال ندارد. تا به‌وسیله‌ی این همراهی معجونی از تنزیه را ارائه دهد از طرفی قلب برای دریافت تجلیات الهی و خیال برای فهم تشبیه به میزانی محتاج‌اند که از حق عدول ننمایند. نزد ابن‌عربی با تئوری تقلید از خداوند است که می‌توان مطمئن شد که علم به حقایق امور یافته‌ایم و از خطاها و شبهات احتمالی در امان بوده‌ایم.
تأکید ابن‌عربی بر تئوری تقلید از خدا به‌عنوان اساس و رکن معرفت جایگاه رفیع وحی را نزد او نشان می‌دهد.
تأکید وی بر این‌که ادیان الهی به‌طور عام و دین اسلام به‌طور خاص می‌توانند تعادل و توازن را بر عقل و خیال فراهم آورند ازاین‌جهت است.219
ابن‌عربی خیال و قلب را دارای نقش سهیمی در کسب معرفت می‌داند و این نکته که بعداً در فلسفه‌ی صدرایی مبنای عقلی استدلالی می‌یابد می‌تواند چهره‌ی معرفت‌شناسی را متحول نموده و خیال را در همسایگی قلب به جایگاه اللهی و ملکوتی برساند.
4ـ5ـ3ـ3ـ نقش برجسته‌ی خیال در تئوری تقلید از خداوند
ابن‌عربی چون انسان را از ادراک ذات امور ناتوان می‌داند بدین منظور از تئوری تقلید از خدا به‌عنوان تنها راه نیل به حقیقت استفاده می‌کند.
نقش خیال در نظریه‌ی تقلید تنها به لحاظ کارکردهای آن در مسئله‌ی عشق و حب نیست بلکه خیال از آن لحاظ که در عبادت انسان تأثیرگذار است می‌تواند در فرآیند تقلید سهم بسزایی به خود اختصاص دهد چراکه شالوده‌ی تقلید از خدا سرسپردگی تام در برابر وحی اللهی است؛ و الگو گیری از انبیاء و رسولان اللهی بخصوص خاتم آن‌ها حضرت محمد (ص) است.
هویت محمدیه در تئوری تقلید به لحاظ هستی‌شناسی هویتی برزخی و خیالی دارد که تأکید بیشتری بر قوه‌ی خیال در تئوری تقلید است.
پس خیال در تئوری تقلید از 3 جهت حائز اهمیت است:
4-5-3-3-1) خیال به‌عنوان عامل اساسی در شکل‌گیری حب و عشق
ابن‌عربی شاکله‌ی هر عشق و محبتی را در خلاقیت قوه‌ی خیال می‌داند قوه‌ی خیال به لحاظ مظهر بودنش برای خلاقیت الهی و قدرتش در ایجاد صور که در تحقق عشق نقش اساسی ایفا می‌کند و ازآنجاکه محبت عارف به‌صورت حاصل از خیال، تعلق می‌گیرد می‌توان گفت که عارف در حقیقت هنر و فعل خویش را محبوب می‌دارد. صورتی که عارف در خیالش و اله و شیدایی آن است جز هنر او نیست. ابن‌عربی حقیقت متعلق عشق عارف را خویشتن او فعل هنرمندانه او می‌داند.
پس کارکرد خیال با توجه به نقشی که در شناخت حق دارد، تشبیه خداوند است. در محدوده‌ی آنچه خداوند خودش را بدان توصیف نموده است.
خداوند خود در قرآن با اوصافی شبیه به ممکن از خود سخن گفته است.
ابن‌عربی وظیفه خیال را رجوع به وحی اللهی و یافتن محل مناسبی برای این اوصاف می‌داند.
قوه خیال به لحاظ نقش تصویرگری و تجزیه و ترکیب تصاویر و خلاقیتی که در ابداع و انشاء تصاویر و خلق آن‌ها دارد نقش بسزایی را در شکل‌گیری حب و عشق ایفاء می‌کند.
4-5-3-3-2) نقش خلاقیت خیال در عبادت و عبودیت
ابن‌عربی اعتقاد دارد که انسان بر اساس عملکرد کارکرد معرفت‌شناختی ادراک خیال می‌تواند صورتی اعتقادی از خداوند را برای خود ترسیم کند و آن را بپرستد که در شریعت محمدی تفاوتی با شریعت عیسوی دارد و آن نهی از تجسم این صورت خیالی در شمایل محسوس در آیین محمدی (ص) است. درحالی‌که

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد با موضوع عالم مثال، معاد جسمانی، شیخ اشراق، عالم خیال Next Entries منبع پایان نامه ارشد با موضوع اسفار اربعه، عالم خیال، شیخ اشراق، وجود خارجی