منبع پایان نامه ارشد با موضوع ترتیب نزول، پیامبر(ص)، جامعه اسلامی، عوامل انسانی

دانلود پایان نامه ارشد

علامه در مواضع دیگری که این تعبیر در کنار منافقان به‌کاررفته است به این تفاوت و استقلال تعبیر «الذین فی قلوبهم مرض» به معنی مؤمنان ضعیف الایمان اشاره نموده است.
ایشان در تفسیر 12 احزاب و 20 محمد می‌نویسد: «الذين في قلوبهم مرض هم ضعفاء الإيمان من المؤمنين و هم غير المنافقين الذين يظهرون الإيمان و يبطنون الكفر»229 و همچنین ذیل تفسیر 29 سوره مبارکه محمد نیز به این تفاوت اشاره نموده‌اند: «مراد از تعبیر “الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ” اشخاص ضعيف الايمان هستند و شايد كسانى باشند كه از اول با ايمانى ضعيف ايمان آوردند، سپس به سوى نفاق متمايل شده و در آخر بعد از ايمان به سوى كفر برگشته‏اند. دقت در تاريخ صدر اسلام روشن مى‏كند كه مردمى از مسلمانان كه به رسول خدا(ص) ايمان آوردند، چنين وصفى داشته‏اند، هم چنان كه قومى ديگر از ايشان از همان روز اول تا آخر عمرشان منافق بودند. بنابراين، تعبير از منافقين دسته اول به مؤمنين، به ملاحظه اوائل امرشان بوده است»230.
درآیه 52 سوره مبارکه مائده نیز که این تعبیر به صورت مستقل به‌کاررفته است، علامه در رد نظر کسانی که این تعبیر را ناظر بر عبدالله بن أبی و همیاران وی می‌دانند با تأکید بر سیاق در بحثی مبسوط بیان نموده است که مراد از تعبیر موردبحث منافقان اصطلاحی مدینه نیستند.231 به همین صورت در آیه 125 توبه نیز ایشان به استقلال این گروه از منافقان (اما دارای ویژگی مشترک با منافقان) اشاره نموده‌اند.232
بنابراین به نظر می‌رسد در سوره مبارکه مدثر نیز مراد از «الذین فی قلوبهم مرض» مؤمنان ضعیف الایمان و یا بیماردل است نه منافقان؛ در بررسی سایر موارد در تفسیر المیزان به نظر می‌رسد باوجود استقلال بخشی که در بیشتر کاربردهای تعبیر «الذین فی قلوبهم مرض» مبنی بر مؤمنان ضعیف الایمان بود. تفسیر علامه در سوره مدثر صریح نیست. در ادامه این ادعا تأکید می‌شود.
علاوه بر سوره مبارکه مدثر که دلالت علامه از «الذین فی قلوبهم مرض» صراحت نداشت، در تفسیر 53 سوره مبارکه حج233 برخلاف سایر موارد استعمال آن، این تعبیر بر اهل شک از کفار234 معنا شده است.235
مهمترین اشکالات نظر علامه از این قرار است:
– استقلال تعبیر «الذین فی قلوبهم مرض» آسیب‌پذیر می‌شود.236 زیرا در سایر موارد چنانکه گذشت علامه این تعبیر را بر مؤمنان ضعیف الایمان حمل نمودند. در سوره مبارکه مدثر و در فضای مشابه با آیه 53 حج که سخن از امتحان و آزمایش است، مؤمنان ضعیف الایمان در کنار کافران مورد ابتلا قرار گرفتند، علامه نیز در آنجا این تعبیر را بر «منافقان بیماردل» حمل نمودند؛ به‌عبارت‌دیگر در سوره مدثر استقلال تعبیر «الذین فی قلوبهم مرض» کمتر دیده شده و در سوره حج اصلاً دیده نشده است. درصورتی‌که با توجه به مدنی بودن سوره حج حمل تعبیر «الذین فی قلوبهم مرض» بر منافقان محتمل‌تر است.
– برخلاف نظر علامه، مفسران بسیاری مراد از تعبیر «الذین فی قلوبهم مرض» را در این سوره به معنای شک منافقان دانسته‌اند237 برخی نیز تنها از اهل شک بدون اشاره به مصادیق آن نامبرده‌اند.238 علامه فضل‌الله نیز با دلالت مرض بر کفر و یا نفاق هر دو احتمال را جایز دانسته است.239
– از کنار هم قرار گرفتن منافقان با کافران از جهت ویژگی مشترک حکم (نساء:140)، و از کنار هم قرار گرفتن آن‌ها با «الذین فی قلوبهم مرض»240 و همچنین از سرانجام «الذین فی قلوبهم مرض» که به کفر ختم می‌شود، می‌توان فاکتور مشترک هر سه گروه یعنی «کفر» را کشف نمود؛ لیکن حمل مرض بر «کفر» در تعبیر فوق توجیه مناسبی ندارد.
این احتمال که علامه از باب مسامحه «کفر» را بر آن‌ها اطلاق کرده باشد درست نیست؛ زیرا ایشان در تفسیر این گروه در آیه 20 سوره محمد با تأکید بر تفکیک آن‌ها از منافقان، حمل آن‌ها بر منافقان را تساهل می‌داند که شایسته کلام الهی نیست.241
2-4-2-1-3-6-تحلیل مفهومی «الذین فی قلوبهم مرض» در مکه
بخشی از تحلیل تعبیر «الذین فی قلوبهم مرض» وامدار تبیین علامه است و نقد نظر ایشان در سوره مدثر و حج به‌عنوان اصلاح نظر ایشان، ماهیت مستقل «الذین فی قلوبهم مرض» را کامل می‌سازد.
حال نگاهی اجمالی به جدول ترتیب نزول استعمال این تعبیر در آیات قرآنی نشان می‌دهد که این گروه از سال‌های آغازین حضور حضرت در مکه و با تمایل به کافران از برخی جهات شکل گرفته‌اند و سپس با همان ماهیت (ضعف ایمان) با پیامبر هجرت نموده‌اند.
2-4-2-1-3-7-تحلیل مفهومی «الذین فی قلوبهم مرض» در مدینه
مراد از این تحلیل دست‌یابی به مفهوم و مصادیق آن است؛ در این بخش با توجه به تأکید بر ترتیب نزول 6 آیه‌ای که تعبیر در آن‌ها به‌کاررفته است با تأکید بر ترتیب نزول سوره‌ها موردبررسی قرار می‌گیرد. فرضیه کلی در مورد این تعبیر با توجه به یافته‌های پیشین این است که این تعبیر بیانگر خصلتی از منافقان است. هرچند مستقلاً نیز می‌تواند به‌عنوان یک جریان در کنار منافقان فعالیت داشت باشد.
هم‌صدایی این گروه با منافقان در جنگ بدر و احزاب242 به‌خوبی به تمایل آن‌ها به منافقان بر اساس خصلت مشترک میان آن‌ها در مدینه اشاره می‌نماید بنابراین با تحلیل مفهومی این تعبیر در سایر سوره‌های باقی‌مانده243 که همگی مدنی هستند می‌توان تصویر روشن‌تری از آن‌ها در جامعه مدینه ارائه نمود.
الف. ترس از جهاد درراه خدا
این گروه در شرایط بحرانی که پای جان در میان است، اسرار درونی خود را آشکار می‌سازند، عرصه کارزار یکی از مهم‌ترین مکان‌هایی است که ماهیت پنهان این گروه روشن می‌شود، آن‌ها در جریان جنگ بدر هم‌صدا با منافقان وعده‌های خداوند را دروغ و فریب نامیدند244 در جریان مشابه و در احزاب وعده‌های نصرت الهی از زبان پیامبر را فریب مذهبی خواندند245 و خودشان نیز به بهانه‌ای فرار نمودند246 و در جهت تخریب روحیه سپاه اسلام در کنار منافقان و شایعه‌پراکنان تا سرحد تهدید شدن از سوی خداوند پیش رفتند.247
در آیه 20 سوره مبارکه محمد نیز این مؤمنان ضعیف الایمان، اظهار رغبت می‌کنند که آیه‌ای نازل شود تا به سبب آن تکلیفی را انجام دهند، اما وقتی در آیه نازل‌شده سخن از جهاد می‌شود از ترس به پیامبر چونان افراد محتضر نگاه می‌کنند.
در آیه 29 از همین سوره پس‌ازاینکه تهدید می‌شوند که خیال نکنند خداوند کینه‌های آن‌ها نسبت به اسلام را آشکار نخواهد کرد، در فاصله این دو آیه(20-29) به مهم‌ترین ویژگی این افراد اشاره شده است؛ حرف زدن لیکن شانه خالی کردن در عمل248 برگشتن از قرآن و پیوستن دوباره به شرک و فساد249 مورد لعنت خداوند بودن، عدم تدبر در قرآن، برگشتن به کفر، همراهی و دلداری به کافران، دنبال غضب الهی رفتن و از خوشنودی خدا سرباززدن250 از مهم‌ترین ویژگی‌های این گروه است.
ب. گرایش به یهود و نصارا
«الذین فی قلوبهم مرض» نه‌تنها به منافقان تمایل داشتند بلکه هم‌نشینی آن‌ها در مدینه زمینه‌ای گرایش به یهود و نصارا را نیز سبب شده بود، در آیه 52 سوره مبارکه مائده به این حقیقت اشاره‌شده است که «الذین فی قلوبهم مرض» به بهانه ترس از بلاها به یهود تمایل دارند، مفسران در انگیزه این تمایل دلایلی مانند دوستی و مودت251 و خشنودی252 یهود و نیز مشورت و همکاری با آن‌ها علیه اسلام253 را بیان نموده‌اند.
ج‌. تغییر ماهیت از «مرض شک» به کفر
در سوره مبارکه توبه که سوره رسواسازی منافقان، و آخرین سوره نازل‌شده بر پیامبر است می‌توان سرنوشت «الذین فی قلوبهم مرض» را تصور نمود؛ این گروه که از مکه باایمانی ضعیف به پیامبر(ص) پیوستند و به شهادت سوره مدثر در امتحان الهی در کنار کافران قرار گرفتند، با سیر نزول آیات الهی و تکالیف شرعی به‌خصوص جهاد برخلاف مؤمنان واقعی بر ایمان آن‌ها افزوده نشد، بلکه عدم ایمان به آیاتی که پیاپی بر آن‌ها نازل می‌شد بر پلیدی و مرض آن‌ها افزود تا جایی که این مریضی به‌صورت یک غدّه‌ی لاعلاج درآمد و این مؤمنان ضعیف الایمان به کافران ملحق شدند.254
د‌. درون‌مایه رجس
در آیه 125 سوره مبارکه توبه، ماهیت نفاق گونه «الذین فی قلوبهم مرض» به کفر ختم می‌شوند، تعبیر قرآن از این فرایند افزون شدن پیاپی «رجس» است. واژه رجس که از سرنوشت این گروه در سال‌های پایانی نزول وحی پرده برمی‌دارد، خبر از وجود عناصری خطرناک در جامعه دارد. این گروه ازآن‌جهت که از ایمان ضعیف به کفر گراییده‌اند از منافقانِ مشهور بدترند، و در جنگ با دین به‌وسیله دین توانا هستند.
پیش‌ازاین در مورد یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های «الذین فی قلوبهم مرض» گفته شد که در قرآن تدبر نمی‌کنند(محمد:24)؛ بنابراین بر اساس آیه 82 سوره مبارکه اسراء می‌توان دریافت که این گروه از قرآن بهره‌ای جز خسران ندارند.
از پلیدی‌های این گروه تعبیر به «رجس» شده است. هر گناهی رجس است، از ديدگاه قرآن كريم خمر، ميسر، انصاب، ازلام، تحريف كتاب‏هاي آسماني و نپرداختن زكات، هر يك نمونه‏اي از رجس‏اند.255
در قرآن در مورد دلالت رجس بر عوامل انسانی در سوره مبارکه انعام بر کسانی دلالت شده است که ایمان نمی‌آورند. ایمان نیاوردن آن‌ها به‌صورت مطلق بیان شده است یعنی نه‌تنها به خدا ایمان نمی‌آورند و مشرک هستند بلکه آیات و معارف الهی را نیز نمی‌پذیرند چنین افرادی دلیل اصلی ایمان نیاوردنشان این است که در برابر خداوند تسلیم و در برابر حق رام نیستند.256 در سوره مبارکه توبه از منافقان تعبیر به «رجس» شده است.257 بنابراین عدم ایمان به خدا و معارف الهی از مهم‌ترین شاخصه‌های صاحبان تعبیر «الذین فی قلوبهم مرض» است.
هـ. ماهیت اجتماعی-سیاسی «الذین فی قلوبهم مرض» در آستانه رحلت پیامبر(ص)
بر اساس قاعده «تعرف الأشیاء باضدادها» نیز می‌توان پیش‌بینی نمود که این گروه از مؤمنان ضعیف الایمان که درنهایت به کفر گراییده‌اند و در سال‌های پایانی نزول وحی بودند چه کسانی هستند.
توضیح این‌که هر چه «الذین فی قلوبهم مرض» مدام بر رجس آنها افزوده می‌شود گروهی دیگر تحت عنوان «اهل‌البیت» مطابق آیه 33 مبارکه احزاب از رجس و پلیدی حفظ شده‌اند و به سبب چنین طهارتی از رجس است که به‌ظاهر و باطن قرآن آگاهی دارند.258
با حمل تعبیر «اهل‌البیت» بر امامان معصوم می‌توان دریافت که در نقطه مقابل آن‌ها گروه «الذین فی قلوبهم مرض» هستند. ازآن‌رو که سوره توبه آخرین سوره نازل شده است می‌توان عقلاً پیش‌بینی نمود؛ بزرگ‌ترین چالشی که پیامبر با منافقان و مؤمنان ضعیف الایمان در مهم‌ترین امور حکومت یعنی جهاد داشته است، پس از حیات ایشان نیز آشکار خواهد شد، تحرکات سیاسی پس از پیامبر را این‌گونه می‌توان پیش‌بینی نمود که رویارویی در دو جبهه متضاد خواهد بود، شدت مقابله نیز ازآن‌رو که هر یک از این دو گروه در دونقطه کاملاً مقابل هستند. حداقل بزرگ‌ترین چالش «اهل‌بیت»، «الذین فی قلوبهم مرض» خواهد بود. همچنان که ماهیت «الذین فی قلوبهم مرض» نیز قابلیت تحمل قرآن به معنای واقعی و همچنین کسانی که به‌دوراز رجس هستند را نخواهد داشت.
«الذین فی قلوبهم مرض» پیوسته به سمت گروه‌هایی از جنس کافران و یهودیان گرایش خواهند داشت. و بالعکس مشرکان و یهود امتیاز و شانس بیشتری برای هم‌صدایی با جبهه «الذین فی قلوبهم مرض» در مقابله با اسلام خواهند یافت و درنهایت «نفاق» به‌عنوان راهبردی مطمئن درصحنه اجتماعی جامعه اسلامی- عربی خواهد بود و تلاش خواهد نمود با رعایت برخی از چارچوب‌های کلی اسلامی، آداب جاهلی را احیاء نماید.
برتری اهل بیت از دیگران در طهارت از رجس است.259 اصطفای حضرت زهراء بر زنان عالم و نیز امامت و خلافت معصومین(ع) بعد از پیامبر مبتنی بر رفع رجس از آن‌هاست260، یکی از مهم‌ترین مصادیق و یا به تعبیری مصداق اصلی رجس «شک» است، پیامبر در پرسشی از سلمان، رجس را شک نامیدند و در مورد اهل‌بیت فرمودند که آن‌ها هرگز درباره چیزی که از جانب خداوند آمده بود شک نکردند.261 امام باقر(ع) نیز درماندگی از توصیف اهل‌بیت را به سبب رفع رجس یعنی شک از آن‌ها می‌داند262 و امام صادق صریحاً اشاره می‌فرماید که «الرجس هو الشک و الله لا نشک فی ربنا ابداً»263

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد با موضوع سوره بقره، آیت الله جوادی آملی، جوادی آملی، پیامبر(ص) Next Entries منبع پایان نامه ارشد با موضوع علامه طباطبایی، پیامبر(ص)، امام صادق، رویکرد تاریخی