منبع پایان نامه ارشد با موضوع انقلاب مشروطه، حکومت قانون، تفکر دینی، نظام سیاسی

دانلود پایان نامه ارشد

طباطبایی در صورت صحّت، دیدار سیّد با میرزای شیرازی را رد می کند، ولی اینکه میرزا در صدور فتوایش، سیّد جمال را مسئول می پنداشت، تاثیر نامه سیّد را بر میرزای شیرازی مورد تایید قرار می دهد. البته در تیرگی روابط میرزای شیرازی و سیّد جمال، توطئه های بیگانگان و دربار قاجار تاثیر قطعی داشته است .
محیط طباطبایی به نقل ازابوالقاسم طباطبایی،سیّدهبه الدّین شهرستانی وسیّدمحمّد صادق طباطبایی،که خود مستقیماً از آنها شنیده،می نویسد:«مرد بیگانه ای،بلند قد وسفید رو و مو بور ودرویش مآب !در لباس جهانگردی همان ایام از هندوستان به عراق عرب آمد.در مجالس علما وطلّاب عتبات حاضر می شد و ازسابقه ی علاقه ی خود درسفردریا باسیّد جمال الدّین داستان ها می گفت وسیّد را بی دین و باده نوش و بی مبالات درمسائل مذهبی معرفی می کرد!
این گونه تبلیغات دامنه دار بر ضد سیّد جمال الدّین در حوزه ی علمیه سامرا علاوه بر شهادت برخی از نوکرهای درباری که سیّد را از بست حضرت عبدالعظیم بیرون آورده و جامه را بر اندام او پاره کرده یا بیرون کشیده بودند بر کفر سیّد، اثر ضمنی خود را بخشید».444
البته سیّد محمّد محیط طباطبایی445وسیّد عبدالحسین زرین کوب وتنی چند ازمورّخین معاصرتأثیر نامه ی سیّد جمال الدّین در صدور فتوای تحریم تنباکو،قطعی می دانند.446
علّامه محمّد حسین غروی نائینی : در اینکه آیا نائینی، اسد آبادی را دیده یا نه نمی توان نظر قاطع داد، ولی از آن جهت که نائینی با میرزای شیرازی معاشرت نسبتاً نزدیکی داشته، می توان احتمال داد که او از اندیشه های اسد آبادی آگاه بوده است.447
کتاب هایی که در مورد زندگی آیت الله نائینی نوشته شده اشاره ای به روابطش با سیّد جمال الدّین نکرده اند، مگر فرزندش، میرزا علی نائینی گزارش داده که به هنگام سفر سیّد جمال الدّین به سامرا و در مدّت اقامتش در آن شهر، در منزل آنها مهمان بوده است.448
نزدیکی دیدگاه های سیِّد جمال و آیت الله نائینی، در زمینه مسائل سیاسی و اجتماعی اسلام و لزوم مبارزه با استبداد سیاسی و دینی، گواه تبادل نظر و هم فکری آن دو درباره ی معضلات فرهنگی و اجتماعی مسلمانان است. یکی از شاگردان، میرزای نائینی ( همدانی ) در ارتباط با سیّد و نائینی می گوید : « مرحوم آیه الله نائینی، بنا داشتند برای فریضه ظهر و عصر، حدود یک ربع ساعت که به اذان مانده، بر روی سجّاده بنشیند و حالت انتظار داشته باشند، تا اذان بگویند و ایشان مشغول نماز شوند. یک روز، که ایشان در این حالت منتظر اذان بودند، من درون اتاق، لا به لای کتاب ها، چشمم به یک پاکت افتاد.خط آن را خیلی شبیه خط مرحوم آقا سیّد جمال الدّین اسد آبادی یافتم . خدمت مرحوم آیت الله نائینی، عرض کردم : آقا این خط سیّد جمال الدّین نیست؟ ایشان فرمودند : چرا، عرض کردم، چطور؟ این نامه از کجا؟ ایشان فرمودند : مرحوم سیّد جمال الدّین اسد آبادی، آن زمان که من در اصفهان بودم، با من رابطه بسیار صمیمی و گرم داشت و با من رفت و آمد می فرمود . سامرا هم که آمدم، هر یکی دو سال می آمدند. از جمله در سال 1306 که مصادف بود با دوران تحریم تنباکو، مرحوم سیّد جمال الدّین، تشریف آوردند سامرا…». 449
از پیروان نظری و عملی دیدگاه سیّد جمال در ایران دوره مشروطه بیش از همه نائینی بود که در کتاب معروف خود به نام«تنبیه الامّه و تنزیه الملّه»برمبنای تفکر دینی اصلاح و بازسازی شده در بعد سیاسی و با ملاحظه ی نیازها و مقتضیات زمان به ویژه شدّت ظلم و خودکامگی رژیم استبدادی مطلقه قاجاریه و ارجحیت نظام و شکل جدیدحکومت قانونی و پارلمانی موسوم به مشروطه و به تعبیر خودش محدوده و مقیّده، به دفاع و حمایت از نظام جدید برخاست،هر چند در قالب نظام سنتی،و این می تواند نشأت گرفته ازافکار واندیشه های سیّد جمال باشد.450
شیخ هادی نجم آبادی :
او مجتهدی نسبتاً روشنفکر بود و بیشتر ایرانیان آزادیخواه و روشنفکری که در راه آزادی سیاسی فعالیت می کردند از آشنایان او بودند و به خانه ی او می رفتند و تحت تاثیر سخنان سودمند و آزادی گرایانه ی او قرار می گرفتند . پس از آنکه سیّد جمال الدّین «پان اسلام »را بنیاد کرد، شیخ هادی یکی از اعضای فعال آن بشمار می رفت .451
سیّدجمال در نخستین روزهای ورودش به تهران با شیخ هادی ملاقات کرد تا نقشه ای برای بیداری مردم ایران طرح کند و ایرانیان را به مفهوم آزادی، برابری و برادری که پایه و اساس اتّحاد اسلامی است آشنا سازد و حکومت مشروطه راجایگزین دولت استبدادی قاجار گردانند.452
سیّد محمّد طباطبایی:به گفته ی ناظم الاسلام کرمانی، آقای طباطبایی شاگرد شیخ هادی نجم آبادی بوده و بی شک تحت تاثیر اندیشه های سیّد جمال وشیخ هادی قرار گرفته است.453
ناصر الدّین شاه در قضیه تنباکو،ازمیرزای شیرازی ومرحوم آشتیانی،سخت رنجیده بود و برای درهم شکستن قدرت«آشتیانی»در تهران،سیّد محمّد طباطبایی را که سال ها در سامره اقامت داشت با احترام فوق العاده ای به تهران آورد و خواست«طباطبایی»را درمقابل«آشتیانی» علم کند، غافل از آنکه طباطبایی خود نیز از مخالفان استبداد و هواخواه آزادی بوده و از سامره با سیّد جمال الدّین ارتباط کتابی داشته و تحت تاثیر افکار آزادی خواهی او درآمده است .454
آیت الله میرزا ابوالحسن جلوه : آقای سیّد احمد ادیب پیشاوری حکایت می کند : وقتی سیّد جمال الدّین به تهران آمد، « سیّد خیلی میل داشت که میرزا ابوالحسن جلوه، حکیم مشهور،ملاقات کند،هرچه دوستان سیّد به میرزا اصرار نمودند،مورد قبول واقع نشد،تا بالاخره پس از چندی، حکیم به دیدار سیّد رفت.سیّد جمال الدّین آغاز صحبت کرد و خطابه ای هیجان انگیز درباره ی اتّحاد اسلام و لزوم آزادی ایراد نمود. جلوه در تمام مجلس خاموش نشسته و تماشا می کرد، پس از پایان خطابه برخاسته و از مجلس بیرون رفت. حاضران سبب را پرسیدند، میرزا گفت : می روم کفنی برای خود تهیّه کرده تا جهاد کنم .455
حاج سیّد اسدالله مجتهد خرقانی نیز در این باره حکایت کرده است : « در آن زمان از شاگردان میرزای جلوه، حکیم معروف بودم . میرزا دستور داد که در یکی از شب ها به زاویه حضرت عبدالعظیم رفته و سلام او را برسانم و احوالش را جویا شوم … پیام هایی ما بین سیّد و میرزای جلوه به وسیله ی من رد و بدل شد».456
شیخ علی کاشف الغطا: کاشف الغطا، درسفری که به آستانه داشت، با سیّد جمال آشنا شد.بین آن دو دوستی عمیقی برقرار گردید . شیخ علی و فرزندش، شیخ محمّد حسین در اسلامبول از مصاحبین سیّد جمال بوده و از اندیشه های وی تاثیر پذیرفته اند.457
جهت اختصار، از دیگر علمایی که با سیّد جمال الدّین در ارتباط بوده اند و اکثراً تحت تأثیر افکار و اندیشه های او قرار گرفته اند، به ذکر نام بسنده می کنیم :
شیخ فضل الله نوری،458 سیّد عبدالله بهبهانی،459سیّد هبه الدّین شهرستانی،460سیّد صادق طباطبایی،461حاج سیّد اسدالله مجتهد،462سیّد عبدالله بلادی،463 شیخ محمّد حسین سعادت مدیر مدرسه سعادت بوشهر،464 آیت الله ملاکاظم خراسانی465و …
علمایی که در قضیه تنباکو، تاکتیک نهضت و قیام را آموخته بودند، چهارده سال بعد در قضیه عین الدّوله و سیّد هاشم قندی در بازار تهران درس های آموخته را تکرار کردند. علمای دین که به سعی سیّد جمال الدّین از حوزه درس و محراب و منبر و پذیرایی بیرونی به صحنه سیاست کشیده شده بودند و در قضیه مشروطه، عامل اساسی نهضت به حساب آمدند،کاری را که باید فرنگ رفتگان آن عصر انجام داده باشند،ارباب عمامه و سبحه و نعلین، عملی کردند. سیّد جمال پس از مسافرت به ایران ضرورت تهییج و تجهیز اهل علم را بر ضد اهل سیاست احساس کرد و درست عمل کرد .سیّد علما را وارد گود سیاست خارجی و داخلی ایران کرد.
علما از قیام تنباکو به بعد، تا آغاز مشروطه، اتّحاد کلمه ای داشتند که نظیر نداشت. این آمادگی علما را برای شرکت در امور سیاسی،باید نتیجه تلاش های سیّد جمال و درس شهامت و آزادگی دانست که او در تهران به همگی داد و بعد از مدّت چند سال با مکاتبه و ارتباط آن را آبیاری می کرد.

نتیجه گیری و پیشنهادات
سیّد جمال الدین اسد آبادی با وجود اینکه غرب را دیده بود و ملموسانه فرهنگ و فکر غربی را می شناخت ولی به دلیل آشنایی وسیعی که از اسلام داشت ، اندیشه هایش متفاوت از آراء و اندیشه های روشنفکران هم عصر خود همچون ملکم خان ، مستشارالدوله و سیّد حسن تقی زاده بوده . آراء او به ویژه در زمینه های تشکیل احزاب ،دین و سیاست ، مدرنیته ، جراید ، استعمار و استبداد، به طور چشمگیری متمایز با هم عصرانش بود.
از آنجا که نقش روشنگرانه سیِّد جمال در بیداری ملت ها و آگاهی توده ها در تعارض با منافع استبداد و استعمار بود لذا آنها درصدد مخدوش ساختن چهره سیّد جمال برآمدند و آنچه زمینه موفقیت آنها را فراهم کرد ؛ کتمان هویت ملّی و مذهبی از ناحیه خود سیّد جمال بود. و آنها از این موقعیت پیش آمده کمال استفاده را برده و با نسبت های ناروایی چون الحاد و بی دینی ، بابیت و عامل انگلیس به ترور شخصیت وی پرداختند . البته اسناد و مدارک محکم و متقنی که موجود است غبار این نسبت های ناروا را از چهره ی واقعی این طلیعه دار بزرگ نهضت های اسلامی معاصر می زداید.
اکنون که بیش از یک سده از عمر انقلاب مشروطه ایران می گذرد ، همچنان این ابهام وجود دارد که چه کسانی بیش ترین نقش را در شکل گیری این انقلاب ایفا کرده اند. با بررسی تالیفات و اسناد موجود می توان دریافت که گفتمان های متفاوتی در آستانه مشروطه در این زمینه نقش آفرینی کرده اند. امّا به دلیل وجود نقایص ذاتی ، هیچکدام نتوانستند به گفتمان حاکم و متنفذ در جامعه تبدیل شوند. گفتمان هایی چون گفتمان دینی به دلیل عدم انعطاف و رد مطلق غرب و گفتمان روشنفکری ( سیاسیون ) به دلیل پذیرش همه جانبه غرب و عدم در نظر گرفتن شرایط حاکم برجامعه ، هرکدام فقط توانستند اقشار خاصی را با خود همراه سازند.
امّا با تامّل و تدقیق در می یابیم که اندیشه های سیّد جمال به عنوان یک گفتمان ، نقایص سایر گفتمان ها را درخود نداشت چرا که وی جنبه کارشناسی ( تکنولوژی ، علمی ) غرب را از جنبه فرهنگی آن تفکیک کرده و قائل به پذیرش یکی و رد دیگری بود و این امر سبب شد تا گفتمان اصلاحی سیّد جمال در جامعه آستانه مشروطه مورد پذیرش اکثریت واقع شود و رستاخیزی در اندیشه مردم ایران پدید آورد.
سیّد جمال با فکر روشن و توانا ، اراده نیرومند و عقیده ناب، زبان گویا و قلم سحرآمیز، نه تنها بر توده مردم بلکه بر سیاسیون و علما عصر خود چنان تاثیری گذاشت که این اقشار با تأسّی از اندیشه های وی، افقی روشن را در مقابل خود می دیدند که کرانه این افق چیزی جز انقلاب مشروطه نبود.
هر چند سیّد جمال شالوده اصلی قبول حکومت مشروطه را در ذهن اقشار و گروه های مختلف مملکت فراهم آورد امّا با توجه به شناختی که ما در سیر پژوهشی خود نسبت به ماهیّت ضد استعماری سیّد جمال پیدا کردیم وی را در تفکر سیاسی، شخصیتی عمیقا رادیکال و انقلابی یافتیم،و فراهم کردن زمینه ایجاد انقلاب مشروطه توسط او لزوما به معنای قبول لیبرالیسم اروپایی و یا حتی تأیید مطلق نظام سلطنتی مشروطه نبوده است.
اگر چه سیّد جمال شکل نظام سیاسی مطلوب خود را ارائه نکرده و در مقاطع و مناطقی از شکل نطام سلطنتی مشروطه و حکومت قانون حمایت یا علیه آن موضع گرفته ولی نهایتا او متوجه نظام سیاسی آرمانی خود در راستای امامت، فراتر از مبنای لیبرالیسم و نظام سلطنتی، در قالب نوعی نظام جمهوری بر مبنای تفکر دینی بود چرا که مطابق تفکر سیاسی و سنتی شیعه در زمان غیبت امام معصوم ( ع ) و عدم برقراری ولایت نواب آن حضرت و مساعد نبودن شرایط جامعه برای سکان داری مجتهدین، سلطنت مشروطه به عنوان یک راه حل اضطراری، موقتی و نسبی، نظر سیّد جمال را به خود جلب کرده بود.

پیشنهادات:
1- پژوهش حاضر ابعاد مختلف افکار و اندیشه های سیّد جمال را مورد بررسی قرارداده، پیشنهاد می

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد با موضوع دولت ایران، اروپایی ها، علمای شیعه، عدل و انصاف Next Entries منبع پایان نامه ارشد با موضوع انقلاب مشروطه، فرهنگ اسلامی، شرکت سهامی، اقبال لاهوری