منبع پایان نامه ارشد با موضوع انقلاب مشروطه، روشنفکران، تفکر دینی، فتحعلی شاه

دانلود پایان نامه ارشد

نفوذ استعماری غرب که در زمان صفویه راهش هموار شده بود، در دوره ی قاجاریه در همه ی شئون اجتماعی و سیاسی زهر خویش را چکانده و سفیران فرنگ،حاکمان و گردانندگان اصلی گردونه ی سیاست مملکت شدند.دارندگان تاج وتخت هم که اندیشه ای جز بقای خویش ندارند؛ناگزیر برای مصونیت ازهرگونه خطرداخلی و مردمی،از غربی ها کمک می گرفتند.طبیعی است که بهای سنگین این کمک خواستن ها وکمک دادن ها ازکیسه مردم پرداخت می شد.190
دوران پنجاه ساله ی سلطنت ناصر الدّین شاه علاوه بر طول مدّت و جنبه های گوناگون سیاست خارجی که بیشتر متضمّن زیان های جبران ناپذیر برای ملّت ایران بوده، از لحاظ اجتماعی و تغییر افکار سیاسی مردم نیز قابل توجّه است . ناصر الدّین شاه بعد از قتل امیر کبیر، هر چند که ظاهراً اعتماد الدّوله نوری را به صدارت برگزید، لیکن از آنجا که طبعاً استبداد طلب، مغرور و پایبند عقاید و افکار خود بود؛ و نیز برای آنکه مبادا اعتماد الدّوله مانند امیر کبیر زمام کلیّه امور را از دست او خارج کند، استبداد رأی پیشه کرد و نفوذ خود را میان درباریان از هر حیث بسط داد و بر اثر استبداد مطلقه شاه، حکمرانان ولایت نیز که نماینده ی شخص شاه بودند، بر استبداد رأی و نفوذ خود افزودند و در حقیقت حکومتی که آقا محمّد خان قاجار به قوّه ی جنگ و ستیز و اجرای سیاستی خشن و خانمان سوز تشکیل داده و در زمان فتحعلی شاه مورد شناسایی رسمی دول بزرگ و کوچک دنیا قرارگرفته بود؛در عصر ناصرالدّین شاه به کمال استبداد نزدیک شد.191
در این دوران ماهیّت استبدادی قاجار به گونه ای بود که محقّقان اروپایی آن رامستبدانه ترین سلطنت های عالم ذکرکرده اند.زمانی که ملکم خان دراوایل قرن سیزدهم محدودیت های قانونی شاه بریتانیا را برای ناصرالدّین شاه توضیح داد، شاه جواب داد: «پس این شاه تو بیش از قاضی القضات نیست. چنین اختیارات محدودی شاید دوام یابد اما هیچ لطفی ندارد، امّا من می توانم همه ی این اعیان و اشراف را که دور و برم می بینی به اوج ببرم یا به مذلّت افکنم».192
ناصرالدّین شاه درپاسخ به شکوائیّه و درخواست دادرسی و احقاق حق و احیاناً نظر و رأی مردم اطراف و اکناف،تکیه کلام و یا دستخطش این بود:« فضولی موقوف »،« تعیین حکومت به میل رعیّت نیست»،«رعایا حق این گونه عرایض را ندارند»،« فضولی است»،«به توچه ربط دارد، ولایت حاکم دارد».193
بحران ها و ضعف در اداره ی جامعه از دیگر مولّفه های شرایط سیاسی جامعه در آستانه ی انقلاب مشروطه است. از مهمترین این بحران ها، بحران مالی، فقر و بی کاری و بحران قومی را می توان نام برد.شاهان قاجار! برای درمان بحران های مالی مختلف،مقام ها ومناصب حکومت ایالات، ضرابخانه ها و گمرک را به مزایده می گذاشتند و هر کس پول بیشتری داشت، حکومت این مناطق را تصاحب می کرد. برندگان این مسابقه از طریق مالیات های مختلف کسب درآمد می کردند وبه نوبه ی خود ولایات را به مناطق کوچک تری تقسیم کرده وبه مزایده می نهادند. بار سنگین همه ی این مزایده ها،در نهایت بر دوش پایین ترین قشر جامعه می افتاد .194
از طرف دیگر،از زمان فتحعلی شاه به بعد بر اثر افتتاح روابط با دول اروپایی و انتشاراخبار انقلاب کبیر فرانسه و انقلاب های سال 1848 اروپا، به تدریج افکار و عقاید جدید سیاسی در ایران ظهور کرد و محیط اجتماعی تا حدّی برای رشد و نمو افکار تازه آمده شد.195
در چنین شرایطی دولت ایران از یک طرف،نسبت به لزوم تجدید بنای خود آگاهی یافته بود و ازطرف دیگر،در عقب افتادگی عمیق نظام سیاسی و اجتماعی قرار داشت.جهان به سرعت در حال دگرگونی بود.196
شاه، نوسازی دولت را می خواست ولی به شرط اینکه مکلّف به واگذاری بخشی از قدرت موروثی نباشد؛همچنین مجبور به کنارگذاشتن تمایلات شخصی و روش ویژه اش در اداره ی شهرها نشود.197
کشمکش بین تمایلات شخصی و نیازهای کشور، الگوی طبیعی حکومت همه سرزمین های اسلامی در این دوره را نشان می دهد که قدرت ها در دست یک یا چند نفر متمرکز شده و این افراد بین احتیاجات شخصی و مصالح عمومی و بین ضرورت های دولت و تمایلات فردی،قدرت تشخیص نداشتند و در حالی که کشور نیازمند دگرگونی و پیشرفت بود آنان در قید سنّت های گذشته، پایدار بودند.198
دراین عصر،ضمناً مردان بزرگی ظهورکردندکه آراء وعقایدسیاسی اجتماعی آنان در روشن کردن افکار عمومی و آماده کردن مردم برای یک جنبش ونهضت سیاسی کاملاً موثّر بود .199
سیّد جمال الدّین اسد آبادی، نخستین کسی بود که افکار و آرای سیاسی و اجتماعی خود را بی پروا برای خدمت به میهن خود و کلیّه کشورهای اسلامی ابراز کرد و ملل مسلمان را از مطامع و اغراض پلید دول استعمار طلب اروپا آگاه نمود و وجود او موجب نهضت جدیدی در افکار ایرانیان آن عصر گردید.200
4-2-4. شرایط اقتصادی :
در آستانه انقلاب مشروطه، اقتصاد ایران، روز به روز توان خویش را از دست می داد. سرگرمی سران در عیش و نوش، ظلم و اجحاف عمّال،خشکسالی و قحطی،عدم تدبیرو برنامه ریزی صحیح، حرص و آز استعمارگران و… از عوامل بازدارنده و رکود اقتصادی در این برهه زمانی محسوب می شد در داخل، ناامنی، چپاول و طمع ورزی حاکمان، عرصه را بر کشاورزان، دامداران و تولید گران تنگ کرده بود.و از خارج، استعمارگران طمّاع، برای به چرخش درآوردن چرخ های کارخانه های غول پیکر خود،چشم به دسترنج وثروت های خدادادی این ملّت مفلوک دوخته بودند و با دسیسه ها و قراردادهای ننگین بر منابع طبیعی آنان تسلّط می یافتند.
روس و انگلیس ازطریق نفوذ وانحصارات خود،اقدامات پیاپی برای تسلّط برمراکز اقتصادی ایران انجام می دادند.بازرگانان انگلیسی و روسی برای قبضه ی بازار ایران برای محصولات خود می کوشیدندو ازطرف دیگر،تلاش می کردندتا صدورکالاهای ایرانی را به امیدفروش در بازارهای خارجی درانحصار خود گیرند.201
سود بازرگانان ملّی به وسیله امتیازها و سرمایه گذاری های خارجی سخت مورد تهدید قرار می گرفت .202و این موضوع بنیه ی مالی و وضع اجتماعی را دگرگون می ساخت و ده ها هزار نفر از ایرانیان را هر سال برای پیدا کردن کار به کشورهای دیگر می فرستاد .203
گسترش مراودات تجاری با دول اروپایی به خصوص با انگلیس و روسیه، موجب ورود مصنوعات آن ها و توقّف صنایع داخلی شد، و صنایع دستی کم کم از رونق افتاد .204
در زمینه کشاورزی نیز می توان گفت، اکثریّت مردم ایران را رعیّت و دهقانانی تشکیل می دادند که خود صاحب زمین نبوده و با گرفتن سهمی اندک، از بام تا شام، روی زمین مالکین کار می کردند. اکثر این دهقانان نگون بخت، در وضعیّتی بسیار ناگوار، روزگار می گذراندند.205
4-3. گفتمان های رایج در آستانه ی انقلاب مشروطه
اندیشه ی روشنفکری در ایران شاخه های مختلفی داشته است . در هر دوره ی تاریخی، آراء و اندیشه های روشنفکرانه ی خاصی برجستگی بیشتری پیدا کرده است . شناخت انقلاب ها و دگرگونی ها، نیازمند شناخت اندیشه های روشنفکرانه ی مقارن با انقلاب است.206
محقّقان داخلی با ملاک‌های متعدّدی به گونه‌شناسی اندیشه‌های روشنفکری آستانه ی انقلاب مشروطه و سده‌های اخیر ایران پرداخته‌اند. این تقسیم‌بندی‌ها اشکالات اساسی دارد. برخی میان روشنفکری دینی و غیردینی تفکیک قائل نشده‌اند.به علاوه اندیشه‌های روشنفکری قبل از پیروزی انقلاب مشروطه را با اندیشه‌های پس از آن تا دوره رضا شاه در یک دسته قرار داده‌اند. اشکال دیگر گونه‌ شناسی‌ها، تفکیک نشدن سنّت‌های مذهبی با سنّت‌های غیر دینی است؛ بلکه در درون هر حوزه نیز جریاناتی قابل تشخیص است .207
یک جریان روشنفکری متجدّد و غرب گرا، که علی رغم طیف های وسیع داخلی، خواهان پیروی از تمدّن غرب و الگوها و مدل های غربی و در پیوند با سیاست های دول اروپایی بود. هدفش اصلاحات و نوسازی در جهت غربی سازی باورها و گرایش ها و نهادها بود.
جریان روشنفکری دیگر،جریان احیای تفکر دینی یا اصلاح طلبی دینی که خواهان تغییرات و تحولات و حل و رفع موانع توسعه و علل و عوامل ضعف و انحطاط از موضع دین و با مبانی و اهداف دینی و اسلامی بود. امّا این جریان دینی در درون خود دارای دو شاخه متمایز، یکی با تمایلات و جهت گیری های بنیادگرایانه وسلفی و دیگری با تمایلات و جهت گیری های انقلابی و رادیکال، می باشدکه بنیانگذار این شاخه ی دوّم،سیّدجمال الدّین اسدآبادی می باشد.
حال بطور جداگانه هر کدام از گفتمان های رایج در آستانه ی انقلاب مشروطه را بررسی می کنیم و در نهایت ،گفتمان غالب که شرایط و اوضاع ایران را به طور کامل در خود منعکس کرده و بیشترین تاثیر را در زمینه سازی جهت وقوع انقلاب مشروطه داشته، معرفی می کنیم .

4-3-1. گفتمان ملّی گرایان ( روشنفکران متجدّد و غرب گرا )
برای روشنفکران، این گفتمان غرب به منزله ی الگویی جهت پیشرفت و از میان برداشتن بی خبری اجتماعی، عقب ماندگی اقتصادی و استبداد سیاسی جامعه تلقی می شد. آنان برای توضیح و تبیین مسائل اجتماعی ایران و روشن کردن مواضع خود رسائلی را تدوین کرده اند. رسائلی که مفاهیم آن، نه در تنگاتنگ با آموزه های اسلامی و شیعی، بلکه با تأکید بر قانون و قانون خواهی توضیح داده می شود. این رسائل بیشتر با اقتباس از آموزه های دموکراسی خواهی غربی و متون باقی مانده از روشنفکران متأثّر از فضای سیاسی و اجتماعی روسیه ی آن زمان تدوین گردید.208
دیدگاه های غیر دینی آستانه مشروطه اختلاف های کمتری با یکدیگر داشتند. میرزا ملکم خان به اقتضای زمان و مصلحت اندیشی هایی، مشروطه گری را رنگ اسلامی می زد. ملکم می گوید:«وجهه نظرم اسلامی است، شعله ی اصلاح طلبی در من فروزان شد، طرحی ریختم که سیاست مغرب را با دیانت شرق به هم آمیزم. زیرا می دانستم که تغییر صریح ایران به صورت انگلیسی و اروپایی، کوششی بی فایده است. لذا، فکر ترقّی مادّی غرب را در لفّافه دین عرضه داشتم تا با هموطنانم بهتر رابطه برقرار کنم و آنان در برابر من مقاومت نکنند .209
در جایی دیگر ملکم خان می گوید : « ای عقلای ایران اگر طالب حفظ ایران هستید بی جهت خود را فریب ندهید. عقل شما اگر به اندازه ی افلاطون باشد باز بدون حکم فرنگی ممکن نیست که بتوانید بفهمید که اداره شهر یعنی چه ؟ »210
ملکم نخستین کسی بود که «اخذ تمدّن فرنگ »را«بدون تصرّف ایرانی» تبلیغ می کرد.211ملکم،توجیه کننده ی استعمار، با دید اقتصاد آزاد است.به باور او آزادی آسیا با روش غربی به نفع آسیا است.او دخالت غرب در ممالک دیگر را به قصد ازدیاد آبادی توجیه می کند. او موافق امتیاز دهی به اروپاییان است .212
ملکم خان در تقریراتش به آخونده زاده، به ابعاد ضدّ مذهبی مثل،جدایی دین از سیاست، تعارض عقل و شرع، دین زدایی از آداب اجتماعی مردم و مرعوب کردن مردم در برابر عظمت و پیشرفت های غرب تاکید داشته است .213
پیشرفت در قالب تجدد طلبی از ویژگی های اساسی این گفتمان است. از این منظر، بر تقلید و اقتباس از الگوهای غربی، تأکید زیاد می شود. علاوه بر ملکم خان که به او اشاره شد؛ افراد نامبرده ی زیر نیز به عنوان نمایندگان گفتمان روشنفکری غیر دینی به شمار می آیند : سپهسالار، مستشار الدّوله، آخونده زاده، طالبوف و … .
4-3-2. گفتمان دینی :
این گفتمان از درون دارای دو شاخه متمایز می باشد که هر کدام را به طور جداگانه بررسی می کنیم .
4-3-2-1. مشروطه خواه :
علما و روشنفکرانی که در این جرگه قرار داشتند، با اصلاح و احیای تفکر دینی، تلاش کردند که بین مفاهیم و نهادهای جدید غربی با معرفت دینی شیعی سازگاری و آشتی به وجود آورند.آنان به دنبال اثبات عدم تعارض علم و دین بودند.روشنفکران این گفتمان از انعطاف پذیری اسلام دفاع کردند تا مسلمانان بتوانند نهادهای سیاسی، اقتصادی و آموزشی را با شرایط جدید ساگاز سازند.214
علما و مراجع موافق این گفتمان، تأسیس حکومت شرعی را

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه ارشد با موضوع مشرق زمین، قرن نوزدهم، عقب ماندگی، آداب و رسوم Next Entries منبع پایان نامه ارشد با موضوع جهان اسلام، روشنفکران، کشورهای اسلامی، شورهای اسلامی