منبع پایان نامه ارشد با موضوع امام حسین، امام حسین (ع)، ادبیات فارسی

دانلود پایان نامه ارشد

عنبر افشانش خضاب کرد به خون، خصم بی وفای حسین
(دیوان ابن حسام خوسفی، 1366: 474)
دکتر صفا در شرح خصوصیات اشعار در این دوران می گوید:
قسمتی از قصاید قصیده گویان در این عهد موقوفست بر ذکر مناقب رسول و ائمه دین. اینگونه قصائد عادة همراه است با غلو در ذکر اوصاف و مناقب و کرامات پیشروان شیعه و بیان اعتقاد مبالغه آمیز شعرا نسبت به آن سروران. (تاریخ ادبیات ایران، ج 4، 1373: 186)
در اشعار ابن حسام این خصوصیات به وضوح مشاهده می شود.
نشسته بر خاکستر آفتاب مقیم کبود پوش به سوگ از پی عزای حسین
جمال روشن خورشید را غبار گرفت که در غبار نهان شد مه لقای حسین
(دیوان ابن حسام، 1366: 474)
یکی از چهره های برجسته ادبیات فارسی عارف بزرگ مولانا جلال الدین بلخی می باشد که علی رغم اینکه سنی مذهب است اما در اشعارش عشق و علاقه خود را به خاندان پیامبر اکرم و به ویژه امام حسین (ع) به زیبایی متجلی کرده است .
از آثار برجسته ی مولوی می توان به غزل زیر اشاره کرد:
کجایید ای شهیدان خدایی بلا جویان دشت کربلایی
کجایید ای سبکروحان عاشق پرنده تر ز مرغان هوایی
کجایید ای شهان آسمانی بدانسته فلک را درگشایی
(دیوان غزلیات شمس، 1374: 1093)
چناچه ضیایی می گید مولوی به واقعه عاشورا ، کربلا و امام حسین(ع) به چشم یک پاکباز مطلق که مجسمه زیبایی مطلق بود نگاه می کرد البته گاه در نگاه عارفانه مولانا ، کربلا به عنوان مفهومی فراتاریخی مبنای سوگمندانه نیز می یابد. (ضیایی ،171:1384)
نگاهی که مولانا به کربلا و واقعه عاشورا دارد نگاهی کاملا عارفانه است .نکته قابل توجه در اشعار مولانا متجلی ساختن شکوه ایثار و شهادت می باشد که در ابیاتش به خوبی مشهود است .
کجایید ای در زندان شکسته بداده وامداران را رهایی
کجایید ای در مخزن گشاده کجایید ای نوای بی نوایی
(دیوان غزلیات شمس، 1374: 1093)
با روی کار آمدن سلسله ی صفویه و رسمیت یافتن مذهب تشیع مراثی مذهبی شکل تازه ای به خود می گیرد و رسم برپایی ماتم حسین (ع) با تظاهرات بیشتری همراه می شود. مقدمات شبیه خوانی در همین عصر فراهم می آید. به حرکت درآوردن اسبهای بی سوار، به نمایش گذاشتن آلات نظامی پیشا پیش دسته های عزاداری، نواختن طبل و کوبیدن سنج، از این دوران باب می شود. (ارزیابی سوگواریهای نمایشی، 1375: 28 و 29)
در این که مراثی مذهبی در ایران از زمان صفویه نضج و قوام پذیرفت تردید نیست. قرن دهم آغاز رسمیت یافتن مذهب شیعه در ایران است و در این دوره است که قسمت مهمی از شعر فارسی را مدیحه ها و مرثیه های اهل بیت تشکیل می دهد.
دودمان صفوی بر حسب سیاست خود و مخالفتی که با نیروی عظیم عثمانیان داشتند، بیشتر هم خود را صرف ترویج مذهب شیعه می کردند و کمتر به شعر و ادب می پرداختند. غزل و مدیحه جای خود را در این عصر به مدح و منقبت اولیای دین و ذکر کرامات ائمه اطهار و مصیبت شهیدان کربلا سپرد. شاهان صفوی در ترویج علوم دینی و ذکر مناقب اهلبیت و مصائب شهدای کربلا کوشش نمودند. (دانش نامه ی شعر عاشورایی، 1383: 719)
نخستین و برجسته ترین مرثیه عاشورایی این دوره را محتشم کاشانی در قالب ترکیب بند سروده است:
باز این چه شورش است که در خلق عالم است باز این چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است.
باز این چه رستخیز عظیم است کز زمین بی نفخ صور5 خاسته تا عرش اعظم است
این صبح تیره باز دمید از کجا کزو کار جهان و خلق جهان جمله در هم است
(دیوان محتشم کاشانی، 1389: 405)
با بررسی ترکیب بند محتشم می توان پی برد که این ترکیب بند سرشار از صناعات ادبی زیبا می باشد . صناعاتی از جمله تناسب ، واج آرایی ، جناس و…که در فصل چهارم به طور مفصل به آن پرداخته ایم .
از دیگر شاعران برجسته ی عهد صفویه می توان از بابا فغانی شیرازی، وحشی بافقی، صائب تبریزی و … نام برد. از آنجا که در فصل سوم بازتاب عاشورا در شعر شاعران در عهد صفویه به طور مفصل مورد بررسی قرار گرفته در اینجا از تکرار خودداری کرده و از هرکدام تنها به ابیاتی بسنده می کنیم.
بابافغانی شیرازی:
روز قیامت است صباح عشور تو ای تا صباح روز قیامت ظهور تو
ای روشنایی شجر وادی نجف هر ریگ کربلا شده طوری ز نور تو
آن را که گِل به خمر سرشتند، کی رسید فیض از زلال جرعه ی جام طهور تو؟
(سیری در مرثیه ی عاشورایی، 1379: 194)
وحشی بافقی:
روزی است این که حادثه کوس بلا زده است کوس بلا به معرکه ی کربلا زده است
روزی است که دست ستم، تیشه ی جفا بر پای گلبن چمن مصطفی زده است
(دیوان وحشی بافقی، 1384: 246)
و …
از این پس شاعران آنچنان به عاشورا و نهضت امام حسین (ع) اهتمام ورزیدند که سرودن منظومه ها و مثنوی ها و قصاید طولانی، سبک رایج آنان گردید. احساس غالب و نمایان ادب عاشورایی این عصر، حزن، اندوه و ماتم می شود تا آنجا که از عصر صفوی با عنوان مصیبت سرایی و مرثیه سرایی یاد می کنند.
شاعران پس از محتشم، تقلید از سبک و مضامین او را پیش روی خود قرار دادند و با پیمودن مسیر گذشته، عصر ابتکار و خلاقیت را در شعر عاشورایی به حداقل رساندند.
اگرچه محتشم خود طرحی نو در ادبیات عاشورایی در انداخت، ولی شاعران متأخر با تکرار سبک او راه نوآوری را بستند. وفور فنون ادبی و صنایع بلاغی از جمله ویژگی های شعر این شاعران است. (عاشورا در آئینه ی شعر معاصر، 1389: 60)
تکرار و تقلید نه تنها شعر مذهبی این دوره را دچار ضعف کرد، بلکه باعث محرومیت ادبیات از شاعران مبتکر نیز گردید. برخی علت را متوجه سیاستهای دینی صفویان کردند. دولتی که دست از حمایت دیگر اغراض شعری برداشته و تنها به مشوقان جریان شعر دینی تبدیل شد. البته این امر اتفاقی نبود که در این دوره رخ داده باشد، بلکه هم چنانکه گفتیم جریان خروج شعر از دربار سلاطین از دوره ی سلجوقیان رو شد. (همان، 61)
شعر به دست عامه افتاد. گویندگان غزل سرا و مثنوی ساز ایران دوری جستند و به دربار سلاطین عثمانی و بیشتر به دربار شاعران گورکانی هند روی آوردند و به تشویق آنان سبک هندی که آوردن مضامین بدیع و باریک و بیان معنی بسیار در لفظ اندک بود، در شعر فارسی رسوخ کرد. (آرین پور، 1382: 1 الی 8)
دوران پس از حکومت صفوی تا عصر بیداری و نهضت ادبی، ایران عرصه ی قدرت نمایی سلسله های افشار و زند و قاجار است.
هیچ کدام از دو سلسله ی افشار و زند از حامیان شعر و ادب نبودند. سیاست دینی آنها نیز حتی گاه به زیان شیعه تمام شد. بنابراین شعر مذهبی در زمان ایشان دچار رکود گردید.
وضعیت ادبیات فارسی در این فاصله چنان تأسف برانگیز است که آن را فقیرترین ادوار ادبیات ایران به شمار آورده اند، اما به تدریج شاعران دل زده از لفاظی ها و پیچیدگی های سبک هندی، سبک دیگری پیشینه ی خود ساختند و برای تجدید حیات ادبی همت گماشتند. اما آنان نیز نتوانستند گامی فراتر از گذشتگان بردارند. حرکت آنان، نه یک نهضت ادبی، بلکه ارتجاع و گذشته گرایی بیش نبود. دوران آرام قاجار و علاقه و توجه خاص شاهان قاجاری به مذهب و شعر مذهبی، تأثیر شگرفی بر ادبیات عاشورایی این عصر نهاد و چه بسا حمایتهای بی دریغ ایشان از جریان ادبی – دینی باعث قوت و قدرت مراثی مذهبی گردید و زمینه را برای رشد شعر عاشورایی در دوره ی مشروطه فراهم کرد. (عاشورا در آئینه شعر معاصر، 1389: 62)
شعر و ادب فارسی چه از لحاظ لفظ و چه از لحاظ معنی در اواخر عهد صفویان دچار انحطاط و تنزلی شدید شد. توجه و تعمق شاعران در اختراع مضامین دقیق مبهم از حد گذشت و شعر که عامل بیان احساسات و عواطف درونی بود صورت لغز و معما را به خود گرفت تا آنجا که صاحبان ذوق سلیم و طبع لطیف به مخالفت به سبک هندی برخاستند و تجدید و احیای سبک استادان قدیم را وجهه ی همت خود ساختند و پایه گذار سبکی شدند که در ادبیات فارسی به سبک بازگشت ادبی معروف گشت. (دانش نامه ی شعر عاشورایی، 1383: 720)
از شاعران این عهد یغمای جندقی، نشاط اصفهانی، وصال شیرازی و قاآنی را می توان نام برد.
یغمای جندقی از شاعران معروف قرن سیزدهم غزل سرای دوره ی قاجار است. جندقی نخستین کسی است که مراثی مذهبی را در اوزان جدید می ریزد. مراثی او که شاعر خود آنها را نوحه ی سینه زنی می نامد در بحر مستزاد است.
زان مصیبت نه همین از خاکیان ماتم به پاست، کی رواست؟ سرنگون گردی فلک
چار ارکان، شش جهت، تا نه فلک ماتم سراست، کی رواست؟ سرنگون گردی فلک
بال و قدرت قاصر و دام گرفتاری بلند، ز این کمند نای آزادی بلند
دست فتنه زود خون به پای امان اندر حناست، کی رواست؟ سرنگون گردی فلک
(مجموعه آثار یغمای جندقی، ج 1 : 292)
با ظهور یغما، نوحه های عاشورایی با قالب های نوینی عرضه شد و باعث تحول ساختاری نوحه های عاشورایی گردید. از طرف دیگر به دلیل پرهیز از بکارگیری الفاظ و ترکیبات ذلّت بار به تدریج تغییراتی در جنبه های محتوایی آنها نیز بوجود آمد. (مجاهدی، 1379: 459)
از شاعران دیگر در این دوره می توان از قاآنی نام برد. ابیات زیر گوشه ای از مرثیه ی اوست در رثای امام حسین (ع).
بارد؟ چه؟ خون، ز؟ دیده، چسان؟ روز و شب، چرا؟ از غم، کدام غم؟ غم سلطان کربلا
نامش که بُد؟ حسین، ز نژاد که؟ از علی (ع) مامش که بود؟ فاطمه، جدش که؟ مصطفی
چون شد؟ شهید شد، به کجا؟ به دشت ماریه6 کی؟ عاشر محرم، پنهان؟ نه برملا
(چراغ صاعقه، 1367: 61)
ابیاتی از وصال شیرازی از دیگر شاعران قرن سیزدهم:
دهقان چرخ ساخته داسی ز ماه نو تا بدرود ز گلشن ایمان، گل و گیاه
گویی مگر که خنجر شمر است ماه نو خور چون سربریده ی سالار این سپاه
ماه ستاره افسر گردون نوا، حسین شاه گلو بریده ی راه خدا، حسین
(دیوان وصال: 918)
و نیز از اشعار اوست:
خروش ماتم و اشک عزاست، چون نگری که رعد، ناله ای و سبزه، شبنمی دارد
همه به سینه زنان «یا حسین» گویانند مگر به زخم دل، این نام، مرهمی دارد؟
(دیوان وصال: 94)
با نگاهی به اشعار عاشورایی در این دوره به خوبی مشهود است که فلسفه قیام عاشورا نادیده گرفته شده و بیشتر به جنبه مصیبت این واقعه پرداخته شده است .در واقع در شعر شاعران به تصویر کشیدن حادثه کربلا بیشتر غم و مصیبت این واقعه نمود پیدا کرده و به دیگر جنبه های آن توجهی نشده است .
البته غلامرضا کافی دلایل دیگری ذکر می کند. او معتقد است حضور شاعران ویژه سرای عاشورا در دوران قاجار و قرائت و حماسی و اساطیری از عاشورا که سبب پدید آمدن چند منظومه ی حماسی نظیر آثار ملک الشعرای صبا و سروش اصفهانی شد، سبب برتری دوران قاجار از صفویه شده است. (کافی، 1386: 446)
سروش اصفهانی می سراید:
بیرون شهر بار گشودند قافله نه غیرند به کار و نه جز نوحه، مشغله
افراشتند خیمه ی اهل حرم، نخست زان پس سرای پرده ی سالار قافله
(دیوان سروش، ج 2، 1339: 768)
اشعار ملک الشعراء صبا:
گر در زمانه واقعه ی کربلا نبود معلوم، قدر صبر و عیار رضا نبود
سبطی چنین برای فدا گر نبی نداشت آسان بد و شفاعت روز جزا نبود
بر صابران چو عرض بلا شد به غیر او کسی را قبول واقعه ی کربلا نبود
غیر از درون قبه ی او جایی از شرف

پایان نامه
Previous Entries دانلود پایان نامه درباره آلودگی آب، محیط زیست، شکستگی استخوان Next Entries دانلود پایان نامه درباره مواد معدنی، مورفولوژی، قرقیزستان